Sau khi vào nghề, giáo viên mầm non tiếp tục học theo ba đường chính: bồi dưỡng thường xuyên hằng năm theo chương trình của Bộ GD&ĐT, với khối lượng khoảng 120 tiết mỗi năm học theo quy chế bồi dưỡng thường xuyên; sinh hoạt chuyên môn trong trường như chuyên đề, dự giờ, thảo luận tình huống; và kèm cặp giữa giáo viên có kinh nghiệm với giáo viên mới. Kết quả đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp mỗi năm là căn cứ để chọn nội dung bồi dưỡng cho năm sau.
Phụ huynh hiếm khi thấy phần này, vì nó diễn ra sau giờ đón trả, trong các buổi chiều thứ sáu hay những ngày hè trẻ nghỉ. Nhưng đây là phần quyết định một đội ngũ giỏi lên hay chững lại qua các năm. Bài đi qua từng hình thức bồi dưỡng, giải thích vì sao có hình thức hiệu quả hơn hình thức khác, và gợi ý cách phụ huynh hiểu những ngày "cô đi tập huấn" trên lịch năm học của lớp.
Vì sao giáo viên đã có bằng vẫn phải học tiếp
Bằng cao đẳng hay đại học sư phạm cho người giáo viên một nền chung, nhưng nghề dạy trẻ thay đổi liên tục. Chương trình giáo dục mầm non được sửa đổi qua các thông tư; hiểu biết về phát triển não bộ, ngôn ngữ, cảm xúc của trẻ nhỏ được cập nhật; các vấn đề mới xuất hiện như trẻ tiếp xúc màn hình sớm, trẻ song ngữ, trẻ cần hỗ trợ hoà nhập. Một giáo viên ra trường mười năm trước mà không học tiếp sẽ dạy theo kiến thức của mười năm trước.
Nghiên cứu về phát triển nghề nghiệp giáo viên, ở cả bậc mầm non và phổ thông, khá thống nhất ở một điểm: những đợt tập huấn ngắn, một chiều, nghe giảng rồi về, ít khi thay đổi được cách dạy trong lớp. Thứ làm thay đổi thật là việc học gắn với lớp học của chính giáo viên, kéo dài, có người quan sát và phản hồi, có thời gian thử rồi điều chỉnh. Đó là lý do bên cạnh bồi dưỡng thường xuyên theo chương trình chung, các trường làm tốt luôn đầu tư vào sinh hoạt chuyên môn tại chỗ.
Luật cũng đặt việc học tiếp thành nghĩa vụ. Luật Giáo dục và Luật Nhà giáo đều ghi nhà giáo có nghĩa vụ rèn luyện đạo đức, học tập nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ; chuẩn nghề nghiệp có hẳn một tiêu chí về phát triển chuyên môn bản thân.
Bồi dưỡng thường xuyên: phần bắt buộc theo chương trình chung
Bộ GD&ĐT ban hành chương trình bồi dưỡng thường xuyên riêng cho giáo viên mầm non, bản hiện hành kèm Thông tư 12/2019/TT-BGDĐT, và quy chế bồi dưỡng thường xuyên giáo viên, cán bộ quản lý kèm Thông tư 19/2019/TT-BGDĐT. Chương trình gồm các nội dung bắt buộc do cấp trên định hướng theo từng năm học và các mô đun tự chọn, mỗi mô đun gắn với một nhóm năng lực trong chuẩn nghề nghiệp, ví dụ lập kế hoạch giáo dục, tổ chức hoạt động chơi, đánh giá sự phát triển của trẻ, giáo dục hoà nhập, làm việc với cha mẹ.
Mỗi giáo viên lập kế hoạch bồi dưỡng cá nhân đầu năm, chọn mô đun theo điểm còn yếu trong kết quả đánh giá chuẩn năm trước, rồi học qua tự học, học tập trung, học trực tuyến hoặc kết hợp. Cuối năm có đánh giá kết quả bồi dưỡng. Khối lượng khoảng 120 tiết mỗi năm học là con số của quy chế hiện hành; khi cần dẫn chính xác cách tính tiết và cách xếp loại, nên đọc văn bản gốc.
Ưu điểm của bồi dưỡng thường xuyên là có hệ thống và bắt buộc với mọi người. Nhược điểm, như nhiều giáo viên tự nhận, là dễ trở thành việc làm cho đủ hồ sơ, vì phần lớn là tự học và kiểm tra bằng bài viết. Hiệu quả thật phụ thuộc vào việc trường có biến nội dung học thành việc làm trong lớp hay không.
Sinh hoạt chuyên môn trong trường: các hình thức thường gặp
Sinh hoạt tổ chuyên môn định kỳ. Giáo viên cùng khối lớp gặp nhau theo lịch, thường vài tuần một lần, để rà kế hoạch, chia sẻ khó khăn, thống nhất cách làm cho chủ đề sắp tới. Buổi sinh hoạt tốt là buổi có một vấn đề cụ thể để giải, ví dụ "giờ ăn trưa khối ba tuổi kéo dài quá, trẻ mệt", chứ không chỉ đọc thông báo.
