Chế độ sinh hoạt là phần của Chương trình giáo dục mầm non quy định cách phân bố thời gian và trình tự các hoạt động trong ngày của trẻ theo từng độ tuổi: đón trẻ, chơi, học, hoạt động ngoài trời, vệ sinh, ăn, ngủ, trả trẻ. Chương trình đặt khung; mỗi trường dựa vào khung đó lập thời gian biểu cụ thể cho từng lớp, được điều chỉnh theo mùa và điều kiện, nhưng phải giữ đủ giấc ngủ, bữa ăn, thời gian vận động và nhịp ổn định cho trẻ.
Nhiều phụ huynh chỉ thấy thời gian biểu dán ở cửa lớp mà không biết nó dựa trên quy định nào, khung nào là bắt buộc, chỗ nào trường tự quyết. Bài này đọc khung chế độ sinh hoạt từ góc quy định: nhà trẻ khác mẫu giáo ra sao, vì sao số giấc ngủ giảm theo tháng tuổi, các yêu cầu về dinh dưỡng và theo dõi sức khoẻ đi kèm, và cách đối chiếu lịch của lớp con với khung chung. Chuyện đời sống bán trú hằng ngày, như bữa ăn hay giấc ngủ diễn ra thế nào trong lớp, do trang Ngôi Sao Toàn Cầu của hệ thống viết; ở đây chỉ bàn phần quy chế.
Chế độ sinh hoạt nằm ở đâu trong văn bản
Chương trình giáo dục mầm non ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, đã được sửa đổi, bổ sung, gồm phần nhà trẻ và phần mẫu giáo. Mỗi phần có mục tổ chức hoạt động nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, trong đó có chế độ sinh hoạt: bảng thời gian dự kiến cho từng hoạt động trong ngày theo độ tuổi. Điều lệ trường mầm non thì yêu cầu nhà trường thực hiện chương trình và tổ chức bán trú bảo đảm an toàn, vệ sinh.
Nói cách khác, Điều lệ nói "phải làm", chương trình nói "làm theo khung nào". Khi đọc, bạn nên tìm bản hợp nhất mới nhất của chương trình, vì các lần sửa đổi đã điều chỉnh câu chữ ở nhiều mục, trong đó có cách diễn đạt về tính linh hoạt của thời gian biểu và nhu cầu dinh dưỡng.
Cũng cần phân biệt chế độ sinh hoạt với kế hoạch giáo dục. Chế độ sinh hoạt là nhịp cố định của một ngày, ngày nào cũng gần giống nhau. Kế hoạch giáo dục là nội dung lấp vào nhịp đó theo tuần, tháng, chủ đề. Thời gian biểu dán ở cửa lớp thể hiện cái trước; bảng kế hoạch tuần thể hiện cái sau.
Nhà trẻ: số giấc ngủ giảm dần theo tháng tuổi
Chế độ sinh hoạt nhà trẻ trong chương trình được chia theo khoảng tháng tuổi, vì nhu cầu ngủ và ăn của trẻ dưới ba tuổi thay đổi nhanh. Bảng dưới ghi đại ý số giấc ngủ ban ngày theo khung chương trình; khi cần chi tiết giờ giấc, hãy tra bảng gốc trong văn bản.
| Tháng tuổi | Giấc ngủ ban ngày (đại ý) | Điều thường thấy ở lớp |
|---|---|---|
| 3–6 tháng | Ba giấc | Trẻ ăn, ngủ theo nhịp riêng; trường nhận trẻ ở mốc này còn ít |
| 6–12 tháng | Hai giấc | Bắt đầu ăn dặm, tập ngồi, bò |
| 12–18 tháng | Hai giấc | Nhiều trẻ đang chuyển dần sang một giấc, cô linh hoạt theo từng trẻ |
| 18–36 tháng | Một giấc trưa | Nhịp một ngày gần với mẫu giáo, có giờ chơi, giờ hoạt động chung |
Khoảng 12–18 tháng là giai đoạn chuyển tiếp nhạy cảm. Một trẻ mới vào lớp có thể vẫn cần ngủ sáng trong khi bạn cùng nhóm đã bỏ. Chương trình cho phép và khuyến khích cô tôn trọng nhịp riêng của trẻ trong giai đoạn này, nên nếu cô cho con bạn ngủ sớm hơn cả nhóm, đó thường là cách làm đúng chứ không phải ngoại lệ.
