Kế hoạch giáo dục ở nhà trẻ khác mẫu giáo ở ba điểm chính: nó bám vào sinh hoạt hằng ngày như ăn, ngủ, thay đồ, vệ sinh nhiều hơn là vào hoạt động học; nó đi theo chu kỳ ngắn và lặp lại nhiều để trẻ dưới ba tuổi kịp thành thạo; và chủ đề chỉ là gợi ý lỏng cho cô chọn đồ chơi, bài hát, câu chuyện. Chương trình của Bộ cho giai đoạn nhà trẻ cũng chỉ chia bốn lĩnh vực, vì với trẻ nhỏ, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ được gộp làm một.
Ở Global Star School, lứa nhà trẻ gồm lớp Tiny Star (khoảng 12–24 tháng, theo trường) và Shining Star (24–36 tháng). Bài này bàn cách lập kế hoạch cho lứa tuổi đó dưới góc học vụ; nội dung cụ thể của từng lớp nhà trẻ có ở mục học vụ nhà trẻ, còn việc cho con làm quen đi gửi lần đầu thuộc một trang khác trong hệ.
Ở nhà trẻ, chăm sóc chính là giáo dục
Với trẻ dưới ba tuổi, phần lớn thời gian ở lớp dành cho ăn, ngủ, vệ sinh, thay đồ và chuyển tiếp giữa các việc đó. Nếu kế hoạch giáo dục chỉ nhìn vào khoảng hai mươi phút "hoạt động", nó bỏ qua phần lớn cơ hội học của trẻ. Lúc rửa tay là lúc trẻ học trình tự và từ mới; lúc ăn là lúc trẻ tập cầm thìa, nhận biết no đói, nói "nữa" hay "thôi"; lúc thay đồ là lúc trẻ tập hợp tác và gọi tên bộ phận cơ thể.
Chương trình giáo dục nhà trẻ của Bộ vì thế đặt nội dung nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ đi liền với nội dung giáo dục. Trong kế hoạch của lớp nhà trẻ, nhiều mục tiêu được viết gắn vào sinh hoạt: trẻ tự xúc ăn với sự giúp đỡ, trẻ biết báo khi có nhu cầu đi vệ sinh, trẻ biết cất đồ chơi vào rổ khi được nhắc.
Nghiên cứu phát triển trẻ nhỏ cũng nhấn mạnh tương tác qua lại giữa người chăm sóc và trẻ, mà Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi là kiểu tương tác "giao và nhận" (serve and return): trẻ phát tín hiệu, người lớn đáp lại kịp và đúng. Những tương tác như vậy diễn ra nhiều nhất trong sinh hoạt hằng ngày, nên kế hoạch nhà trẻ tốt là kế hoạch giúp cô có thời gian và tâm thế cho chúng.
Lập kế hoạch cho nhà trẻ và mẫu giáo: khác nhau ở đâu
Bảng dưới so sánh những điểm chính. Đây là xu hướng chung trong nghề, không phải quy định cứng; mỗi trường có thể khác ở mức độ.
| Khía cạnh | Nhà trẻ (12–36 tháng) | Mẫu giáo (3–6 tuổi) |
|---|---|---|
| Số lĩnh vực trong chương trình | Bốn: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ | Năm: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm và kỹ năng xã hội; thẩm mỹ |
| Trọng tâm của ngày | Sinh hoạt, chơi tập, vận động, giao tiếp một kèm một | Hoạt động học có chủ đích, chơi ở góc, ngoài trời |
| Chu kỳ kế hoạch | Ngắn; cùng hoạt động lặp lại nhiều ngày liền | Theo tuần và theo chủ đề; xoay vòng các lĩnh vực |
| Chủ đề | Gần, đơn giản, chỉ là gợi ý cho đồ chơi và bài hát | Có chủ đề và chủ đề nhánh rõ, có mạng hoạt động |
| Nhóm hoạt động | Nhóm rất nhỏ hoặc từng trẻ; ít khi cả lớp cùng làm một việc | Cả lớp, nhóm và cá nhân |
| Thời lượng một hoạt động | Vài phút, tuỳ trẻ | Tăng dần theo tuổi |
| Điều chỉnh | Hằng ngày, theo nhịp ăn ngủ và tâm trạng từng trẻ | Hằng ngày và cuối tuần, cuối chủ đề |
Điểm chung là cả hai đều bám mục tiêu theo độ tuổi của chương trình, và đều coi chơi là con đường học chính. Khác nhau là ở nhịp và mức độ cấu trúc.
Vì sao lặp lại là điều được thiết kế, không phải thiếu ý tưởng
Phụ huynh có con ở nhà trẻ đôi khi thấy kế hoạch tuần lặp lại gần như nguyên: cùng một bài hát, cùng trò chơi xếp khối, cùng cuốn truyện tranh. Người lớn dễ nghĩ lớp thiếu nội dung mới, nhưng với trẻ dưới ba tuổi, lặp lại là cách học. Trẻ cần gặp một từ, một động tác, một trình tự nhiều lần trong nhiều ngày mới chuyển từ nhận ra sang tự làm được.
