Một dự án ở lớp mẫu giáo thường đi qua bốn bước trong vài tuần: trẻ nêu câu hỏi và kể điều mình nghĩ, trẻ điều tra tại chỗ, trẻ hỏi người biết và thử nghiệm, rồi trẻ kể lại cho người khác điều đã tìm ra. Bài này mô tả một ví dụ giả định, dự án "Nước mưa đi đâu" cho lớp 4–5 tuổi trong mùa mưa ở TP.HCM, để phụ huynh và người dạy thấy một dự án cụ thể trông ra sao trên lịch từng tuần.
Ví dụ này không phải ghi chép của một lớp có thật. Nó được dựng để minh hoạ cách các giai đoạn khởi đầu, triển khai, kết thúc của cách tiếp cận dự án biến thành việc làm cụ thể, và cách cô giữ cho dự án bám mục tiêu của chương trình. Mỗi lớp thật sẽ đi một đường khác, vì câu hỏi của trẻ mỗi lớp mỗi khác.
Đề tài nảy ra từ đâu
Giả sử vào đầu mùa mưa, sau một cơn mưa chiều, cả lớp ra sân và thấy một vũng nước lớn chỗ góc sân. Vài trẻ nhảy vào, vài trẻ hỏi "sao nước không đi mất", một trẻ nói "nước chui xuống đất". Sáng hôm sau vũng nước đã nhỏ lại. Một bé hỏi "nước đi đâu rồi cô". Đó là kiểu câu hỏi đáng giữ lại.
Cô không trả lời. Cô ghi câu hỏi lên một tờ giấy lớn và để dành. Trong vài ngày, cô để ý xem trẻ có còn nhắc tới chuyện nước mưa không: trẻ chơi đổ nước ở góc thiên nhiên nhiều hơn, trẻ kể ở nhà bị dột, trẻ hỏi vì sao mái nhà có ống. Khi thấy hứng thú kéo dài và đề tài đủ phong phú, cô bàn với tổ chuyên môn để mở một dự án nhỏ, lồng vào chủ đề "Nước và hiện tượng tự nhiên" đang chạy hoặc sắp tới.
Đề tài này hợp vì ba lý do. Nó có thật và quay lại hằng ngày trong mùa mưa. Nó chạm được bằng tay ở mức an toàn. Và nó có nhiều người để hỏi: bác bảo vệ biết chỗ nào hay ngập, người phụ trách sửa chữa của trường biết ống nước đi đâu.
Khung dự án cô viết ra trước khi bắt đầu
Dự án đi theo câu hỏi của trẻ, nhưng không có nghĩa là không có giấy tờ chuẩn bị. Trước tuần một, cô thường viết một khung ngắn gồm mấy phần. Phần thứ nhất là lý do chọn đề tài, ghi lại sự việc đã khơi tò mò của trẻ. Phần thứ hai là mạng dự kiến, những hướng mà dự án có thể đi: mái nhà và máng xối, đất và sự thấm nước, vòng tuần hoàn của nước, chỗ ngập trong trường. Phần thứ ba là mục tiêu của độ tuổi mà dự án có thể hỗ trợ, lấy từ kế hoạch năm của lớp.
Phần thứ tư là danh sách điểm khảo sát và người có thể mời, kèm ghi chú an toàn cho từng điểm. Phần thứ năm là vật liệu cần chuẩn bị và những thứ có thể nhờ gia đình góp. Khung này được xem lại cuối mỗi tuần: hướng nào trẻ đang theo, hướng nào bỏ, điều gì cần thêm. Nhờ có khung, dự án vừa giữ được tính mở vừa không trôi khỏi chương trình, và tổ chuyên môn có thể góp ý trước khi lớp bắt đầu.
Tuần một: trẻ kể điều mình đã biết và đặt câu hỏi
Tuần đầu là giai đoạn khởi đầu. Cô dành phần lớn thời gian để nghe trẻ, không phải để dạy.
- Buổi trò chuyện nhóm: "Khi trời mưa, nước rơi xuống đâu?" Cô chép lời từng trẻ nguyên văn, kể cả những ý trẻ nói sai.
- Trẻ vẽ "nước mưa đi đâu" theo cách mình nghĩ. Có bé vẽ nước chui xuống đất, có bé vẽ nước bay lên trời, có bé vẽ nước chảy vào ống.
- Cô cùng trẻ lập danh sách câu hỏi: nước trên mái nhà đi đâu, vì sao có chỗ ngập chỗ không, nước dưới đất đi đâu, nước có quay lại thành mưa không.
- Góc thiên nhiên được bổ sung khay đất, khay cát, khay sỏi, bình tưới nhỏ để trẻ thử đổ nước lên.
- Cô nhắn gia đình: nếu ở nhà có dịp, cùng con nhìn xem nước mưa trên mái nhà mình chảy đi đâu, không cần giải thích.