Mẫu giáo: trình tự một ngày theo khung chương trình
Với trẻ ba đến sáu tuổi, chế độ sinh hoạt có trình tự tương đối giống nhau ở mọi độ tuổi, chỉ khác độ dài một số hoạt động. Trình tự dưới đây theo đại ý khung của chương trình mẫu giáo.
- Đón trẻ, chơi tự chọn và thể dục sáng: thời gian chuyển tiếp từ nhà vào lớp, cô trao đổi nhanh với phụ huynh.
- Hoạt động học có chủ định: hoạt động do cô tổ chức theo kế hoạch, ngắn ở trẻ nhỏ và dài dần ở trẻ lớn.
- Chơi, hoạt động ở các góc: trẻ chọn góc, chơi theo nhóm nhỏ, cô quan sát và gợi mở.
- Chơi, hoạt động ngoài trời: vận động, quan sát thiên nhiên, trò chơi tập thể.
- Vệ sinh và ăn trưa: rửa tay, ăn, tập tự phục vụ.
- Ngủ trưa: khoảng dài nhất trong ngày, chừng hơn hai tiếng theo khung.
- Vệ sinh, vận động nhẹ, ăn bữa phụ chiều.
- Chơi, hoạt động theo ý thích, ôn hoạt động buổi sáng hoặc làm quen nội dung mới nhẹ nhàng.
- Trả trẻ: cô trao đổi với phụ huynh về ngày của trẻ khi cần.
Nhìn vào trình tự này, có thể thấy ba nguyên tắc xuyên suốt: xen kẽ hoạt động động và tĩnh, hoạt động chung và hoạt động tự chọn; có thời gian ngoài trời mỗi ngày; giữ giấc ngủ trưa đủ dài. Một thời gian biểu bỏ hẳn chơi ngoài trời, hay cắt giấc ngủ trưa để thêm tiết học, là đi ngược khung chương trình.
Phần nào bắt buộc, phần nào trường được linh hoạt
Khung thời gian trong chương trình là định hướng có biên độ chứ không phải giờ chính xác đến từng phút. Trường được dịch giờ theo mùa (mùa nóng, mùa mưa), theo vị trí (trường gần khu công nghiệp có giờ đón sớm hơn), theo điều kiện phòng ốc và sân chơi. Điều không được thay đổi là các thành phần: trẻ phải có đủ thời gian ngủ, ăn, vận động, chơi và học theo đúng tỉ trọng mà khung đặt ra.
Phần chương trình bổ sung của trường, như tiết làm quen tiếng Anh, âm nhạc hay vận động theo chương trình riêng, được xếp vào các khoảng của khung, thường là khoảng hoạt động học hoặc hoạt động chiều. Điều cần quan sát là các tiết bổ sung có lấn mất thời gian chơi tự chọn, chơi ngoài trời hay giấc ngủ không. Lấn một chút trong một ngày đặc biệt là chuyện bình thường; lấn thường xuyên là dấu hiệu thời gian biểu bị quá tải.
Thời gian hoạt động học có chủ định cũng là điểm phụ huynh hay hỏi. Các tài liệu hướng dẫn chuyên môn thường đặt mức ngắn cho trẻ ba tuổi và dài dần đến khoảng nửa giờ hoặc hơn chút cho trẻ năm tuổi, vì khả năng tập trung của trẻ tăng theo tuổi. Một "tiết học" kéo dài như tiểu học với trẻ mẫu giáo bé là không phù hợp với khung.
