Theo Điều lệ trường mầm non, trẻ được nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục theo chương trình, được bảo vệ an toàn, được tôn trọng và đối xử bình đẳng, được chăm sóc sức khoẻ ban đầu, và trẻ khuyết tật được học hoà nhập. Đi cùng các quyền đó là danh sách hành vi giáo viên không được làm, trong đó cấm xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể, ngược đãi trẻ, đối xử không công bằng, bớt xén khẩu phần và bỏ dở việc chăm sóc trẻ để làm việc riêng.
Luật Trẻ em 2016 đặt các quyền này lên mức luật: trẻ được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, xâm hại, bỏ mặc, và mọi người lớn có trách nhiệm phát hiện, thông báo khi thấy trẻ có nguy cơ. Bài này đọc hai văn bản từ góc phụ huynh: những quyền cụ thể của trẻ ở trường, những hành vi bị cấm kể cả loại tưởng nhỏ, bộ quy tắc ứng xử của trường, và các bước khi bạn nghi ngờ có điều không ổn. Nội dung theo đại ý văn bản; muốn trích nguyên văn, hãy mở văn bản hiện hành.
Trẻ có những quyền gì khi ở trường
Được chăm sóc và giáo dục theo chương trình. Trẻ được học theo Chương trình giáo dục mầm non quốc gia, phù hợp độ tuổi, không bị ép học trước, không bị cắt bớt các hoạt động chơi, vận động, nghỉ ngơi đã có trong chế độ sinh hoạt.
Được bảo vệ an toàn. Trường phải bảo đảm môi trường an toàn về thân thể và tinh thần, phòng tránh tai nạn thương tích. Bộ đã có quy định riêng về xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn thương tích trong cơ sở giáo dục mầm non.
Được tôn trọng và đối xử bình đẳng. Không phân biệt vì giới tính, hoàn cảnh gia đình, dân tộc, ngôn ngữ, khả năng. Trẻ được bày tỏ cảm xúc, nhu cầu theo cách của tuổi mình và được người lớn lắng nghe.
Được chăm sóc sức khoẻ ban đầu. Trẻ được theo dõi sức khoẻ, cân đo, khám định kỳ; được sơ cứu khi có sự cố. Trẻ dưới sáu tuổi còn được hưởng chính sách khám chữa bệnh theo quy định về bảo hiểm y tế dành cho trẻ em.
Được học hoà nhập nếu là trẻ khuyết tật. Trường không được từ chối trẻ khuyết tật chỉ vì khuyết tật nếu trẻ ở độ tuổi và điều kiện phù hợp, và phải xếp lớp, hỗ trợ sao cho việc hoà nhập có ý nghĩa.
Được bảo vệ đời sống riêng tư. Hình ảnh, thông tin cá nhân, tình trạng sức khoẻ của trẻ không được đem ra công khai, bàn tán hay đăng tải khi chưa có sự đồng ý của cha mẹ.
Nhóm hành vi giáo viên không được làm
Điều lệ có một điều riêng liệt kê các hành vi giáo viên không được làm. Có thể sắp chúng thành mấy nhóm như sau, theo đại ý văn bản.
- Xâm phạm thân thể, tinh thần: đánh, cấu, véo, giật, đẩy mạnh, trói, nhốt; quát mắng, doạ nạt, chế giễu, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của trẻ.
- Đối xử không công bằng: ưu ái hoặc bỏ mặc trẻ theo hoàn cảnh gia đình, theo việc phụ huynh có quà hay không, theo khả năng của trẻ.
- Xâm phạm quyền được chăm sóc: bớt xén khẩu phần, để trẻ nhịn đói, bỏ trẻ một mình, làm việc riêng khi đang chăm sóc, giáo dục trẻ.
- Làm sai chương trình: xuyên tạc nội dung giáo dục, cắt xén chương trình, tuỳ tiện bỏ giờ, bỏ buổi.
- Vụ lợi: ép trẻ học thêm để thu tiền, gợi ý phụ huynh tặng quà để được quan tâm hơn.
- Vi phạm chuẩn mực nghề: hút thuốc, uống rượu bia, dùng chất kích thích khi đang làm việc; gian lận trong đánh giá, báo cáo.
Danh sách trong văn bản có câu chữ cụ thể hơn và có thể đã được bổ sung; phần trên giúp nhận diện, không thay văn bản gốc. Điều quan trọng là danh sách này áp cho mọi giáo viên, nhân viên ở mọi loại hình trường, công lập hay tư thục.
Những hành vi tưởng nhỏ nhưng nằm trong vùng bị cấm
Không phải vi phạm nào cũng là đánh trẻ. Nhiều hành vi trông giống "biện pháp giữ nề nếp" thực ra thuộc nhóm xúc phạm tinh thần hoặc xâm phạm quyền được chăm sóc. Ví dụ: bắt trẻ đứng một mình ở góc lớp lâu như một hình phạt, doạ "không cho về với mẹ", cấm trẻ ăn bữa phụ vì không ngoan, bắt trẻ ăn hết bằng cách ép, bịt miệng trẻ khi khóc, so sánh trẻ với bạn trước cả lớp, gọi trẻ bằng biệt danh chế giễu.
