Chủ đề theo mùa trong năm học mầm non: sắp xếp từ tháng chín đến tháng năm ra sao

Chủ đề trong năm học mầm non thường được xếp theo hai nguyên tắc: đi từ gần đến xa với trẻ (trường lớp, bản thân, gia đình, rồi nghề nghiệp, thiên nhiên, quê hương), và đi theo nhịp thật của mùa, của ngày lễ trong năm. Ở TP.HCM, nhịp mùa là mùa mưa và mùa khô chứ không phải bốn mùa như nhiều tài liệu in sẵn, nên lịch chủ đề của một trường phía Nam tốt là lịch đã được chỉnh theo khí hậu nơi trẻ sống.

Bài này đi qua một trình tự chủ đề quen thuộc theo từng tháng, giải thích lý do của mỗi chỗ đặt, và chỉ ra những chỗ nhà trường nên linh hoạt. Trình tự nêu ở đây là thông lệ phổ biến trong nghề, không phải một danh sách bắt buộc của Bộ; mỗi trường có thể khác.

Vì sao chủ đề đi từ gần đến xa

Đầu năm học, nhiều trẻ mới đến lớp hoặc mới lên lớp, còn bỡ ngỡ với cô mới, bạn mới, phòng mới. Vì thế chủ đề đầu tiên gần như luôn là trường và lớp của bé: tên cô, tên bạn, các góc chơi, nhà vệ sinh ở đâu, nội quy đơn giản. Chủ đề này không chỉ có nội dung học, nó giúp trẻ dựng cảm giác an toàn để học những thứ khác.

Sau đó là bản thân: cơ thể, giác quan, cảm xúc, sở thích. Trẻ hiểu mình trước khi hiểu người khác. Tiếp theo là gia đình, rồi những người làm nghề quanh trẻ. Cứ thế, vòng tròn mở rộng dần ra thế giới thực vật, động vật, phương tiện đi lại, hiện tượng tự nhiên, quê hương và đất nước.

Nguyên tắc này có gốc ở cách trẻ nhỏ tư duy. Trẻ mẫu giáo hiểu tốt nhất những gì chạm được, thấy được và có trong đời sống hằng ngày của mình. Một chủ đề xa như "các hành tinh" vẫn có thể làm, nhưng thường hợp hơn ở cuối năm, khi trẻ đã quen cách khám phá và có vốn từ để nói về điều mình không chạm được.

Một trình tự chủ đề quen thuộc theo tháng

Bảng dưới là một trình tự thường gặp ở các lớp mẫu giáo, kèm lý do đặt ở tháng đó. Tên và thời lượng mỗi trường mỗi khác; lớp nhà trẻ dùng phiên bản rút gọn và đơn giản hơn nhiều.

Lưu ý bảng không ghi ngày. Khung năm học mỗi năm do Bộ và cấp tỉnh ban hành, nên tuần bắt đầu và kết thúc của mỗi chủ đề phải theo lịch của đúng năm đó.

Khí hậu phía Nam khác sách in sẵn ở đâu

Nhiều tài liệu tham khảo, bài hát và truyện cho trẻ được soạn với khung bốn mùa: mùa xuân hoa nở, mùa hè nắng, mùa thu lá vàng, mùa đông lạnh. Trẻ ở TP.HCM sống trong khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ: mùa mưa thường từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư. Trẻ ở đây hiếm khi thấy lá vàng rụng hàng loạt hay mặc áo khoác dày.

Nếu chủ đề "Mùa đông" được dạy nguyên như sách, trẻ học về một thứ không có thật quanh mình, chỉ qua tranh. Cô giáo phía Nam thường làm một trong hai cách. Cách thứ nhất là đổi chủ đề thành "Mùa mưa, mùa khô" hoặc "Thời tiết quanh bé", lấy chính cơn mưa chiều, chiếc áo mưa, vũng nước trên sân làm chất liệu. Cách thứ hai là vẫn giữ nội dung bốn mùa ở mức làm quen, như một điều trẻ sẽ gặp khi đi xa hoặc qua sách, nhưng phần quan sát và khám phá thì dựa vào thời tiết thật.

Điều này không chỉ đúng với thời tiết. Thế giới thực vật ở lớp phía Nam nên có cây dừa, cây mai, cây rau muống trong bồn; thế giới động vật nên có những con trẻ thật sự gặp ở chợ, ở công viên, bên bờ kênh. Chủ đề càng bám thực tế địa phương, trẻ càng nhiều cơ hội quan sát tận mắt.