Dinh dưỡng và theo dõi sức khoẻ đi kèm chế độ sinh hoạt
Nhu cầu năng lượng tại trường. Chương trình đã sửa đổi đặt mức nhu cầu năng lượng trẻ cần nhận ở trường bán trú, tính theo tỉ lệ nhu cầu cả ngày, khác nhau giữa nhà trẻ và mẫu giáo. Trường dùng mức này để lập thực đơn và khẩu phần. Phụ huynh không cần nhớ con số, chỉ cần biết thực đơn ở trường được tính để bổ sung, không thay toàn bộ bữa ăn ở nhà.
Theo dõi tăng trưởng. Quy định về y tế trường học giữa Bộ Y tế và Bộ Giáo dục và Đào tạo (Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT) yêu cầu cân đo trẻ định kỳ và theo dõi bằng biểu đồ tăng trưởng; trẻ dưới hai tuổi được cân đo dày hơn trẻ lớn. Kết quả nên được thông báo cho phụ huynh.
Khám sức khoẻ định kỳ. Trường phối hợp với cơ quan y tế tổ chức khám sức khoẻ cho trẻ theo quy định và lưu hồ sơ. Đây là dịp phát hiện sớm vấn đề thị lực, răng miệng, dinh dưỡng.
Nước uống, vệ sinh, an toàn thực phẩm. Đây là các yêu cầu đi kèm tổ chức bán trú theo Điều lệ và quy định về an toàn thực phẩm. Bếp ăn của trường phải đủ điều kiện, có lưu mẫu thức ăn theo quy định.
Chăm sóc trẻ ốm nhẹ. Nội quy của trường thường quy định việc nhận thuốc từ phụ huynh, cách ghi sổ và giờ cho trẻ uống. Hãy đọc kỹ phần này vì đây là chỗ hay phát sinh hiểu lầm.
Ba hiểu lầm hay gặp về chế độ sinh hoạt
"Lịch càng nhiều tiết học càng tốt." Khung chương trình mầm non đặt hoạt động học có chủ định là một phần nhỏ của ngày, phần lớn thời gian còn lại là chơi, vận động, sinh hoạt. Đây không phải chỗ trống chờ lấp bằng tiết học mà là cách trẻ dưới sáu tuổi học hiệu quả nhất: qua chơi, qua thao tác với đồ vật, qua trò chuyện với cô và bạn. Một thời gian biểu dày tiết học thường đánh đổi bằng giờ chơi tự chọn và giờ ngoài trời.
"Giờ ăn, giờ ngủ là thời gian chết." Ở mầm non, rửa tay, xúc ăn, cất gối, mặc lại áo đều là nội dung giáo dục kỹ năng tự phục vụ và nề nếp, được ghi trong mục tiêu của chương trình. Cô tổ chức những giờ này có chủ đích, chứ không chỉ trông trẻ. Vì vậy trường làm thay trẻ mọi việc cho nhanh không phải là chăm sóc tốt hơn.
"Trường nào cũng phải có cùng một giờ giấc." Khung là chung, giờ cụ thể là của từng trường. Hai trường cùng thực hiện đúng chương trình vẫn có thể lệch nhau nửa tiếng giờ ăn trưa hay giờ ngủ, tuỳ giờ đón trẻ và điều kiện bếp, phòng ngủ. Khi so trường, hãy so các thành phần và độ dài, không so từng con số giờ.
Đối chiếu thời gian biểu của lớp con với khung chung
Đầu năm học, hãy chụp lại thời gian biểu của lớp và đặt cạnh trình tự khung ở trên. Kiểm ba điểm: lớp có thời gian ngoài trời mỗi ngày không; giấc ngủ trưa có đủ dài không; hoạt động học có chủ định có ngắn phù hợp độ tuổi không. Nếu cả ba ổn, phần còn lại là chi tiết riêng của trường.
