Kế hoạch giáo dục ở mầm non được điều chỉnh liên tục theo một vòng bốn bước: lập kế hoạch dựa trên mục tiêu và hiểu biết về trẻ, thực hiện, nhìn lại qua quan sát, rồi sửa kế hoạch kỳ sau. Cô đổi thứ tự, thời lượng, hoạt động và cách chia nhóm khi trẻ chán, khi trẻ say mê một điều bất ngờ, khi mục tiêu quá dễ hoặc quá khó, khi thời tiết hay sự kiện thay đổi. Thứ không đổi tuỳ tiện là mục tiêu theo độ tuổi, sự cân bằng giữa các lĩnh vực và các điều kiện an toàn.
Phụ huynh đôi khi thấy kế hoạch dán ở cửa lớp khác với điều con kể, và lo rằng lớp làm sai kế hoạch. Thực ra một kế hoạch mầm non không bao giờ đổi mới là điều đáng lo hơn. Bài này giải thích vì sao, đổi thế nào và đâu là giới hạn.
Vì sao kế hoạch mầm non buộc phải sửa giữa chừng
Một kế hoạch giáo dục được viết trước khi nó diễn ra, dựa trên những gì cô biết về trẻ tại thời điểm viết. Nhưng trẻ mầm non thay đổi rất nhanh. Một trẻ bốn tuổi có thể trong vài tuần từ chỗ chưa cầm kéo đến chỗ cắt theo đường cong. Một lớp ba tuổi có thể đầu tháng chưa ngồi nghe chuyện được năm phút, cuối tháng đã đòi nghe lại hai lần. Kế hoạch không theo kịp những thay đổi đó sẽ nhanh chóng lệch khỏi trẻ.
Chương trình giáo dục mầm non của Bộ, nhất là sau lần sửa đổi năm 2016, đặt giáo viên vào vị trí chủ động: lập kế hoạch căn cứ vào mục tiêu chương trình và vào khả năng, nhu cầu, hứng thú của trẻ. Hai căn cứ sau thay đổi theo ngày, nên kế hoạch cũng phải thay đổi theo. Tinh thần lấy trẻ làm trung tâm mà Bộ đẩy mạnh trong các năm sau 2016 thực chất là yêu cầu này.
Nói cách khác, điều chỉnh không phải là sửa sai. Nó là một phần thiết kế của kế hoạch. Một bản kế hoạch tốt có sẵn chỗ để ghi điều chỉnh, và một cô giáo giỏi là người điều chỉnh có lý do, ghi lại được lý do, chứ không phải người làm đúng từng ô đã viết từ trước.
Vòng lập kế hoạch bốn bước
Vòng này diễn ra ở nhiều tầng cùng lúc: trong ngày, trong tuần, cuối mỗi chủ đề và cuối học kỳ. Ở mỗi tầng, các bước giống nhau, chỉ khác độ dài.
- Lập. Cô chọn mục tiêu cho kỳ tới từ kế hoạch năm, dựa vào những gì quan sát được ở kỳ trước, rồi thiết kế hoạt động, chuẩn bị môi trường và đồ dùng.
- Thực hiện. Cô tổ chức hoạt động, đồng thời quan sát trẻ phản ứng thế nào: trẻ nào tham gia sâu, trẻ nào đứng ngoài, chỗ nào trẻ vướng, chỗ nào trẻ làm nhanh hơn dự kiến.
- Nhìn lại. Cuối ngày, cô ghi phần đánh giá hằng ngày trong kế hoạch: điều gì diễn ra tốt, điều gì chưa, trẻ nào cần chú ý thêm. Cuối tuần và cuối chủ đề, cô nhìn lại rộng hơn, đối chiếu với mục tiêu đã chọn.
- Điều chỉnh. Từ phần nhìn lại, cô quyết định giữ, đổi hay bỏ: lặp lại một hoạt động trẻ chưa đạt, thay một hoạt động trẻ không hứng thú, kéo dài một nhánh, chia lại nhóm. Điều chỉnh này trở thành đầu vào của bước lập kỳ sau.
Phần nhìn lại hằng ngày là chỗ hay bị làm qua loa khi cô quá tải. Đó là lý do tổ chuyên môn thường xem cả phần ghi chép này chứ không chỉ xem kế hoạch đã viết.
Những tín hiệu khiến cô đổi kế hoạch
Trẻ chán hoặc lơ đãng kéo dài. Một hoạt động mà phần lớn lớp ngồi không yên, nhìn đi chỗ khác, hỏi khi nào được ra chơi, là hoạt động cần xem lại: có thể quá dài, quá khó, quá dễ, hay chỉ đơn giản là sai thời điểm trong ngày.
Trẻ say mê một điều không có trong kế hoạch. Một con ốc sên bò lên bậc thềm, một chiếc xe cẩu làm việc ngoài cổng. Cô có thể dành thêm thời gian, thậm chí mở thành dự án nhỏ, vì hứng thú thật là nhiên liệu tốt nhất cho việc học.