Ngày lễ trong lịch chủ đề: chạm vào chứ không lấn chỗ

Năm học mầm non đi qua nhiều dịp: Tết Trung thu đầu năm, ngày Nhà giáo Việt Nam 20 tháng 11, Tết Nguyên đán, ngày Quốc tế Phụ nữ 8 tháng 3, ngày Quốc tế Thiếu nhi 1 tháng 6. Những dịp này thường được gắn vào chủ đề đang chạy: Trung thu đến trong chủ đề trường lớp, 20 tháng 11 trong chủ đề gia đình hoặc nghề nghiệp, Tết trong chủ đề thực vật hoặc một chủ đề riêng ngắn.

Về mặt học vụ, ngày lễ có ích vì đem lại vật thật và cảm xúc thật: chiếc đèn lồng, bông hoa tặng cô, mâm ngũ quả. Nhưng có một rủi ro là ngày lễ ăn mất chủ đề. Một tuần chuẩn bị biểu diễn kéo dài có thể khiến hoạt động học bị thay hết bằng tập văn nghệ. Kế hoạch tốt giữ hoạt động lễ ở mức vừa phải và ghi rõ thời lượng.

Cách nhà trường tổ chức lễ hội, trò chơi dân gian và các ngày sự kiện là phần đời sống trường, được trang Ngôi Sao Toàn Cầu của hệ viết riêng. Ở trang học vụ này, ngày lễ chỉ được nhìn như một mốc trong lịch chủ đề và một nguồn chất liệu cho hoạt động học.

Cùng tên chủ đề, mỗi độ tuổi một chiều sâu

Một điều phụ huynh có con học nhiều năm ở trường hay thắc mắc: năm nào cũng học chủ đề gia đình, chủ đề động vật, như vậy có lặp không. Câu trả lời là tên lặp nhưng nội dung khác. Chương trình được thiết kế theo kiểu đồng tâm: cùng một đề tài được quay lại ở mỗi độ tuổi với yêu cầu cao hơn.

Lấy chủ đề động vật làm ví dụ. Ở nhà trẻ, trẻ nhận ra và gọi tên vài con vật quen, bắt chước tiếng kêu. Ở lớp ba đến bốn tuổi, trẻ biết con vật sống ở đâu, ăn gì, chia được nhóm con vật nuôi trong nhà và con vật sống trong rừng. Ở lớp bốn đến năm tuổi, trẻ so sánh, nhận ra đặc điểm giống và khác. Ở lớp năm đến sáu tuổi, trẻ bàn được về vòng đời, mối quan hệ giữa con vật và môi trường, vì sao cần bảo vệ con vật.

Ở Global Star School, năm lớp theo độ tuổi là Tiny Star, Shining Star, Rising Star, Glowing Star và Super Star; mỗi lớp đi qua lịch chủ đề với chiều sâu tương ứng tuổi. Phụ huynh muốn biết chủ đề năm nay của con khác năm trước thế nào có thể hỏi cô về mục tiêu của chủ đề, không chỉ tên chủ đề.

Khi lịch chủ đề không khớp với thực tế

Mưa lớn, ngập, nắng nóng kéo dài. Hoạt động ngoài trời bị cắt nhiều ngày. Cô thường dời các phần quan sát ngoài sân sang tuần sau, hoặc biến chính thời tiết bất thường thành nội dung, như quan sát mưa từ hành lang.

Lớp say mê một điều không có trong kế hoạch. Một tổ chim trên cây phượng, một chiếc xe cẩu làm việc bên kia đường. Kế hoạch tốt có tuần dự phòng để cô mở một dự án nhỏ mà không làm vỡ cả lịch.

Nhiều trẻ nghỉ ốm cùng lúc. Cô có thể kéo dài chủ đề để trẻ nghỉ ốm không lỡ phần chính, thay vì chuyển chủ đề mới khi nửa lớp vắng.

Chủ đề quá khó hoặc quá dễ với lứa trẻ. Quan sát tuần đầu cho thấy trẻ đã biết nhiều hơn dự kiến, hay ngược lại. Cô rút ngắn hoặc chia nhỏ chủ đề cho vừa.

Sự kiện chung của trường. Một buổi tham quan, một ngày hội đổi lịch. Kế hoạch cần biết những mốc này từ đầu năm để xếp chủ đề phù hợp, không để trùng với tuần cao điểm của chủ đề.

