Trong trường mầm non hoạt động theo hệ thống giáo dục Việt Nam, giáo viên nước ngoài thường giữ vị trí giáo viên ngoại ngữ, phụ trách phần làm quen tiếng Anh, còn trách nhiệm chính về chương trình giáo dục mầm non quốc gia, kế hoạch lớp và đánh giá trẻ thuộc giáo viên mầm non người Việt đạt chuẩn. Để làm việc hợp pháp, người nước ngoài cần chuyên môn phù hợp với vị trí, giấy phép lao động hoặc xác nhận miễn theo quy định, và lý lịch tư pháp.
Câu "trường có giáo viên nước ngoài không" là một trong những câu phụ huynh hỏi đầu tiên khi tìm trường song ngữ. Nhưng câu hỏi cho học vụ hữu ích hơn là: giáo viên đó đứng ở đâu trong đội ngũ, ai chịu trách nhiệm điều gì, và hai người, hai ngôn ngữ phối hợp ra sao để trẻ không bị kẹt giữa. Bài này nhìn từ góc tổ chức đội ngũ; phương pháp dạy tiếng Anh, lớp học với giáo viên nước ngoài và bằng cấp dạy tiếng Anh chi tiết có ở trang chuyên về tiếng Anh của hệ thống.
Giáo viên nước ngoài thuộc nhóm nào trong đội ngũ
Điều lệ trường mầm non không có vị trí riêng tên "giáo viên nước ngoài". Người nước ngoài làm việc ở trường được xếp theo nhiệm vụ thật: đa số là giáo viên ngoại ngữ, một số làm chuyên gia tư vấn chương trình, một số làm quản lý ở trường có vốn đầu tư nước ngoài. Ở trường mầm non trong hệ thống Việt Nam, trường hợp phổ biến nhất là dạy các hoạt động làm quen tiếng Anh.
Vị trí đó quyết định phần việc. Giáo viên ngoại ngữ dạy theo chương trình làm quen tiếng Anh mà trường áp dụng, tham gia các thời điểm trong ngày được xếp trong thời khoá biểu song ngữ, ghi nhận xét về việc tiếp nhận ngoại ngữ của trẻ. Kế hoạch giáo dục tổng thể, các hoạt động thuộc năm lĩnh vực phát triển theo chương trình quốc gia, việc đánh giá sự phát triển toàn diện của trẻ và liên lạc chính với gia đình vẫn thuộc giáo viên chủ nhiệm.
Ở trường có vốn đầu tư nước ngoài hoặc trường quốc tế dạy chương trình nước ngoài, cấu trúc có thể khác: giáo viên nước ngoài có thể là giáo viên chính của lớp theo chương trình của họ. Vì vậy, khi so sánh các trường, cần hỏi rõ trường thuộc loại hình nào trước rồi mới so vị trí của giáo viên nước ngoài.
Những điều kiện thường có với người nước ngoài làm giáo viên
Điều kiện cụ thể nằm ở nhiều văn bản: luật về lao động nước ngoài, nghị định về hợp tác đầu tư nước ngoài trong giáo dục, chương trình làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo của Bộ, và quy định riêng của từng trường. Các văn bản này thay đổi khá thường xuyên, nên danh sách dưới đây là các nhóm điều kiện phổ biến, cần đối chiếu bản hiện hành khi xem trường hợp cụ thể:
- Chuyên môn phù hợp vị trí: thường là bằng đại học hoặc cao đẳng trở lên và chứng chỉ phương pháp dạy tiếng Anh như TESOL, CELTA hay tương đương; ưu tiên người có đào tạo hoặc kinh nghiệm với trẻ nhỏ.
- Giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp giấy phép: do cơ quan quản lý lao động cấp theo quy định về người lao động nước ngoài.
- Lý lịch tư pháp: bản xác nhận không có án tích ở nước mình hoặc ở Việt Nam, đặc biệt quan trọng khi làm việc với trẻ em.
- Giấy khám sức khoẻ theo quy định cho người lao động.
- Văn bằng được hợp pháp hoá lãnh sự hoặc thuộc diện miễn, có bản dịch theo quy định.
- Hợp đồng lao động ghi rõ vị trí, nhiệm vụ, thời gian làm việc.
Phụ huynh không cần, và thường không được, xem hồ sơ cá nhân của giáo viên. Câu hỏi hợp lý là trường có kiểm tra lý lịch tư pháp với mọi giáo viên nước ngoài không, có bảo đảm giấy phép lao động cho tất cả không, và nếu một giáo viên chưa đủ giấy tờ thì trường xử lý thế nào.
"Người bản ngữ" không phải là một chuẩn chuyên môn
Trên tài liệu tuyển sinh, cụm "giáo viên bản ngữ" xuất hiện rất nhiều. Cụm này nói về ngôn ngữ mẹ đẻ của người dạy, không nói gì về năng lực dạy trẻ. Một người nói tiếng Anh từ nhỏ nhưng chưa từng được đào tạo về trẻ mầm non có thể gặp khó trong việc giữ sự chú ý của trẻ ba tuổi, xử lý trẻ khóc hay hiểu vì sao trẻ im lặng suốt nhiều tuần.