Nghiên cứu về phát triển cảm xúc của trẻ nhỏ, từ lý thuyết gắn bó của John Bowlby đến các công trình về căng thẳng độc hại ở trẻ do Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard tổng hợp, cho thấy trẻ dưới sáu tuổi chưa có khả năng tự điều hoà cảm xúc như người lớn; sợ hãi kéo dài làm trẻ khó học, khó ngủ, khó tin người lớn. Vì vậy chương trình mầm non chọn cách hướng dẫn hành vi bằng sự nâng đỡ, gợi ý lựa chọn, đặt giới hạn rõ ràng mà ấm áp, không dùng sự sợ hãi.
Nếu bạn thấy những hành vi như trên, kể cả từ một người không phải cô của lớp con, đó là điều nên trao đổi với ban giám hiệu, không phải chuyện "cô nào cũng làm". Việc hướng dẫn hành vi trong đời sống lớp học được trang Ngôi Sao Toàn Cầu của hệ thống viết riêng; ở đây chỉ nói ranh giới theo quy định.
Bộ quy tắc ứng xử của trường
Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT quy định quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên. Mỗi trường phải xây dựng bộ quy tắc ứng xử của mình dựa trên khung chung, lấy ý kiến, ban hành và công khai. Bộ quy tắc mô tả ứng xử của cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên với trẻ, với đồng nghiệp, với cha mẹ, và ứng xử của cha mẹ, khách khi đến trường.
Với giáo viên, khung chung yêu cầu ứng xử với trẻ bằng ngôn ngữ chuẩn mực, dễ hiểu, khen hoặc nhắc nhở phù hợp, yêu thương, tôn trọng sự khác biệt, không xúc phạm, không bạo lực. Với cha mẹ, bộ quy tắc yêu cầu tôn trọng giáo viên, nhân viên, không xúc phạm, không gây áp lực, phối hợp với nhà trường. Vì quy tắc hai chiều, nó cũng là căn cứ cho phụ huynh khi trao đổi về cách một người lớn ứng xử với con.
Phụ huynh nên xin xem bộ quy tắc ứng xử của trường con học. Nó thường được niêm yết ở trường hoặc đăng trên trang thông tin. Đọc một lần đầu năm giúp bạn biết trường cam kết gì và trường đòi hỏi gì ở chính bạn, nhất là trên các nhóm nhắn tin của lớp.
Khi nghi ngờ con bị đối xử không đúng: các bước nên làm
Trẻ mầm non thường không kể rõ sự việc, và lời kể có thể lẫn tưởng tượng. Mục tiêu của các bước dưới là bảo vệ con trước, rồi làm rõ sự việc mà không làm trẻ hoảng thêm.
- Quan sát con: thay đổi đột ngột về ngủ, ăn, sợ đi học, sợ một người cụ thể, vết bầm không rõ nguyên nhân. Ghi lại ngày giờ.
- Hỏi con nhẹ nhàng bằng câu mở như "hôm nay ở lớp có chuyện gì vui hay buồn", tránh câu gợi ý sẵn câu trả lời.
- Chụp ảnh vết thương nếu có; với vết thương đáng kể, đưa con đi khám và giữ giấy khám.
- Báo hiệu trưởng hoặc phó hiệu trưởng trực tiếp, nêu điều bạn thấy và đề nghị trường làm rõ, kể cả xem lại camera trong khung giờ liên quan nếu trường có.
- Đề nghị trường cho biết bằng văn bản kết quả xác minh và biện pháp xử lý trong phạm vi được phép công bố.
- Nếu có dấu hiệu bạo lực hoặc xâm hại nghiêm trọng, báo ngay cơ quan công an hoặc tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, song song với báo trường.
Trong lúc chờ làm rõ, hãy giữ con trong môi trường an toàn, có thể cho con nghỉ học vài ngày nếu cần. Tránh đưa sự việc lên mạng xã hội khi chưa xác minh: nó có thể làm hỏng việc thu thập chứng cứ, gây hại cho trẻ khác và chính con bạn.
Trách nhiệm của nhà trường khi có sự việc
Theo Luật Trẻ em và Điều lệ, nhà trường có trách nhiệm bảo vệ trẻ trong thời gian trẻ ở trường. Khi có sự việc, trường phải tách trẻ khỏi nguy cơ, sơ cứu và đưa đi cơ sở y tế nếu cần, thông báo ngay cho cha mẹ, xác minh sự việc, báo cáo cơ quan quản lý theo quy định, và xử lý người vi phạm theo quy định về viên chức hoặc lao động. Với hành vi có dấu hiệu tội phạm, việc xử lý còn thuộc thẩm quyền của cơ quan điều tra.
Phụ huynh không có quyền đòi biết mọi chi tiết về nhân sự, nhưng có quyền được biết trường đã làm gì để bảo vệ con và trẻ khác, biện pháp phòng ngừa tiếp theo là gì. Một trường làm đúng sẽ không giấu sự việc, không ép gia đình ký giấy "tự nguyện bỏ qua", và sẽ chủ động hỗ trợ trẻ hồi phục, ví dụ thay đổi người phụ trách, tăng giám sát, phối hợp với chuyên gia tâm lý khi cần.