Lịch chủ đề giúp gia đình được việc gì

Lịch chủ đề dự kiến của cả năm, nếu nhà trường giới thiệu, là một công cụ nhỏ nhưng hữu ích cho gia đình. Nó không phải đề cương để ôn, mà là tấm bản đồ để gia đình đi cùng con một cách tự nhiên.

• Biết trước những tháng lớp cần vật liệu từ nhà, như ảnh gia đình trong chủ đề gia đình, đồ tái chế trong chủ đề giao thông, để chuẩn bị dần thay vì cuống lên vào tối trước.
• Chọn sách tranh, chuyến đi cuối tuần hay câu chuyện kể buổi tối có liên quan, để con gặp lại đề tài ở một bối cảnh khác lớp học.
• Sắp xếp buổi chia sẻ nghề với lớp nếu gia đình muốn tham gia chủ đề nghề nghiệp, vì cô thường cần hẹn trước vài tuần.
• Hiểu vì sao con bỗng hay hỏi về một điều, như hỏi mãi về con kiến hay chiếc xe cứu hoả, và tiếp nối câu hỏi đó ở nhà.
• Nhận ra khi nào con lên lớp mới mà vẫn gặp chủ đề cũ, để hỏi cô về mục tiêu năm nay thay vì nghĩ con đang học lại.
• Biết khoảng thời gian nào trong năm có chủ đề chuẩn bị vào tiểu học, nếu con đang ở lớp năm tuổi.

Lịch chủ đề chỉ là dự kiến. Gia đình nên đối chiếu với kế hoạch tuần hoặc tháng mà lớp thông báo, vì chủ đề có thể được kéo dài, rút ngắn hay đổi thứ tự trong năm theo quan sát của cô.

Câu hỏi thường gặp

Bộ Giáo dục có quy định danh sách chủ đề bắt buộc cho mầm non không?

Chương trình giáo dục mầm non nêu nội dung giáo dục theo lĩnh vực và độ tuổi, không ấn định một danh sách chủ đề bắt buộc theo tháng. Các chủ đề quen thuộc là thông lệ nghề nghiệp lâu năm. Nhà trường và giáo viên được chủ động chọn, sắp xếp và đặt tên chủ đề, miễn bám mục tiêu.

Vì sao lớp con học chủ đề Tết trước cả chủ đề thực vật?

Nhiều trường xếp theo thời điểm thật của năm: Tết đến vào khoảng tháng một hoặc tháng hai, nên chủ đề hay ngày hội về Tết được đặt đúng lúc đó, dù kế hoạch gốc dự kiến thứ tự khác. Thứ tự giữa các chủ đề có thể đổi; mục tiêu cả năm mới là thứ phải giữ.

Con học ở trường phía Nam có cần biết về bốn mùa không?

Trẻ vẫn có thể làm quen với khái niệm bốn mùa qua truyện, tranh và bài hát, nhất là khi gia đình có dịp đi xa. Nhưng phần quan sát và khám phá nên dựa vào mùa mưa, mùa khô thật ở nơi trẻ sống, vì trẻ mầm non học tốt nhất qua những gì tận mắt thấy.

Chủ đề cuối năm của lớp năm tuổi có gì khác?

Lớp năm đến sáu tuổi thường có thêm chủ đề về trường tiểu học, nhằm chuẩn bị tâm thế: trẻ biết trường tiểu học khác mầm non thế nào, có thể được đi tham quan. Phần này không phải dạy trước chương trình lớp một; nội dung chuyển tiếp được bàn ở mục chuyển tiếp lên lớp một.

Nhập học giữa năm thì con có bị lỡ chủ đề đầu năm không?

Trẻ nhập học giữa năm vẫn cần thời gian làm quen trường lớp, nên cô thường lồng phần làm quen vào chủ đề đang chạy. Những nội dung của chủ đề đã qua sẽ được gặp lại vì chương trình mầm non đi theo vòng, cùng đề tài trở lại ở mức sâu hơn.

Phụ huynh có thể biết trước lịch chủ đề cả năm không?

Nhiều trường giới thiệu lịch chủ đề dự kiến trong buổi họp đầu năm hoặc dán ở bảng tin. Lịch này là dự kiến và có thể điều chỉnh; phụ huynh nên theo dõi kế hoạch tuần hoặc tháng để biết chủ đề thật đang chạy.