Lặp lại còn đem lại sự đoán trước được, thứ trẻ nhỏ rất cần để cảm thấy an toàn. Khi trẻ biết sau bữa trưa là giờ đọc truyện rồi đi ngủ, trẻ ít căng thẳng hơn với các lần chuyển việc. Các tài liệu về chăm sóc trẻ nhỏ đều nhắc tới nề nếp ổn định như một điều kiện để trẻ khám phá tự tin.
Lặp lại trong kế hoạch tốt không phải là y hệt. Cô thường giữ khung và đổi một chi tiết: cùng trò xếp khối nhưng hôm nay thêm khối hình trụ, cùng bài hát nhưng hôm nay thêm động tác vỗ tay. Biến tấu nhỏ giữ cho trẻ hứng thú mà không mất cảm giác quen thuộc. Trong bản kế hoạch, phần biến tấu này thường được ghi chú bên cạnh hoạt động lặp.
Chủ đề ở nhà trẻ: lỏng, gần và chậm
Lớp nhà trẻ vẫn có chủ đề, nhưng chủ đề ở đây rất gần: bé và các bạn, đồ chơi của bé, cô và mẹ, các con vật đáng yêu, những bông hoa, các phương tiện quen như xe máy, ô tô. Mỗi chủ đề thường kéo dài lâu hơn ở mẫu giáo vì trẻ cần nhiều thời gian để quen với từ và đồ vật mới.
Vai trò chính của chủ đề ở nhà trẻ là giúp cô chọn chất liệu: tuần có chủ đề con vật thì giỏ đồ chơi có thêm thú nhồi bông, cuốn truyện có hình con mèo, bài hát có tiếng con gà. Không có chuyện trẻ mười tám tháng phải "biết hết về con vật"; mục tiêu là trẻ chỉ được, gọi được vài con quen, bắt chước tiếng kêu và thích thú khi nhìn thấy.
Với lớp hai đến ba tuổi, chủ đề có thể rõ hơn một chút, có vài hoạt động nối tiếp nhau trong tuần. Nhưng ngay cả ở lớp này, cô vẫn ưu tiên đi theo điều trẻ đang chú ý: một trẻ mê chiếc xe đẩy trong góc chơi có thể dẫn cả nhóm nhỏ sang chơi đẩy xe, dù tuần đó chủ đề là hoa.
Những tình huống đặc thù của lớp nhà trẻ trong kế hoạch
Trẻ nhập học rải rác trong năm. Ở nhà trẻ, trẻ có thể vào lớp bất cứ lúc nào khi đủ tuổi theo trường. Kế hoạch lớp phải chừa chỗ cho trẻ mới: hoạt động cho trẻ mới thường đơn giản hơn, cô dành nhiều tương tác một kèm một hơn trong những tuần đầu.
Chênh lệch phát triển lớn trong cùng lớp. Khoảng cách giữa trẻ mười hai tháng và trẻ hai mươi bốn tháng là rất lớn, có trẻ chưa đi vững, có trẻ đã chạy. Kế hoạch nhà trẻ hay chia hoạt động theo mức thay vì theo tuổi: cùng góc vận động, trẻ này tập bước qua gậy, trẻ khác tập nhảy hai chân.
Nhịp ngủ và ăn khác nhau. Trẻ nhỏ chưa đồng bộ giấc ngủ. Kế hoạch cần mềm để một trẻ buồn ngủ sớm được nghỉ mà không làm hỏng hoạt động của cả nhóm.
Ốm vặt thường xuyên. Lứa tuổi này hay ốm và nghỉ nhiều. Hoạt động lặp lại giúp trẻ nghỉ vài ngày quay lại vẫn bắt nhịp được.
Ngôn ngữ ở nhà khác nhau. Trẻ có thể quen tiếng địa phương, tiếng nước ngoài hoặc hai thứ tiếng ở nhà. Cô ghi lại những từ trẻ dùng ở nhà để hiểu trẻ, và kế hoạch ngôn ngữ của lớp lấy tiếng Việt làm nền.
Cô quan sát gì để điều chỉnh kế hoạch nhà trẻ
Vì trẻ nhà trẻ chưa nói được nhiều về mình, kế hoạch dựa rất nhiều vào quan sát. Cô để ý trẻ quay lại với đồ chơi nào, trẻ làm được gì một mình và làm được gì khi có cô giúp, trẻ phản ứng ra sao với người lạ, với tiếng ồn, với thay đổi. Những ghi chép ngắn hằng ngày, đôi khi chỉ một câu, là nguyên liệu để cô quyết định tuần sau giữ gì, thêm gì.
Khung quan sát lấy từ kết quả mong đợi của chương trình nhà trẻ theo từng độ tuổi. Ví dụ, ở mốc gần ba tuổi, chương trình mong trẻ nói được câu đơn, biết tên mình, thể hiện được vài cảm xúc. Khi thấy một trẻ còn xa mốc, cô không kết luận gì; cô tăng cơ hội cho trẻ ở lĩnh vực đó và ghi lại tiến triển. Đánh giá sự phát triển và khi nào nên gợi ý gia đình tìm đánh giá chuyên sâu là chủ đề của mục đánh giá; ở đây chỉ cần biết quan sát là thứ vận hành kế hoạch nhà trẻ.
