Trường mầm non không được dạy trước chương trình lớp 1: không dạy trẻ tập viết chữ theo mẫu tiểu học, không dạy đọc theo sách giáo khoa lớp 1, không dạy làm phép tính trên giấy. Ở năm mẫu giáo lớn, trẻ chỉ làm quen với chữ cái, con số và ký hiệu qua trò chơi, đồ vật thật và câu chuyện. Ranh giới này đến từ chương trình giáo dục mầm non, vốn chỉ đặt yêu cầu làm quen, và từ chỉ đạo nhiều lần của ngành giáo dục.
Lý do không chỉ nằm ở văn bản. Chương trình lớp 1 được thiết kế để dạy chữ và số từ đầu, theo trình tự và phương pháp riêng, do giáo viên tiểu học được đào tạo cho việc đó. Trẻ được dạy trước theo cách khác thường gặp khó ở chính những tuần đầu lớp 1. Phần dưới phân biệt rõ làm quen và dạy trước, kèm dấu hiệu giúp phụ huynh nhận ra khi một lớp đang trượt khỏi ranh giới.
Văn bản nói gì về việc dạy trước
Lớp thứ nhất là chính chương trình giáo dục mầm non của Bộ (bản hợp nhất hiện hành). Với trẻ 5–6 tuổi, phần ngôn ngữ chỉ nêu các nội dung làm quen: làm quen với cách sử dụng sách, nhận dạng chữ cái, tập tô, tập đồ các nét, sao chép một số ký hiệu, viết tên mình theo cách của trẻ. Phần toán dừng ở số lượng trong phạm vi 10, so sánh, sắp xếp, hình khối, định hướng không gian và thời gian. Không có nội dung nào về ghép vần, chính tả, hay cộng trừ có ký hiệu.
Lớp thứ hai là các văn bản chỉ đạo của Bộ và cơ quan quản lý giáo dục địa phương. Qua nhiều năm học, ngành nhắc lại yêu cầu cơ sở giáo dục mầm non không dạy trước chương trình lớp 1, và yêu cầu trường tiểu học không kiểm tra kiến thức của trẻ khi tuyển sinh lớp 1. Số hiệu văn bản thay đổi theo từng năm học, nên phụ huynh cần căn cứ chính xác hãy đọc hướng dẫn nhiệm vụ năm học và hướng dẫn tuyển sinh đầu cấp của địa phương mình trong năm đó.
Lớp thứ ba là phía tiểu học. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cho môn Tiếng Việt lớp 1 bắt đầu từ việc học âm, chữ, vần, giả định trẻ chưa biết đọc. Môn Toán lớp 1 cũng xây số từ đầu. Hai đầu nối với nhau như vậy: mầm non chuẩn bị nền, tiểu học dạy chữ và số có hệ thống.
Làm quen và dạy trước khác nhau ra sao
Ranh giới không nằm ở việc trẻ có nhìn thấy chữ hay số hay không. Trẻ năm tuổi sống giữa chữ và số, và tò mò về chúng là điều tốt. Khác biệt nằm ở mục tiêu, hình thức và cách người lớn đánh giá.
| Nội dung | Làm quen ở mẫu giáo lớn | Dạy trước chương trình lớp 1 |
|---|---|---|
| Chữ cái | Nhận ra chữ cái quanh mình qua trò chơi, tên bạn, nhãn góc chơi | Học lần lượt từng chữ, đánh vần, ghép vần theo sách lớp 1 |
| Viết | Tô, đồ nét, vẽ, "viết" tên theo cách của trẻ, tập cầm bút | Tập viết chữ theo mẫu trên vở ô li, chép chính tả |
| Đọc | Nghe đọc sách, kể lại chuyện, "đọc" theo tranh, chơi với âm và vần | Đọc trơn bài tập đọc, luyện đọc tốc độ |
| Số | Đếm đồ vật thật, so nhiều ít, ghép số với lượng trong phạm vi 10 | Làm phép cộng trừ bằng ký hiệu, giải bài trong vở bài tập |
| Hình thức | Chơi, hoạt động ngắn, thao tác với đồ vật, theo hứng thú | Ngồi bàn lâu, làm bài tập giấy, bài về nhà |
| Đánh giá | Quan sát, nhận xét sự tiến bộ, không chấm điểm | Chấm bài, cho điểm, so sánh kết quả giữa trẻ |
Một lớp có thể dùng thẻ chữ hay thẻ số mà vẫn trong ranh giới làm quen, nếu thẻ được dùng trong trò chơi và trẻ không bị yêu cầu thuộc. Ngược lại, một hoạt động trông vui vẻ vẫn có thể là dạy trước nếu mục tiêu thật là ghép vần đúng hay làm đúng phép tính.
Vì sao ngành giáo dục giữ ranh giới này
Bàn tay trẻ năm tuổi chưa sẵn cho viết chữ lâu. Các xương nhỏ ở cổ tay và bàn tay còn đang cốt hoá trong những năm này, cơ ngón tay chưa đủ bền. Bắt trẻ viết nét chữ nhỏ, đều trong ô li thời gian dài dễ khiến trẻ siết bút quá chặt, mỏi tay và tạo thói quen cầm bút sai.