Mục tiêu quá dễ. Nếu gần như cả lớp làm được ngay từ lần đầu, cô nâng yêu cầu hoặc chuyển sang mục tiêu kế tiếp sớm hơn dự kiến.
Mục tiêu quá khó. Nếu phần lớn lớp chưa làm được sau vài lần, cô chia nhỏ bước, đổi cách tiếp cận, hoặc lùi thời điểm của mục tiêu.
Một nhóm trẻ đi khác nhịp. Có thể vài trẻ đã vượt xa và vài trẻ cần thêm thời gian. Đây là tín hiệu để phân hoá hoạt động thay vì đổi kế hoạch của cả lớp.
Sự kiện bên ngoài. Thời tiết cực đoan, dịch bệnh, lịch nghỉ thay đổi, sự kiện chung của trường, hay một việc lớn trong đời sống của trẻ như lớp có bạn mới, bạn chuyển đi.
Phân hoá: điều chỉnh cho nhóm nhỏ và từng trẻ trong cùng một kế hoạch
Không phải lần điều chỉnh nào cũng là đổi kế hoạch của cả lớp. Rất nhiều điều chỉnh diễn ra bên trong một hoạt động, cho từng nhóm hoặc từng trẻ. Ví dụ, trong một hoạt động làm quen với toán là xếp đồ vật theo thứ tự to dần, nhóm trẻ đã thạo có thể xếp năm vật và giải thích vì sao, nhóm khác xếp ba vật với sự gợi ý của cô, một trẻ còn bỡ ngỡ được cô ngồi cạnh xếp cùng hai vật.
Cách làm này gọi là phân hoá, và nó dựa trên một ý quen thuộc từ Vygotsky: vùng phát triển gần nhất, tức khoảng cách giữa điều trẻ tự làm được và điều trẻ làm được khi có người hỗ trợ. Hoạt động hiệu quả nhất là hoạt động rơi vào khoảng đó cho từng trẻ, không quá dễ để nhàm, không quá khó để bỏ cuộc. Một kế hoạch cả lớp chỉ có một mức thì chắc chắn sai với nhiều trẻ.
Trong bản kế hoạch, phân hoá thường được ghi ngắn bên cạnh hoạt động: yêu cầu cho nhóm A, nhóm B, ghi chú riêng cho một vài trẻ. Với trẻ có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, phần phân hoá này cần phối hợp với kế hoạch giáo dục cá nhân của trẻ, việc mà trang giáo dục đặc biệt trong hệ bàn sâu hơn.
Đổi được gì và phải giữ gì
Linh hoạt không có nghĩa là tuỳ ý. Bảng dưới gom những thứ cô thường được quyền điều chỉnh và những thứ cần giữ hoặc chỉ đổi khi có bàn bạc ở cấp trường.
| Thường được điều chỉnh ở cấp lớp | Cần giữ hoặc bàn ở cấp trường |
|---|---|
| Thứ tự các hoạt động trong tuần | Mục tiêu cuối độ tuổi theo chương trình |
| Thời lượng của một chủ đề nhánh | Sự cân bằng giữa các lĩnh vực qua cả năm |
| Cách tổ chức một hoạt động: cả lớp, nhóm, cá nhân | Chế độ sinh hoạt nền tảng: ăn, ngủ, nghỉ, vận động ngoài trời |
| Đồ dùng, vật liệu, nội dung các góc chơi | Các quy định an toàn và giám sát |
| Mở một dự án nhỏ theo hứng thú của trẻ | Thời lượng của phần chương trình bổ sung so với chương trình chính |
| Thay hoạt động ngoài trời bằng hoạt động trong nhà khi thời tiết xấu | Lịch các mốc học vụ như đánh giá, tổng kết |
| Mức yêu cầu cho từng nhóm trẻ | Nguyên tắc không dạy trước chương trình lớp một |
Ranh giới ở cột phải không có nghĩa là không bao giờ đổi. Chúng vẫn có thể được điều chỉnh, nhưng qua tổ chuyên môn và ban giám hiệu, có lý do được ghi lại, chứ không phải do một lớp tự quyết trong ngày.
Ghi lại điều chỉnh: vì sao điều này quan trọng
Một điều chỉnh không được ghi lại thì giống như chưa từng xảy ra, ít nhất là với người không có mặt. Ghi chép điều chỉnh phục vụ nhiều người. Với chính cô giáo, nó giúp nhìn ra quy luật: hoạt động vận động sau bữa trưa luôn khó, lớp luôn thích những chủ đề có vật thật. Với tổ chuyên môn, nó cho biết kế hoạch năm đang lệch ở đâu để chỉnh cho học kỳ sau và cho năm sau. Với cô năm sau, nó là bản đồ về lứa trẻ sắp nhận.
