Dạy học theo dự án ở mầm non là cách để một nhóm trẻ hoặc cả lớp tìm hiểu sâu một đề tài có thật trong vài tuần, bắt đầu từ câu hỏi của chính trẻ, rồi điều tra, hỏi người biết, thử nghiệm, và kết thúc bằng việc trẻ trình bày lại điều mình đã khám phá. Khác với chủ đề do người lớn lên trước theo kế hoạch năm, dự án đi theo tò mò của trẻ; cô không dạy câu trả lời mà dẫn trẻ tìm.
Cách tiếp cận này được Lilian Katz và Sylvia Chard hệ thống hoá trong cuốn Engaging Children's Minds: The Project Approach, xuất bản lần đầu năm 1989, với ba giai đoạn khởi đầu, triển khai và kết thúc. Ý tưởng gốc còn xa hơn, từ bài viết "The Project Method" của William Heard Kilpatrick năm 1918 và tư tưởng học qua làm của John Dewey. Dưới đây là cách nó vận hành trong một lớp mầm non Việt Nam theo chương trình của Bộ.
Dự án là gì và không phải là gì
Katz và Chard định nghĩa dự án là một cuộc tìm hiểu có chiều sâu về một đề tài đáng tìm hiểu. Ba chữ quan trọng là "chiều sâu", "đề tài" và "đáng". Chiều sâu nghĩa là trẻ không chỉ biết tên mà hiểu cách vận hành, như không chỉ biết "đây là xe rác" mà biết rác đi đâu sau khi xe chở đi. Đề tài nghĩa là một thứ cụ thể, có giới hạn, không phải một khái niệm chung như "thiên nhiên". Đáng nghĩa là đề tài có ích cho trẻ, đủ phong phú để theo đuổi nhiều tuần.
Dự án không phải là một sản phẩm thủ công lớn làm trong một buổi. Nó cũng không phải là bài tập về nhà mà phụ huynh làm hộ để mang lên trưng bày. Và nó không thay thế các hoạt động khác: trong lúc có dự án, lớp vẫn có giờ vận động, giờ kể chuyện, giờ chơi góc theo kế hoạch thường.
Ở Việt Nam, chương trình giáo dục mầm non không dùng chữ "dự án" như một phần bắt buộc, nhưng tinh thần lấy trẻ làm trung tâm và khuyến khích trẻ khám phá, trải nghiệm trong chương trình hoàn toàn mở cửa cho cách làm này. Nhiều trường lồng dự án vào bên trong chủ đề đang chạy.
Ba giai đoạn của một dự án
Mô hình của Katz và Chard chia dự án thành ba giai đoạn. Ranh giới không cứng, nhưng mỗi giai đoạn có việc chính riêng.
- Giai đoạn một, khởi đầu. Cô khơi đề tài, có thể từ một sự việc trẻ đã thấy hoặc một vật thật mang vào lớp. Trẻ chia sẻ những gì mình đã biết qua kể, vẽ, đóng vai. Cô ghi lại những câu hỏi trẻ muốn biết thành một danh sách, viết lại đúng lời trẻ. Cô cũng ghi những hiểu lầm của trẻ, vì đó là điểm xuất phát để so sánh về sau. Giai đoạn này thường kéo dài vài ngày.
- Giai đoạn hai, triển khai. Đây là phần dài nhất. Trẻ đi điều tra: quan sát tận nơi, đếm, đo, chụp ảnh, vẽ phác thảo tại chỗ, hỏi người làm nghề hay người biết, thử nghiệm đơn giản, dựng mô hình. Cô lên kế hoạch các chuyến đi ngắn trong trường hoặc gần trường, mời khách đến lớp, chuẩn bị vật liệu. Trẻ thường vẽ lại cùng một vật nhiều lần, và bản vẽ sau chi tiết hơn bản trước vì trẻ đã nhìn kỹ hơn.
- Giai đoạn ba, kết thúc. Trẻ nhìn lại danh sách câu hỏi ban đầu: câu nào đã có lời đáp, câu nào chưa. Trẻ chọn cách kể lại cho người khác, có thể là một buổi giới thiệu cho lớp bên cạnh, một góc trưng bày, một vở kịch ngắn. Cô giúp trẻ so sánh hiểu biết lúc đầu và lúc cuối, chẳng hạn đặt cạnh nhau bức vẽ đầu tiên và bức vẽ cuối cùng.
Điều làm nên dự án là giai đoạn hai thật sự là điều tra. Nếu cô kể lại hết kiến thức rồi cho trẻ làm sản phẩm, đó là một bài học có chủ đề, không phải dự án.