Thói quen sai khó sửa hơn chưa biết. Giáo viên lớp 1 thường nói việc khó nhất không phải dạy trẻ chưa biết, mà là sửa trẻ đã học sai: cầm bút ba ngón lệch, viết nét ngược chiều, đánh vần theo cách khác cách lớp đang dạy, phát âm lệch theo người dạy kèm. Mỗi thói quen sai phải được gỡ ra trước khi dạy lại.
Trẻ học trước dễ chán ở đầu lớp 1. Khi cả lớp bắt đầu học âm đầu tiên, trẻ đã biết đọc ngồi chờ. Sự nhàm chán ở những tuần đầu có thể biến thành không chú ý, làm việc riêng, và tệ hơn là ý nghĩ "đi học chẳng có gì hay" ngay từ năm đầu tiên.
Thời gian dồn cho chữ và số lấy mất thời gian của nền móng khác. Năm mẫu giáo lớn có giới hạn. Mỗi giờ ngồi luyện chữ là một giờ không chơi đóng vai, không vận động, không trò chuyện, trong khi đó mới là nơi trẻ tập chú ý, tự kiềm chế, hợp tác và dùng ngôn ngữ, những thứ lớp 1 cần nhiều nhất.
Lợi thế học sớm thường không bền. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn về những chương trình mầm non thiên về học thuật cho thấy lợi thế đọc, đếm sớm có xu hướng mờ dần sau vài năm tiểu học, hiện tượng giới nghiên cứu gọi là "fade-out". Trong khi đó những năng lực như tự điều chỉnh và ngôn ngữ nói tiếp tục có ích lâu hơn.
Dấu hiệu một lớp đang trượt sang dạy trước
Phụ huynh không cần đọc giáo án để nhận ra. Những dấu hiệu sau, nếu xuất hiện thường xuyên chứ không phải một lần, đáng để hỏi lại nhà trường:
- Trẻ mang về vở ô li có bài tập viết chữ theo mẫu, có chữ cô chấm hoặc sửa bằng bút đỏ.
- Lớp dùng sách giáo khoa hay vở bài tập Tiếng Việt, Toán lớp 1, hoặc sách "luyện vào lớp 1" có phép tính cộng trừ.
- Trẻ có bài tập về nhà phải làm xong mới được chơi, hoặc bị nhắc nhở vì viết chưa đẹp.
- Lớp có giờ đánh vần tập thể kéo dài, trẻ đọc to theo cô từng vần một.
- Kết quả được báo bằng điểm, sao thi đua theo bài viết, hay bảng xếp hạng chữ đẹp.
- Thời gian chơi góc, chơi ngoài trời bị cắt bớt vì "phải tập cho kịp vào lớp 1".
Ngược lại, thấy con vẽ những nét giống chữ, tự "viết" thiệp tặng mẹ, hay hỏi "chữ này đọc là gì" là chuyện tốt. Đó là sự tò mò tự nhiên, và cô trả lời câu hỏi của trẻ không phải là dạy trước.
Áp lực từ phía gia đình và cách trường giữ ranh giới
Lý do lớp mẫu giáo trượt sang dạy trước thường không nằm ở giáo viên mà ở mong muốn của phụ huynh. Nghe chuyện con nhà hàng xóm đã đọc được truyện, nghe lời đồn lớp 1 "học nhanh lắm", nhiều gia đình đề nghị cô cho con tập viết, hoặc tự gửi con đi lớp luyện chữ buổi tối. Một số cơ sở chiều theo vì sợ mất học sinh.
Một trường làm đúng thường giữ ranh giới bằng cách giải thích, không chỉ bằng cách từ chối. Buổi họp đầu năm của lớp mẫu giáo lớn là dịp nói rõ chương trình năm cuối hướng tới gì, cho phụ huynh xem trẻ làm quen chữ và số qua những hoạt động nào, và vì sao tô nét, cắt dán, xếp hình cũng là chuẩn bị cho việc viết. Khi phụ huynh thấy được mạch đó, áp lực đòi dạy chữ thường giảm.
Ở Global Star School, lớp Super Star thực hiện theo chương trình giáo dục mầm non quốc gia, nên nội dung chữ và số ở năm cuối giữ ở mức làm quen như chương trình quy định. Phụ huynh có băn khoăn về một hoạt động cụ thể nên hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm: hoạt động đó nhằm mục tiêu gì, trẻ được đánh giá ra sao.
Thay vì dạy trước, năm cuối mẫu giáo nên dành cho gì
Câu hỏi tự nhiên của phụ huynh là: nếu không dạy chữ thì năm lớp lá chuẩn bị gì cho lớp 1? Câu trả lời là chuẩn bị những thứ chương trình lớp 1 cần mà không tự dạy: khả năng nghe một hướng dẫn rồi làm theo, ngồi chú ý trong một hoạt động khoảng hai mươi đến ba mươi phút, chờ lượt, xin giúp đỡ khi cần, tự lo đồ dùng của mình, chơi với âm và vần trong lời nói, hiểu số lượng qua đồ vật thật, cầm bút thoải mái.