Một dòng ghi chép tốt thường có ba phần: đã đổi gì, vì sao, kết quả ra sao. Ví dụ: "Thứ tư bỏ hoạt động in lá vì mưa không ra sân lấy lá được, thay bằng xé dán lá từ giấy màu; trẻ thích nhưng ít quan sát được gân lá, sẽ làm in lá vào tuần sau". Không cần dài, nhưng cần thật.
Ghi chép điều chỉnh cũng là một nguồn cho đánh giá sự phát triển của trẻ, vì nó cho thấy trẻ phản ứng thế nào với những thay đổi. Cách dùng ghi chép đó để đánh giá trẻ thuộc mục đánh giá; ở đây trọng tâm là kế hoạch.
Thấy kế hoạch thay đổi, phụ huynh nên hiểu và hỏi thế nào
Phụ huynh thấy con kể khác với bảng kế hoạch, hay thấy chủ đề kéo dài hơn dự kiến, có thể dùng những gợi ý sau để hiểu đúng và trao đổi với cô.
- Mặc định rằng có lý do; hỏi cô "tuần này lớp đổi gì so với kế hoạch, vì sao" thay vì "sao lớp không làm như kế hoạch".
- Quan tâm đến mục tiêu hơn là hoạt động: hỏi "mục tiêu tuần này là gì, con đã đạt đến đâu" sẽ có câu trả lời hữu ích hơn.
- Nếu thấy một lĩnh vực vắng bóng nhiều tuần, như không thấy hoạt động vận động hay âm nhạc, đó là câu hỏi đáng nêu.
- Nếu con kể chán hoặc sợ một hoạt động, kể lại với cô; đó là thông tin cô cần để điều chỉnh.
- Nếu gia đình có thay đổi lớn ảnh hưởng đến con, báo cô để kế hoạch của con được chỉnh cho phù hợp trong một thời gian.
- Không yêu cầu lớp quay về kế hoạch cũ chỉ vì đã dán lên bảng; kế hoạch dán là dự kiến, không phải hợp đồng.
Kế hoạch tốt và cô giáo tốt luôn sẵn lòng giải thích lý do của một lần điều chỉnh. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu lớp đang được dẫn dắt có chủ đích. Ngược lại, khi phụ huynh chia sẻ điều mình quan sát được ở nhà, đó cũng là một nguồn để cô điều chỉnh: kế hoạch của lớp sát với trẻ nhất khi cả hai phía cùng nhìn và cùng kể cho nhau nghe.
Câu hỏi thường gặp
Kế hoạch dán ở cửa lớp có phải là cam kết của nhà trường không?
Đó là kế hoạch dự kiến, cho phụ huynh biết hướng đi của tuần hay của chủ đề. Nhà trường cam kết thực hiện mục tiêu của chương trình, còn hoạt động cụ thể có thể được điều chỉnh theo trẻ và theo điều kiện thực tế. Thay đổi có lý do là bình thường.
Cô có cần xin phép khi đổi kế hoạch tuần không?
Những điều chỉnh nhỏ trong lớp như đổi thứ tự hoạt động, kéo dài một nhánh thường thuộc quyền chủ động của giáo viên và được ghi vào kế hoạch. Những thay đổi lớn hơn như bỏ một chủ đề, đổi thời lượng của phần chương trình bổ sung thì bàn với tổ chuyên môn và ban giám hiệu.
Điều chỉnh kế hoạch có làm lớp chậm hơn lớp khác không?
Không hẳn. Mỗi lớp đi một đường riêng tới cùng mục tiêu cuối độ tuổi. Một lớp kéo dài chủ đề này có thể rút ngắn chủ đề khác. Điều cần xem là trẻ có tiến bộ so với chính mình và có đạt mục tiêu năm hay không, chứ không phải lớp đang ở chủ đề nào.
Con học nhanh hơn các bạn thì kế hoạch có điều chỉnh cho con không?
Có, qua phân hoá. Cô có thể giao cho con yêu cầu cao hơn trong cùng hoạt động, mời con giúp bạn, hoặc cho con thêm vật liệu để mở rộng. Điều đó không có nghĩa là cho con học trước nội dung của lớp trên hay chương trình lớp một.
Phụ huynh có thể xem ghi chép điều chỉnh của lớp không?
Ghi chép hằng ngày là tài liệu chuyên môn của cô, thường không phát cho phụ huynh. Nhưng phụ huynh luôn có thể hỏi cô về những điều chỉnh liên quan đến con mình và nhận câu trả lời cụ thể trong buổi trao đổi.
Khi nào thay đổi kế hoạch là dấu hiệu đáng lo?
Khi thay đổi không có lý do cô giải thích được, khi một lĩnh vực bị bỏ trống kéo dài, khi giờ chơi và vận động ngoài trời bị cắt liên tục để thay bằng giờ ngồi học, hay khi lớp chuyển sang dạy trước chương trình lớp một. Những trường hợp đó nên được trao đổi với ban giám hiệu.