Dạy theo chủ đề và dạy theo dự án khác nhau ở đâu
Hai cách không loại trừ nhau; nhiều trường dùng chủ đề làm khung năm và dự án để đào sâu. Bảng dưới cho thấy chỗ khác.
| Tiêu chí | Dạy theo chủ đề | Dạy theo dự án |
|---|---|---|
| Ai chọn đề tài | Chủ yếu người lớn, lên từ đầu năm | Nảy ra từ quan tâm của trẻ, cô thẩm định |
| Độ rộng và sâu | Rộng, phủ nhiều khía cạnh, mỗi khía cạnh vừa phải | Hẹp, đi sâu một đề tài cụ thể |
| Khởi đầu | Theo lịch trong kế hoạch | Khi trẻ có câu hỏi đáng theo đuổi |
| Vai trò của cô | Thiết kế và dẫn hoạt động | Lắng nghe, ghi lại, tạo điều kiện, hỏi lại |
| Độ dài | Định trước, thường vài tuần | Linh hoạt, kết thúc khi câu hỏi chính được trả lời hoặc hứng thú cạn |
| Cả lớp hay nhóm | Thường cả lớp | Có thể cả lớp hoặc một nhóm nhỏ |
| Dấu vết để lại | Sản phẩm theo từng hoạt động | Chuỗi bản vẽ, ảnh, lời trẻ cho thấy hiểu biết thay đổi |
Trong một lớp, có thể cùng lúc có chủ đề chung của cả lớp và một dự án nhỏ của một nhóm trẻ say mê một chi tiết trong chủ đề đó.
Chọn đề tài dự án thế nào cho đáng làm
Gần và có thật. Trẻ phải chạm được, thấy được, đi đến xem được. Đề tài "cái cây ở sân trường" hợp hơn "rừng Amazon" vì trẻ có thể quan sát nó mỗi ngày.
Đủ phong phú để theo nhiều tuần. Đề tài nên có nhiều câu hỏi để hỏi, nhiều người để hỏi, nhiều cách để tìm hiểu. "Chiếc xe đạp" giàu hơn "màu đỏ".
Có việc cho mọi lĩnh vực. Một đề tài tốt cho trẻ đo, đếm, vẽ, kể, vận động, làm việc nhóm một cách tự nhiên.
An toàn và trong tầm tổ chức. Đề tài cần những chuyến đi hay thí nghiệm mà nhà trường bảo đảm được an toàn. Lửa, điện, con vật lạ, nước sâu phải loại ra hoặc chỉ tiếp cận qua người lớn.
Không phụ thuộc vào điều kiện gia đình. Đề tài không nên khiến trẻ có hoàn cảnh khác bị lép vế, chẳng hạn một dự án cần mỗi trẻ mang từ nhà một món đồ đắt tiền.
Cô cũng thấy tò mò. Katz và Chard lưu ý rằng sự hứng thú thật của người lớn lan sang trẻ. Một đề tài cô thấy nhàm thì khó dẫn sâu.
Vai trò của cô: hỏi lại, ghi lại, và kiềm chế trả lời
Trong dự án, việc khó nhất của giáo viên là không trả lời ngay. Khi trẻ hỏi "kiến ăn gì", câu trả lời có sẵn chỉ mất một giây, nhưng câu hỏi lại như "làm sao mình biết được nhỉ" mở ra cả một tuần điều tra: đặt mẩu bánh, mẩu lá, giọt nước đường ở ba chỗ rồi quan sát. Kiềm chế không có nghĩa là để trẻ mò mẫm vô hướng; cô chọn câu hỏi nào đáng theo, gợi ý cách tìm, chuẩn bị đồ dùng.
Việc thứ hai là ghi lại, mà trong nghề gọi là tài liệu hoá. Cô chụp ảnh quá trình, chép lời trẻ, lưu các bản vẽ theo thứ tự thời gian. Tài liệu hoá phục vụ ba người: trẻ dùng nó để nhớ và nhìn lại; cô dùng nó để quyết định bước tiếp theo và để đánh giá sự phát triển; phụ huynh dùng nó để thấy con đã học gì. Đây cũng là một nguồn tốt cho phần quan sát và đánh giá trẻ theo chương trình.
Việc thứ ba là kết nối với bên ngoài: mời bác bảo vệ kể về cái cổng, mời một phụ huynh làm thợ điện nói về dây điện ở mức an toàn, đưa trẻ đi xem bếp của trường. Những người thật làm việc thật cho trẻ biết rằng câu hỏi của mình có người trả lời được.
Dự án ở từng độ tuổi
Ở nhà trẻ, gần như không có dự án theo nghĩa của Katz và Chard, vì trẻ dưới ba tuổi chưa duy trì được một câu hỏi qua nhiều ngày. Điều có thể làm là những chuỗi khám phá ngắn lặp lại: chơi với nước nhiều ngày liền, mỗi ngày thêm một vật. Cô quan sát xem trẻ quay lại với điều gì.
Với lớp ba đến bốn tuổi, dự án thường ngắn, khoảng một đến hai tuần, đề tài rất gần như chiếc ô tô đồ chơi, con cá trong bể lớp. Phần lớn điều tra là quan sát và thử bằng tay; trẻ kể lại bằng vẽ và vài câu đơn giản.