Điều chỉnh cũng diễn ra theo ngày. Một buổi sáng cả lớp quấy vì trời nóng, cô có thể bỏ hoạt động ngồi và cho trẻ chơi nước ở hành lang. Kế hoạch nhà trẻ được làm để cô có quyền bẻ lái như vậy. Điều cô ghi lại sau mỗi lần đổi, dù chỉ một dòng như "trời nóng, chuyển sang chơi nước, cả nhóm vui hơn", sẽ giúp lần sau lập kế hoạch sát hơn với chính nhóm trẻ này, thay vì sát với một lớp nhà trẻ trong sách.
Phụ huynh nhà trẻ đọc kế hoạch và trao đổi với cô thế nào
Kế hoạch tuần của lớp nhà trẻ thường ngắn, đơn giản. Phụ huynh có thể dùng nó và buổi đón trả hằng ngày để phối hợp với cô theo những cách sau.
- Xem bài hát, câu chuyện, đồ chơi của tuần để có thể hát, kể, chơi lại ở nhà; với trẻ nhỏ, gặp lại ở nhà giúp trẻ nhớ.
- Kể với cô những thay đổi ở nhà như ngủ kém, mọc răng, có em bé, chuyển nhà; cô sẽ điều chỉnh kỳ vọng và nhịp hoạt động cho con.
- Hỏi cô về một việc con đang tập trong sinh hoạt, như tự cầm cốc, tự cởi dép, để gia đình tập cùng một cách.
- Không so sánh con với bạn cùng lớp vì chênh lệch tháng tuổi ở nhà trẻ rất lớn; hỏi cô con đang tiến lên thế nào so với chính con.
- Báo cô những từ con dùng ở nhà để gọi đồ vật, người thân, nhu cầu; trẻ nhỏ thường có từ riêng.
- Khi thấy kế hoạch lặp lại, hiểu rằng đó là thiết kế cho lứa tuổi này, và hỏi cô phần biến tấu tuần này là gì.
Kế hoạch nhà trẻ thành công nhất khi nhịp ở trường và ở nhà không quá vênh nhau. Phụ huynh không cần làm thêm gì đặc biệt; chỉ cần giữ liên lạc đều với cô và chia sẻ những gì mình quan sát được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhà trẻ có hoạt động học như mẫu giáo không?
Có những hoạt động chơi tập có chủ định, ngắn, thường với nhóm nhỏ: nghe kể chuyện, xem tranh, vận động theo nhạc, nặn, xếp khối. Nhưng phần lớn việc học diễn ra trong sinh hoạt và chơi tự do. Không có giờ học kéo dài theo kiểu mẫu giáo.
Vì sao chương trình nhà trẻ chỉ có bốn lĩnh vực?
Với trẻ dưới ba tuổi, cảm xúc, quan hệ với người khác và cảm nhận cái đẹp gắn rất chặt với nhau, nên chương trình gộp tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ thành một lĩnh vực. Từ mẫu giáo, khi trẻ đã có những hoạt động nghệ thuật rõ ràng hơn, thẩm mỹ mới tách riêng.
Lớp nhà trẻ có kế hoạch tuần không hay chỉ chăm trẻ?
Có kế hoạch, thường theo tuần hoặc theo chủ đề, nhưng đơn giản và linh hoạt hơn mẫu giáo. Kế hoạch ghi các hoạt động chơi tập, bài hát, câu chuyện, đồ chơi mới, và những kỹ năng tự phục vụ mà lớp đang tập. Chăm sóc và giáo dục được lập kế hoạch cùng nhau.
Con hai tuổi chưa nói nhiều thì kế hoạch lớp có giúp được không?
Kế hoạch nhà trẻ luôn có phần ngôn ngữ đan trong sinh hoạt: cô gọi tên đồ vật, đáp lại tiếng bập bẹ, đọc truyện tranh, hát đồng dao. Nếu cô hoặc gia đình lo về mức nói của trẻ so với tuổi, nên trao đổi với cô và cân nhắc gặp chuyên gia; việc đó thuộc mục đánh giá và hỗ trợ chuyên sâu.
Có nên chọn lớp nhà trẻ có nhiều hoạt động học hơn không?
Nhiều hoạt động ngồi học không phải là dấu hiệu tốt hơn ở tuổi này. Điều đáng tìm là lớp có nề nếp ổn định, cô có thời gian tương tác với từng trẻ, có chỗ cho trẻ vận động và chơi tự do, và kế hoạch được điều chỉnh theo quan sát.
Khi con lên lớp mẫu giáo, kế hoạch sẽ thay đổi thế nào?
Từ khoảng ba tuổi, kế hoạch có thêm hoạt động học có chủ đích hằng ngày, chủ đề rõ hơn, chơi ở các góc và lĩnh vực thẩm mỹ tách riêng. Những tuần đầu ở lớp mẫu giáo, cô thường giữ một phần nhịp quen của nhà trẻ để trẻ chuyển tiếp nhẹ nhàng.