Tiếp theo, đặt thời gian biểu cạnh nhịp ở nhà. Trẻ ngủ trưa ở trường hơn hai tiếng thường sẽ ngủ tối muộn hơn nếu cuối tuần ở nhà không ngủ trưa. Trẻ ăn bữa phụ chiều ở trường lúc giữa chiều thì bữa tối ở nhà không nên quá sớm. Giữ nhịp ngủ, ăn ở nhà gần với nhịp ở trường, kể cả cuối tuần, giúp trẻ ít mệt vào sáng thứ Hai.
Nếu thời gian biểu thay đổi giữa năm, ví dụ khi chuyển mùa hoặc khi lớp thêm chương trình mới, trường nên thông báo cho phụ huynh. Khi thấy con thay đổi giấc ngủ, ăn uống rõ rệt sau một lần đổi lịch, hãy trao đổi với cô bằng những quan sát cụ thể. Cô có thể điều chỉnh cho từng trẻ trong phạm vi khung, đặc biệt ở nhà trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Con không ngủ được buổi trưa ở trường thì cô có bắt nằm suốt không?
Khung chương trình dành thời gian ngủ trưa vì phần lớn trẻ mầm non cần nó. Với trẻ khó ngủ, cách làm phù hợp là cho trẻ nằm nghỉ yên tĩnh, có thể ra khỏi chỗ sớm hơn trong không gian có người trông. Phụ huynh nên trao đổi với cô về nhịp ngủ ở nhà để cô có cách hỗ trợ con.
Trường đổi giờ đón trả sang mùa mưa có trái quy định không?
Không trái. Chương trình cho phép điều chỉnh thời gian biểu theo mùa và điều kiện, miễn giữ đủ các thành phần ăn, ngủ, chơi, học, vận động. Việc đổi giờ đón trả nên được thông báo trước, có lý do rõ, và trường nên tính đến hoàn cảnh của phụ huynh đi làm khi quyết định.
Trẻ học tiết tiếng Anh trong giờ chơi ngoài trời có đúng không?
Tiết bổ sung được xếp vào khung sinh hoạt, nhưng không nên lấy mất thường xuyên thời gian chơi ngoài trời, vốn là thành phần quan trọng của chế độ sinh hoạt. Một số trường tổ chức tiếng Anh ngay ngoài sân qua trò chơi vận động, khi đó trẻ vẫn được vận động. Hãy hỏi trường cách xếp cụ thể.
Trường có phải công khai thực đơn không?
Thực đơn và khẩu phần là thông tin trường bán trú thường niêm yết theo tuần để phụ huynh theo dõi. Ngoài ra, các khoản thu liên quan đến bán trú thuộc nhóm thông tin phải công khai theo thông tư về công khai trong cơ sở giáo dục. Phụ huynh có thể hỏi thêm cách trường tính khẩu phần.
Trẻ 12–18 tháng vẫn ngủ hai giấc thì ở lớp có được chiều không?
Có. Khung chương trình ở độ tuổi này để hai giấc ngủ, và cô được khuyến khích tôn trọng nhịp riêng của trẻ đang chuyển sang một giấc. Phụ huynh nên báo cô giờ ngủ ở nhà để cô sắp xếp một chỗ yên tĩnh cho trẻ ngủ sáng khi bạn khác đang chơi.
Kết quả cân đo của con có được gửi cho phụ huynh không?
Theo quy định về y tế trường học, trẻ được cân đo định kỳ và theo dõi biểu đồ tăng trưởng. Trường nên thông báo kết quả cho phụ huynh, nhất là khi có dấu hiệu chậm tăng cân hoặc thừa cân, để gia đình và trường cùng điều chỉnh. Nếu chưa nhận được, phụ huynh có thể hỏi giáo viên chủ nhiệm.