Với lớp bốn đến năm và năm đến sáu tuổi, dự án có thể kéo dài ba đến sáu tuần. Trẻ đặt câu hỏi rõ hơn, đếm và đo được, chia việc trong nhóm, nhớ được điều đã làm tuần trước. Ở lớp năm tuổi, dự án còn có giá trị chuẩn bị cho lớp một: trẻ tập kế hoạch đơn giản, tập kiên trì, tập trình bày trước người khác, những năng lực mà chuẩn phát triển trẻ năm tuổi coi trọng hơn việc biết đọc trước. Dù ở tuổi nào, cô cũng nên giữ dự án vừa với sức chú ý của nhóm trẻ cụ thể: một nhóm bốn tuổi đặc biệt kiên trì có thể theo dự án lâu hơn một lớp năm tuổi đang bận nhiều sự kiện cuối năm. Tuổi chỉ là điểm xuất phát để ước lượng, quan sát mới là căn cứ để quyết.
Những hiểu lầm hay gặp về dự án ở mầm non
Hiểu lầm: dự án là để làm ra một sản phẩm đẹp. Thực tế: sản phẩm cuối chỉ là một phần nhỏ. Thứ có giá trị là chuỗi quan sát, câu hỏi và thử nghiệm của trẻ. Một mô hình méo mó do trẻ tự làm qua ba lần sửa nói nhiều hơn một mô hình gọn gàng do người lớn dựng.
Hiểu lầm: dự án chỉ hợp với trường có nhiều tiền và phòng rộng. Thực tế: dự án cần đề tài gần, thời gian và người lớn biết lắng nghe. Sân trường, bếp ăn, cổng trường, hàng cây trước cửa đều là đề tài.
Hiểu lầm: trẻ tự quyết mọi thứ trong dự án. Thực tế: câu hỏi xuất phát từ trẻ, nhưng cô thẩm định đề tài, chọn hướng đi, bảo đảm an toàn và đối chiếu với mục tiêu chương trình. Dự án không phải là thả nổi.
Hiểu lầm: làm dự án thì bỏ kế hoạch tuần. Thực tế: dự án được lồng vào kế hoạch; các khoảng vận động, kể chuyện, chơi góc vẫn chạy. Trong bảng tuần, dự án thường chiếm một phần hoạt động học và một vài góc chơi.
Hiểu lầm: dự án dài thì trẻ học được nhiều hơn. Thực tế: độ dài vừa phải là độ dài hứng thú còn sống. Kéo dài một dự án đã nguội chỉ để đủ số tuần trong kế hoạch là làm mất ý nghĩa của nó.
Câu hỏi thường gặp
Dự án có phải là phương pháp Reggio Emilia không?
Không hẳn. Các trường ở Reggio Emilia, Ý, cũng làm những dự án dài với tài liệu hoá rất kỹ, và hai cách tiếp cận ảnh hưởng lẫn nhau. Nhưng cách tiếp cận dự án của Katz và Chard là một mô hình riêng, có thể dùng trong nhiều chương trình. Phương pháp quốc tế được bàn ở trang phương pháp của hệ.
Dạy theo dự án có làm trẻ thiếu nội dung của chương trình Bộ không?
Không, nếu cô đối chiếu thường xuyên với mục tiêu độ tuổi. Một dự án tốt chạm vào nhiều lĩnh vực một cách tự nhiên. Khi dự án đang chạy, lớp vẫn có các hoạt động khác theo kế hoạch, nên những mục tiêu dự án không chạm tới vẫn được bảo đảm.
Ai quyết định khi nào dự án kết thúc?
Cô giáo quyết định dựa trên quan sát: câu hỏi chính đã được trả lời, trẻ bắt đầu chán, hoặc đã đến thời điểm cần chuyển sang chủ đề khác theo kế hoạch năm. Kết thúc tốt là có buổi trẻ nhìn lại và kể cho người khác, không phải dừng đột ngột.
Phụ huynh có được tham gia dự án của lớp không?
Thường là có, ở dạng góp vật liệu, trả lời câu hỏi của trẻ về nghề mình, hoặc đến dự buổi kết thúc. Phụ huynh nên tránh làm hộ sản phẩm hay tra sẵn câu trả lời cho con, vì giá trị của dự án nằm ở quá trình trẻ tự tìm.
Dự án có cần nhiều tiền đồ dùng không?
Không nhất thiết. Nhiều dự án tốt nhất dùng vật thật sẵn có quanh trường và đồ tái chế: hộp giấy, chai nhựa, lá cây, đất. Thứ dự án cần nhiều nhất là thời gian và sự kiên nhẫn của người lớn, không phải đồ đắt.
Làm sao biết một dự án đã giúp con học được gì?
Nhìn vào chuỗi tài liệu hoá: bản vẽ đầu và cuối, lời con nói được ghi lại, những câu hỏi con đặt ra. Phụ huynh có thể hỏi cô xem tập ghi chép của dự án và đề nghị con kể lại một phần mình thích nhất, sẽ thấy rõ hơn mọi bảng nhận xét.