Nghiên cứu về trẻ học hai ngôn ngữ sớm cho thấy trẻ tiếp nhận ngôn ngữ tốt khi được nghe nhiều, trong ngữ cảnh có nghĩa, với người lớn biết điều chỉnh lời nói theo trẻ: nói chậm, lặp lại, kèm cử chỉ, mở rộng câu của trẻ. Những kỹ năng đó đến từ đào tạo và kinh nghiệm với trẻ nhỏ, không tự có vì là người bản ngữ. Giáo viên tiếng Anh người Việt được đào tạo tốt, phát âm chuẩn và hiểu trẻ cũng là lựa chọn hợp lý.
Trang trường giới thiệu mỗi lớp có cô giáo Việt chủ nhiệm cùng giáo viên bản ngữ quốc tế hoặc giáo viên Việt thông thạo tiếng Anh. Cách diễn đạt đó cho thấy hai khả năng cùng tồn tại; phụ huynh quan tâm có thể hỏi lớp của con đang có giáo viên nào và người đó được đào tạo ra sao về trẻ nhỏ, thay vì chỉ hỏi quốc tịch.
Hai giáo viên, một lớp: phối hợp ra sao để trẻ không bị kẹt giữa
Thống nhất kế hoạch tuần. Hai người cùng biết chủ đề của lớp tuần này, để phần tiếng Anh dùng lại chủ đề đó. Trẻ đang khám phá "nước" bằng tiếng Việt sẽ dễ tiếp nhận từ vựng tiếng Anh về nước hơn là một chủ đề tách rời.
Thống nhất nếp lớp. Quy ước xếp hàng, rửa tay, cất đồ chơi, cách khen, cách nhắc nhở phải giống nhau dù người nói dùng tiếng nào. Trẻ mầm non dựa vào nếp để thấy an toàn; hai người lớn có hai bộ luật khiến trẻ bối rối.
Chia rõ ai làm gì trong giờ tiếng Anh. Cô Việt ở lại lớp thường không dịch từng câu, vì dịch liên tục làm trẻ chờ nghe tiếng Việt. Vai của cô là giữ nếp, đỡ trẻ rụt rè và quan sát. Khi trẻ hoảng sợ, đau hay cần an ủi, tiếng Việt và cô quen thuộc được ưu tiên.
Trao đổi quan sát. Giáo viên tiếng Anh thường thấy những điều cô chủ nhiệm không thấy: một trẻ ít nói ở giờ tiếng Việt lại hào hứng ở giờ hát tiếng Anh, hay ngược lại. Những quan sát này nên đi vào hồ sơ phát triển chung, do cô chủ nhiệm tổng hợp.
Một đầu mối với gia đình. Dù hai người cùng dạy, thông tin chính tới gia đình nên đi qua một kênh thống nhất, tránh hai lời nhận xét khác nhau làm phụ huynh lúng túng.
Giáo viên nước ngoài cũng phải hiểu chương trình và nếp của trường Việt
Một người được đào tạo ở nước khác mang theo cách nghĩ về trẻ em của hệ thống nơi họ học: cách khen, cách giữ kỷ luật, khoảng cách thân thể với trẻ, mức độ để trẻ tự quyết. Nhiều điều trong đó rất hay, nhưng một số khác với nếp của lớp mầm non Việt Nam và của gia đình Việt. Vì vậy, giai đoạn làm quen của giáo viên nước ngoài khi vào trường không chỉ là học đường đi trong toà nhà.
Một chương trình làm quen nghiêm túc thường gồm: giới thiệu chương trình giáo dục mầm non quốc gia và năm lĩnh vực phát triển, để giáo viên tiếng Anh hiểu phần mình gắn vào đâu; giới thiệu chế độ sinh hoạt một ngày, giờ ăn, giờ ngủ; quy tắc ứng xử của trường, vốn theo Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT áp cho mọi người làm việc trong trường chứ không riêng giáo viên Việt; quy định về an toàn, sơ cứu, đón trả trẻ, chụp ảnh trẻ; và cách liên lạc với gia đình.
Phần ít được nói tới nhưng quan trọng là bảo vệ trẻ: những tình huống không ở một mình với một trẻ ở nơi khuất, cách giúp trẻ vệ sinh, cách báo cáo khi thấy dấu hiệu bất thường ở trẻ. Đây là chuẩn chung với mọi người lớn trong trường. Phụ huynh có thể hỏi trường giáo viên mới, cả Việt lẫn nước ngoài, được hướng dẫn những gì trước khi đứng lớp.
Câu nên hỏi khi trường giới thiệu đội ngũ giáo viên nước ngoài
Những câu dưới đây giúp phụ huynh hiểu đội ngũ ở tầng tổ chức, không đi vào đời tư của ai:
- Giáo viên tiếng Anh của lớp con là giáo viên toàn thời gian của trường hay dạy theo giờ, có mặt ở lớp vào những thời điểm nào trong ngày?