Cuối tuần một, lớp có một tờ danh sách câu hỏi và một tập tranh vẽ ban đầu. Cả hai được giữ lại để so sánh ở tuần bốn.
Tuần hai: điều tra ngay trong sân trường
Tuần hai bắt đầu giai đoạn triển khai. Lớp đi tìm câu trả lời ở những chỗ có thể đến an toàn trong khuôn viên trường.
- Đi dạo một vòng quanh trường sau cơn mưa, tìm chỗ có nước đọng, chỗ khô ráo; trẻ đặt những viên sỏi màu đánh dấu chỗ ngập.
- Quan sát máng xối và ống thoát nước của mái hiên ở khoảng cách an toàn; trẻ dùng cốc nhựa trong hứng nước chảy ra từ miệng ống thấp.
- Đặt ba chiếc cốc giống nhau ở ba nơi: giữa sân, dưới mái hiên, dưới tán cây; hôm sau so mực nước bằng một que gỗ đánh dấu bằng vạch màu.
- Đổ cùng một lượng nước lên khay đất, khay cát, khay sỏi; trẻ xem khay nào nước thấm nhanh, khay nào còn đọng.
- Trẻ vẽ lại máng xối và ống thoát nước tại chỗ, cô giữ bản vẽ kèm ngày.
Các hoạt động này đều làm dưới sự giám sát của cô, trong khu vực đã kiểm tra. Trẻ không được đến gần miệng cống, rãnh thoát lớn hay chỗ nước chảy mạnh; những chỗ đó chỉ quan sát từ xa hoặc qua ảnh cô chụp.
Tuần ba: hỏi người biết và dựng mô hình
Đến tuần ba, trẻ đã có những phát hiện của riêng mình nhưng cũng có nhiều câu hỏi mà quan sát không trả lời được, như ống thoát nước dưới đất đi đâu. Đó là lúc mời người biết. Cô hẹn bác bảo vệ hoặc người phụ trách sửa chữa của trường đến kể chuyện: chỗ nào hay ngập, vì sao sân được làm hơi dốc, nước từ mái đi theo ống xuống rãnh rồi ra đâu. Trước buổi gặp, trẻ chọn hai ba câu hỏi để hỏi, tập hỏi rõ ràng và chờ người lớn trả lời xong mới hỏi tiếp.
Sau buổi gặp, lớp dựng mô hình đường đi của nước bằng vật liệu tái chế: hộp giấy làm mái nhà, ống hút và ống giấy làm máng xối, khay nhựa làm sân, khay cát làm đất. Trẻ đổ nước từ bình tưới làm mưa, xem nước chảy theo đường nào. Mô hình thường được làm đi làm lại nhiều lần vì nước tràn ra ngoài, ống bị bẹp, và mỗi lần sửa là một lần trẻ nghĩ về độ dốc, về chỗ nối.
Cô cũng đọc cho trẻ một vài cuốn sách tranh về vòng tuần hoàn của nước ở mức đơn giản: nước bốc hơi khi nắng, thành mây, rồi rơi xuống thành mưa. Đây là chỗ cô giới thiệu một ý trẻ chưa tự tìm ra được, nhưng giới thiệu sau khi trẻ đã có câu hỏi, chứ không phải ngay từ đầu.
Tuần bốn: trẻ kể lại cho người khác
Giai đoạn kết thúc bắt đầu bằng việc nhìn lại danh sách câu hỏi tuần một. Cô đọc từng câu, trẻ nói câu nào mình đã biết câu trả lời, câu nào chưa. Câu "nước trên mái đi đâu" đã có lời đáp; câu "nước có quay lại thành mưa không" thì trẻ biết một phần; câu "nước dưới đất đi đâu" vẫn còn nhiều điều chưa rõ. Việc thừa nhận có câu chưa trả lời được cũng là một bài học về cách tìm hiểu.
Sau đó, trẻ đặt cạnh nhau bức vẽ tuần một và bức vẽ máng xối tuần hai, bức vẽ mô hình tuần ba. Nhiều trẻ tự nhận ra bức sau có ống, có mái dốc, có mũi tên chỉ đường nước mà bức đầu không có. Cô chép lại những câu trẻ tự nhận xét.
Cuối cùng, lớp chọn cách chia sẻ. Có thể mời lớp bên cạnh sang xem mô hình và nghe từng nhóm nhỏ kể một phần, có thể làm một góc trưng bày ở hành lang với ảnh, bản vẽ và lời trẻ, có thể mời phụ huynh đến một buổi chiều. Mỗi trẻ có một việc vừa sức: trẻ mạnh dạn thì kể, trẻ nhút nhát thì cầm cốc nước đổ khi bạn kể. Không có điểm, không có giải nhất nhì.