Chuyên đề. Trường chọn một mảng cần đẩy mạnh trong năm, như phát triển ngôn ngữ, chơi ở góc, giáo dục kỹ năng tự phục vụ, rồi tổ chức chuỗi hoạt động: tìm hiểu lý thuyết, xem tiết mẫu, giáo viên thử ở lớp mình, cùng rút kinh nghiệm. Một chuyên đề kéo dài cả học kỳ thường hiệu quả hơn ba chuyên đề mỗi cái vài buổi.
Dự giờ và góp ý. Đồng nghiệp hoặc tổ trưởng vào xem một hoạt động, ghi lại những gì thấy, sau đó trao đổi. Điều khó nhất là góp ý sao cho người được dự giờ muốn thay đổi chứ không chỉ phòng thủ. Cách hay dùng là bắt đầu bằng mô tả điều trẻ đã làm, rồi mới bàn về cách người lớn làm.
Nghiên cứu bài học. Một nhóm giáo viên cùng thiết kế một hoạt động, một người dạy, những người khác quan sát trẻ chứ không quan sát giáo viên, rồi cả nhóm sửa thiết kế. Hình thức này bắt nguồn từ cách làm của giáo viên Nhật Bản và đã được áp dụng ở nhiều trường Việt Nam.
Thảo luận tình huống. Cả tổ cùng bàn một tình huống có thật, đã giấu tên trẻ: một trẻ hay cắn bạn, một phụ huynh phản ứng gay gắt, một hoạt động thất bại. Đây là cách học nhanh từ kinh nghiệm của người khác.
Kèm cặp giáo viên mới: những tháng đầu quyết định nhiều điều
Giáo viên mới ra trường thường vững lý thuyết nhưng chưa quen nhịp một ngày ở lớp thật, chưa quen xử lý ba việc cùng lúc, chưa quen trò chuyện với phụ huynh. Những tháng đầu là lúc họ dễ nản nhất. Một chương trình kèm cặp tốt ghép người mới với một giáo viên có kinh nghiệm, thường cùng khối, với lịch gặp đều đặn, dự giờ hai chiều và một danh sách những việc người mới cần làm thành thạo dần.
Ở hệ công lập, người mới tuyển dụng có thời gian tập sự theo quy định về viên chức, có người hướng dẫn chính thức. Ở trường tư thục, thời gian thử việc theo luật lao động thường ngắn hơn nhiều so với thời gian thật sự cần để thành thạo nghề, nên việc kèm cặp có kéo dài sau thử việc hay không là lựa chọn của từng trường.
Với phụ huynh, điều này giải thích một hiện tượng hay gặp: lớp có một cô mới, nhưng vẫn chạy ổn vì cô đứng cùng một cô kinh nghiệm. Trường sắp xếp hai giáo viên kinh nghiệm khác nhau trong một lớp thường là có chủ ý. Khi lo lắng về một giáo viên mới, câu nên hỏi là "cô có người kèm không, kèm thế nào", hơn là "sao lại để cô mới dạy con".
Những nội dung bồi dưỡng không được để trống
Ngoài chuyên môn về chương trình, có một nhóm nội dung mà mọi người làm việc với trẻ phải được bồi dưỡng định kỳ, vì sai sót ở đây không sửa lại được. Thứ nhất là an toàn và sơ cứu: xử lý trẻ bị hóc dị vật, sốt cao co giật, chảy máu cam, ngã đập đầu, bỏng, côn trùng đốt. Kỹ năng này mai một nhanh nếu không thực hành lại, nên nhiều trường tổ chức tập lại mỗi năm, có người của cơ sở y tế hướng dẫn.
Thứ hai là phòng chống tai nạn thương tích và xây dựng trường học an toàn, theo các quy định của Bộ về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện: kiểm tra đồ chơi ngoài trời, ổ điện, cửa sổ, cầu thang; quy trình đón trả trẻ; quy trình khi phát hiện thiếu trẻ. Thứ ba là phòng chống bạo hành và bảo vệ trẻ: nhận biết dấu hiệu trẻ bị tổn hại, kiểm soát cảm xúc của chính người lớn khi mệt mỏi, cách báo cáo khi thấy điều bất thường ở đồng nghiệp.
Ở trường song ngữ có phương pháp riêng, như phần Global Nexus ở Global Star School, giáo viên còn được bồi dưỡng về cách ghép phương pháp đó với chương trình quốc gia. Phần này là cộng thêm; nội dung chi tiết của phương pháp được trình bày ở trang chuyên về Global Nexus của hệ thống. Phụ huynh có thể hỏi trường: lần gần nhất giáo viên được tập lại sơ cứu là khi nào, ai hướng dẫn.