- Trường yêu cầu chứng chỉ và kinh nghiệm gì khi tuyển giáo viên tiếng Anh cho trẻ mầm non?
- Trường có chính sách bảo đảm mọi giáo viên nước ngoài có giấy phép lao động hoặc xác nhận miễn, và lý lịch tư pháp, trước khi đứng lớp không?
- Giáo viên mới được hướng dẫn về chương trình quốc gia, quy tắc ứng xử và bảo vệ trẻ trong bao lâu?
- Cô chủ nhiệm và giáo viên tiếng Anh gặp nhau để thống nhất kế hoạch vào lúc nào?
- Nhận xét về tiếng Anh của con được gửi tới gia đình ra sao và bao lâu một lần?
Một câu trả lời cụ thể, kể cả khi đó là lời thừa nhận "phần này trường đang hoàn thiện", đáng tin hơn một lời khẳng định cho đẹp. Câu trả lời mơ hồ như "toàn giáo viên chuẩn quốc tế" nên được hỏi thêm cho rõ.
Khi giáo viên nước ngoài thay đổi giữa năm
Biến động nhân sự ở vị trí giáo viên nước ngoài thường cao hơn giáo viên Việt, vì liên quan tới hợp đồng có thời hạn, thủ tục giấy tờ và hoàn cảnh cá nhân của người sống xa nhà. Đây là thực tế chung của nhiều trường song ngữ, không riêng trường nào. Điều làm nên khác biệt là cách trường xử lý.
Một trường làm tốt giữ được tính liên tục bằng mấy cách: cô Việt chủ nhiệm ở lại làm trục ổn định của lớp; chương trình tiếng Anh có giáo án, học liệu chung để người mới tiếp nối; có giai đoạn bàn giao hoặc người dạy thay quen lớp; và phụ huynh được báo trước khi có thể. Trẻ nhỏ gắn bó với người, nên việc giới thiệu người mới từ từ, có người quen bên cạnh, quan trọng hơn việc người mới đến từ nước nào.
Phụ huynh nên hỏi trường khi tìm hiểu: thời hạn hợp đồng thông thường của giáo viên tiếng Anh, trường làm gì khi một giáo viên nghỉ đột ngột, và trong thời gian chờ người mới thì ai dạy phần tiếng Anh. Câu trả lời cho thấy trường có kế hoạch thật hay đang phụ thuộc vào một cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên nước ngoài có được làm giáo viên chủ nhiệm lớp mầm non không?
Ở trường mầm non dạy chương trình quốc gia, người chủ nhiệm cần là giáo viên mầm non đạt chuẩn trình độ theo luật Việt Nam, nên vị trí này thường do giáo viên Việt giữ. Ở trường quốc tế dạy chương trình nước ngoài, cấu trúc có thể khác theo giấy phép của trường.
Làm sao biết giáo viên nước ngoài ở trường có giấy phép lao động?
Phụ huynh có thể hỏi trường về chính sách: mọi giáo viên nước ngoài đều có giấy phép lao động hoặc xác nhận miễn và lý lịch tư pháp trước khi đứng lớp hay không. Hồ sơ cá nhân là thông tin riêng, nhưng chính sách chung là điều trường nên trả lời rõ ràng.
Giáo viên nước ngoài có cần biết tiếng Việt không?
Không bắt buộc. Trong giờ tiếng Anh, việc giáo viên chỉ dùng tiếng Anh, kèm cử chỉ, tranh, đồ vật, giúp trẻ có môi trường nghe thật. Cô Việt ở lại lớp hỗ trợ khi trẻ cần an ủi hay khi có chuyện an toàn. Giáo viên biết vài câu tiếng Việt vẫn có lợi trong giao tiếp với trẻ mới.
Trẻ nhà trẻ có học với giáo viên nước ngoài không?
Chương trình làm quen tiếng Anh của Bộ dành cho trẻ mẫu giáo. Với trẻ dưới ba tuổi, nhiều trường chỉ cho trẻ nghe bài hát, câu chào trong sinh hoạt. Cách trường xếp thời khoá biểu song ngữ theo độ tuổi nằm ở danh mục song ngữ trong học vụ.
Giáo viên nước ngoài có được kiểm tra lý lịch trước khi làm việc với trẻ không?
Lý lịch tư pháp là giấy tờ thường có trong hồ sơ xin giấy phép lao động. Ngoài ra, trường làm kỹ còn kiểm tra tham chiếu từ nơi làm cũ và có thời gian thử việc có giám sát. Phụ huynh có thể hỏi trường làm những bước nào trước khi giáo viên mới đứng lớp.
Nếu con không hợp với giáo viên nước ngoài thì nên làm gì?
Trước hết trao đổi với cô chủ nhiệm để hiểu con phản ứng ra sao trong giờ tiếng Anh và vì sao. Nhiều trẻ cần thời gian quen giọng, quen người lạ. Nếu sau vài tuần vẫn khó, cô chủ nhiệm và giáo viên tiếng Anh có thể cùng thay đổi cách tiếp cận, như cho trẻ ngồi gần cô quen.