Năm lĩnh vực đã được chạm tới trong dự án
Khi đối chiếu với chương trình, cô thấy dự án đã đi qua cả năm lĩnh vực phát triển, dù không ngày nào được lên lịch là "giờ toán" hay "giờ văn" của dự án.
| Lĩnh vực | Hoạt động trong dự án | Ví dụ điều trẻ làm được |
|---|---|---|
| Thể chất | Đi dạo khảo sát, bê khay nước, đổ nước khéo, dựng mô hình | Phối hợp tay mắt khi rót nước vào ống nhỏ |
| Nhận thức | So mực nước ba cốc, so khay thấm nhanh chậm, nhận ra nước chảy từ cao xuống thấp | So sánh, đo bằng đơn vị tự tạo, nêu nguyên nhân đơn giản |
| Ngôn ngữ | Kể điều mình nghĩ, đặt câu hỏi cho bác bảo vệ, kể lại cho lớp khác | Dùng từ mới như máng xối, thấm, dốc trong câu |
| Tình cảm và kỹ năng xã hội | Làm mô hình theo nhóm, chờ lượt hỏi khách, chia việc khi trình bày | Thương lượng với bạn, chấp nhận sửa mô hình chung |
| Thẩm mỹ | Vẽ máng xối tại chỗ, trang trí góc trưng bày, hát bài về mưa | Vẽ chi tiết hơn sau khi quan sát kỹ |
Bảng này cũng là một phần của hồ sơ quan sát trẻ. Cô ghi những gì từng trẻ thể hiện trong dự án vào sổ theo dõi, để dùng khi đánh giá theo giai đoạn và khi trao đổi với gia đình.
Những chỗ có thể trật và cách xử lý
Trời không mưa đúng lúc. Mùa mưa có những tuần nắng liền. Cô chuẩn bị sẵn phương án tạo "mưa" bằng bình tưới trên mái hiên thấp, hoặc dời phần quan sát sang tuần có mưa.
Trẻ chán giữa chừng. Không phải trẻ nào cũng theo dự án đến cùng. Dự án có thể chỉ của một nhóm, những trẻ khác chơi các góc theo kế hoạch thường. Ép cả lớp theo một đề tài đã nguội là đi ngược tinh thần dự án.
Câu hỏi đi quá xa. Trẻ có thể hỏi "nước ra biển rồi đi đâu", "sao có lũ". Cô ghi nhận câu hỏi, trả lời ở mức đơn giản và trung thực, nhưng giữ dự án ở phần trẻ quan sát được.
An toàn với nước. Nước đọng, nền trơn, ống thoát lớn đều là rủi ro. Mọi hoạt động có nước làm ở khu vực đã kiểm tra, có người lớn đứng cạnh, trẻ mặc đồ phù hợp và có khăn lau ngay.
Phụ huynh làm hộ. Khi lớp nhắn gia đình góp hộp giấy hay chai nhựa, có gia đình gửi luôn một mô hình làm sẵn. Cô cảm ơn, nhưng giải thích rằng lớp cần tự làm, và có thể dùng mô hình đó như một nguồn tham khảo để trẻ so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Dự án nước mưa có hợp với lớp ba tuổi không?
Có thể làm phiên bản ngắn hơn, khoảng một tuần, tập trung vào chơi với nước, hứng nước, đổ nước lên các loại khay và quan sát. Trẻ ba tuổi chưa duy trì được danh sách câu hỏi qua nhiều tuần, nên phần hỏi người biết và dựng mô hình thường để cho lớp lớn hơn.
Nếu lớp con không làm dự án này thì có thiếu nội dung không?
Không. Đây chỉ là một ví dụ giả định. Nội dung về nước và hiện tượng tự nhiên có trong chương trình và sẽ được dạy theo chủ đề hoặc dự án khác. Mỗi lớp có đề tài dự án riêng, xuất phát từ câu hỏi của chính trẻ lớp đó.
Cô giáo cần chuẩn bị bao lâu cho một dự án như vậy?
Phần khung có thể chuẩn bị trong vài ngày: thẩm định đề tài, vẽ mạng dự kiến, kiểm tra an toàn các điểm khảo sát, hẹn người đến lớp. Nhưng dự án không được lên sẵn từng ngày; cô điều chỉnh theo phát hiện của trẻ mỗi tuần.
Phụ huynh có thể giúp gì khi lớp làm dự án về nước mưa?
Cùng con quan sát nước mưa ở nhà, góp hộp giấy, chai nhựa sạch, ống hút cũ cho lớp làm mô hình, và lắng nghe khi con kể. Không nên giải thích sẵn vòng tuần hoàn của nước trước khi con tự hỏi, cũng không làm mô hình hộ.
Dự án có được ghi vào nhận xét cuối kỳ của con không?
Những gì trẻ thể hiện trong dự án là nguồn quan sát cho đánh giá sự phát triển theo chương trình. Cô thường dùng bản vẽ, lời nói và cách trẻ hợp tác trong dự án làm minh chứng khi trao đổi với gia đình. Không có điểm số hay xếp hạng.