Những ngày "cô đi tập huấn" trên lịch năm học
Bồi dưỡng chuyên môn có lúc chạm vào lịch của lớp. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp và điều phụ huynh nên biết:
| Hình thức | Thường diễn ra lúc nào | Ảnh hưởng tới lớp |
|---|---|---|
| Sinh hoạt tổ chuyên môn | Sau giờ trẻ ngủ trưa hoặc cuối ngày | Gần như không, có người trông trẻ theo phân công |
| Dự giờ nội bộ | Trong giờ hoạt động bình thường | Có một hai người lớn ngồi cuối lớp quan sát; trẻ thường quen nhanh |
| Học tập trung bồi dưỡng thường xuyên | Thường dồn vào dịp hè hoặc cuối tuần | Ít ảnh hưởng đến ngày học |
| Hội thảo, chuyên đề cấp phường, cấp thành phố | Ngày thường, theo lịch của cơ quan quản lý | Lớp có người dạy thay hoặc cô còn lại đứng lớp |
| Ngày bồi dưỡng của trường | Một số trường dành ngày riêng trong năm | Có thể lớp nghỉ hoặc ghép lớp, trường báo trước |
Trường có kế hoạch bồi dưỡng nghiêm túc thường thông báo trước những ngày ảnh hưởng tới lớp, kèm phương án chăm trẻ. Nếu lịch tập huấn làm lớp thường xuyên thiếu người, đó là chuyện nên trao đổi với ban giám hiệu.
Dấu hiệu một trường đầu tư thật vào bồi dưỡng
Phụ huynh không dự được sinh hoạt chuyên môn, nhưng có thể nhận ra qua một số dấu hiệu bên ngoài và qua câu trả lời của trường:
- Trường nói được chuyên đề trọng tâm của năm học này là gì và vì sao chọn nó.
- Lớp học có những thay đổi nhìn thấy được trong năm, như góc chơi mới, cách tổ chức giờ ăn khác, cách gửi nhận xét về trẻ cụ thể hơn, và cô giải thích được lý do.
- Giáo viên mới không bị để một mình phụ trách lớp ngay từ đầu.
- Trường có người phụ trách chuyên môn rõ ràng, không chỉ có người quản lý hành chính.
- Khi phụ huynh góp ý về một vấn đề chuyên môn, trường có cách đưa nó vào sinh hoạt tổ chứ không chỉ trả lời cá nhân.
- Giáo viên kể được điều mình vừa học và đang thử ở lớp, nếu phụ huynh hỏi một cách tự nhiên.
Ngược lại, khi mọi câu hỏi về bồi dưỡng đều được trả lời bằng số giờ tập huấn và số chứng chỉ, có thể việc bồi dưỡng đang dừng ở hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên mầm non phải bồi dưỡng thường xuyên bao nhiêu tiết mỗi năm?
Theo quy chế bồi dưỡng thường xuyên giáo viên hiện hành, khối lượng khoảng 120 tiết mỗi năm học, gồm phần nội dung bắt buộc và phần mô đun tự chọn theo nhu cầu của từng người. Cách tính và xếp loại chi tiết nên đối chiếu Thông tư 19/2019 và văn bản sửa đổi nếu có.
Trường tư thục có bắt buộc bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên không?
Quy chế bồi dưỡng thường xuyên áp cho giáo viên trong các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, gồm cả ngoài công lập. Cách tổ chức có thể linh hoạt hơn, nhiều trường tư thục kết hợp chương trình của Bộ với bồi dưỡng nội bộ theo phương pháp riêng.
Dự giờ có làm trẻ mất tập trung không?
Lần đầu có người lạ, trẻ có thể tò mò, nhưng thường quen nhanh nếu người dự giờ ngồi yên ở một góc, không xen vào hoạt động. Với lớp nhà trẻ, trường thường hạn chế số người dự một lúc để trẻ không bị xáo trộn.
Phụ huynh có được biết kế hoạch bồi dưỡng của giáo viên không?
Kế hoạch bồi dưỡng của từng cá nhân là hồ sơ chuyên môn nội bộ. Phụ huynh có thể hỏi về kế hoạch chung của trường, như chuyên đề trọng tâm năm học, và về những ngày bồi dưỡng có ảnh hưởng tới lịch lớp.
Bồi dưỡng về phương pháp riêng của trường có thay được bồi dưỡng của Bộ không?
Không. Bồi dưỡng theo phương pháp riêng là phần cộng thêm. Giáo viên vẫn phải hoàn thành bồi dưỡng thường xuyên theo chương trình chung, vì chương trình giáo dục mầm non quốc gia là phần nền mà trường phải thực hiện.
Giáo viên đạt mức tốt theo chuẩn nghề nghiệp có còn phải bồi dưỡng không?
Có. Bồi dưỡng thường xuyên là nghĩa vụ của mọi giáo viên. Người ở mức tốt thường được chọn mô đun nâng cao, và thường đảm nhận thêm việc kèm cặp, dạy mẫu, chủ trì chuyên đề, tức là học qua việc giúp người khác học.