Ở nhà, những việc giúp nhiều nhất cũng rất bình thường: đọc sách cho con nghe mỗi ngày và trò chuyện về câu chuyện, chơi trò tìm từ có cùng tiếng đầu, đếm bát đũa khi dọn cơm, để con tự mặc quần áo và xếp cặp, giữ giờ ngủ đủ. Những việc đó không có tên gọi hấp dẫn như "luyện chữ đẹp", nhưng giáo viên lớp 1 nhận ra ngay một đứa trẻ đã có nền như vậy.
Nếu đứa trẻ tự tìm đến chữ, tự muốn biết đọc, người lớn không cần ngăn. Đáp lại sự tò mò ấy một cách nhẹ nhàng khác hẳn với việc đặt ra lịch học, bài tập và mục tiêu đọc trơn trước tháng chín.
Phía tiểu học đón trẻ chưa biết chữ như thế nào
Để thấy ranh giới này hợp lý, cần nhìn sang phía bên kia. Môn Tiếng Việt lớp 1 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 có thời lượng lớn nhất trong năm, và phần đầu năm dành cho việc học chữ: làm quen với tư thế ngồi, cách cầm bút, các nét cơ bản, rồi lần lượt từng âm, từng chữ, từng vần, đi kèm luyện đọc và viết. Bộ sách khác nhau sắp thứ tự khác nhau, nhưng tất cả đều xuất phát từ giả định trẻ bắt đầu từ con số không.
Môn Toán lớp 1 cũng vậy. Trẻ làm quen với các số trong phạm vi 10 bằng đồ vật và hình ảnh, rồi mới tới phép cộng, phép trừ, sau đó mở rộng dần tới phạm vi 100. Những gì trẻ mẫu giáo làm với đồ vật thật, như đếm, ghép, tách nhóm, so nhiều ít, chính là chỗ bài học lớp 1 bám vào.
Hiểu được cấu trúc này, phụ huynh sẽ thấy câu hỏi đúng không phải là "con đã biết đọc chưa" mà là "con có sẵn sàng để được dạy đọc không": ngồi được, nghe được, làm theo được, cầm bút được, nghe ra âm được. Đó là những thứ năm mẫu giáo lớn chuẩn bị, và cũng là thứ giáo viên lớp 1 mong nhận được nhất từ phía mầm non.
Câu hỏi thường gặp
Cho con học lớp luyện chữ trước khi vào lớp 1 có vi phạm quy định không?
Quy định về không dạy trước chương trình lớp 1 áp cho cơ sở giáo dục mầm non trong giờ thực hiện chương trình. Việc gia đình tự cho con đi học thêm là lựa chọn riêng. Tuy vậy, những lý do sư phạm khiến ngành giữ ranh giới vẫn đúng ở ngoài trường: tay chưa sẵn, dễ hình thành thói quen sai và dễ chán ở đầu lớp 1.
Con tự đọc được chữ trước khi vào lớp 1 thì có sao không?
Không có vấn đề gì nếu con tự đến với chữ vì tò mò và người lớn không ép. Điều nên để ý là cách con học: phát âm có đúng không, cầm bút có thoải mái không. Khi vào lớp 1, phụ huynh nên báo với cô để cô giao thêm việc phù hợp, tránh con chán trong những tuần đầu.
Trường tiểu học có kiểm tra đọc viết khi nhận trẻ vào lớp 1 không?
Theo các hướng dẫn tuyển sinh đầu cấp những năm gần đây, trường tiểu học công lập không kiểm tra kiến thức của trẻ khi tuyển sinh lớp 1. Một số trường ngoài công lập có buổi gặp gỡ làm quen. Phụ huynh nên đọc kỹ thông báo tuyển sinh của trường và của địa phương trong năm học đó.
Tô chữ ở mẫu giáo lớn có phải là dạy viết không?
Tô và đồ theo nét là nội dung làm quen có trong chương trình mầm non, nhằm luyện điều khiển bàn tay, hướng nét từ trái sang phải, từ trên xuống dưới. Nó khác với tập viết chữ có hệ thống theo mẫu chữ tiểu học trên vở ô li, với yêu cầu về độ cao, khoảng cách và nét nối.
Nếu cô gửi bài tập viết về nhà thì phụ huynh nên làm gì?
Nên hỏi cô một cách nhẹ nhàng mục tiêu của bài tập đó và nó nằm trong chủ đề nào. Nếu thật sự là bài tập viết chữ theo mẫu tiểu học, phụ huynh có thể trao đổi với ban giám hiệu, vì đó là nội dung vượt yêu cầu của chương trình giáo dục mầm non.
Không dạy chữ trước thì con có bị thua bạn khi vào lớp 1 không?
Chương trình Tiếng Việt lớp 1 bắt đầu dạy chữ từ đầu, nên trẻ chưa biết đọc không bị thiệt về nội dung. Trong vài tháng đầu, khác biệt giữa trẻ biết trước và chưa biết thường thu hẹp nhanh. Những thứ tạo khác biệt lâu hơn là khả năng chú ý, nghe hiểu và tự lo việc của mình.