Ở chiều ngược lại, phụ huynh cũng nên nhớ nguyên tắc suy đoán công bằng với giáo viên: một lời kể của trẻ chưa phải kết luận. Xác minh nghiêm túc là cách bảo vệ cả trẻ lẫn những giáo viên làm đúng.
Phòng ngừa: trường làm gì trước khi có sự việc
Tuyển chọn và kiểm tra người vào làm. Trường cần kiểm hồ sơ, trình độ, quá trình làm việc của mọi người tiếp xúc với trẻ, không chỉ giáo viên mà cả bảo mẫu, nhân viên bếp, bảo vệ, tài xế xe đưa đón. Thời gian thử việc là lúc trường quan sát kỹ cách người mới ứng xử với trẻ.
Bồi dưỡng về quyền trẻ em và hướng dẫn hành vi tích cực. Giáo viên, nhân viên được tập huấn định kỳ về quyền trẻ em, cách xử lý tình huống khó mà không dùng hình phạt, nhận diện dấu hiệu trẻ bị xâm hại. Một người mệt mỏi, thiếu kỹ năng là người dễ vượt ranh giới nhất.
Tổ chức để không có người lớn ở một mình với trẻ khuất tầm nhìn. Phòng học có cửa kính hoặc cửa mở, nhà vệ sinh của trẻ trong tầm quan sát, việc thay đồ cho trẻ diễn ra ở nơi người lớn khác có thể thấy. Đây là nguyên tắc phổ biến trong các chính sách bảo vệ trẻ em ở trường học.
Có kênh cho nhân viên báo cáo. Giáo viên thấy đồng nghiệp ứng xử sai cần có cách báo lên ban giám hiệu mà không sợ bị trù dập. Phần lớn sự việc được phát hiện sớm nhờ người trong trường, không phải nhờ camera.
Nói với phụ huynh về chính sách bảo vệ trẻ. Trường có chính sách rõ thường giới thiệu ngay buổi họp đầu năm. Bạn có thể hỏi: trường có quy định bảo vệ trẻ em bằng văn bản không, ai là người phụ trách, quy trình khi có sự việc là gì.
Câu hỏi thường gặp
Cô bắt con ngồi riêng một lúc vì đánh bạn có phải là vi phạm không?
Không nhất thiết. Cho trẻ tạm rời hoạt động một lúc ngắn, có cô ở gần, để trẻ bình tĩnh lại là cách hướng dẫn hành vi có thể chấp nhận. Nó thành vi phạm khi kéo dài, kèm doạ nạt, chế giễu, cô lập trẻ hoặc trở thành hình phạt thường xuyên khiến trẻ sợ hãi.
Giáo viên nhận quà của phụ huynh có vi phạm quy định không?
Quy định cấm giáo viên lợi dụng vị trí để vụ lợi và đối xử không công bằng với trẻ. Món quà nhỏ cảm ơn nhân dịp lễ thường không bị coi là vi phạm, nhưng quà có giá trị lớn hoặc gắn với mong muốn con được ưu tiên thì vượt ranh giới. Nhiều trường có quy định nội bộ riêng về việc này.
Trẻ bị bạn cắn ở lớp thì trường có lỗi không?
Cắn là hành vi khá thường gặp ở trẻ một đến ba tuổi khi chưa diễn đạt bằng lời. Trường có trách nhiệm giám sát, sơ cứu, báo cha mẹ và có kế hoạch giảm lặp lại. Lỗi của trường đặt ra khi thiếu giám sát kéo dài hoặc không xử lý khi sự việc lặp lại nhiều lần với cùng một trẻ.
Trường có được giữ trẻ lại vì phụ huynh chưa đóng tiền không?
Không. Việc giữ trẻ, không trả trẻ hay đối xử khác với trẻ vì lý do tài chính của gia đình đi ngược quyền của trẻ và nguyên tắc đối xử bình đẳng. Vướng mắc tài chính là việc giữa phụ huynh và nhà trường, phải giải quyết bằng trao đổi hoặc theo hợp đồng.
Có quy định trường phải lắp camera trong lớp mầm non không?
Không có quy định chung bắt buộc mọi lớp mầm non lắp camera. Nhiều trường lắp để tăng giám sát, và một số địa phương từng có hướng dẫn khuyến khích. Camera không thay được giám sát của người lớn; điều quan trọng là trường có quy trình bảo vệ trẻ và xử lý khi có sự việc.
Phụ huynh phát hiện trẻ khác trong lớp có dấu hiệu bị bạo hành thì làm gì?
Luật Trẻ em quy định mọi người có trách nhiệm thông báo khi phát hiện trẻ có nguy cơ hoặc bị xâm hại. Bạn có thể báo ban giám hiệu, báo tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em hoặc cơ quan chức năng. Không cần chắc chắn tuyệt đối mới được báo; việc xác minh là của cơ quan có thẩm quyền.