Tiền viết là toàn bộ phần chuẩn bị để khi vào lớp 1 trẻ tập viết chữ được thuận: bàn tay đủ khéo và đủ bền, mắt và tay phối hợp được, cầm bút thoải mái, ngồi đúng tư thế, biết chữ viết đi từ trái sang phải và mang một ý nghĩa. Ở mẫu giáo lớn, phần này được rèn qua nặn, cắt, xé dán, xâu hạt, tô màu, đồ nét và "viết" theo cách của trẻ, không phải qua tập viết chữ theo mẫu trên vở ô li.
Phụ huynh thường chỉ nhìn sản phẩm cuối: con viết được tên chưa, chữ có tròn không. Giáo viên lớp 1 nhìn chỗ khác: con cầm bút ra sao, ngồi có vững không, viết vài dòng có kêu mỏi tay không. Những điều đó hình thành từ rất sớm và khó sửa về sau, nên năm cuối mẫu giáo dành nhiều thời gian cho chúng.
Tiền viết gồm những năng lực nào
Sức và sự khéo của bàn tay. Các cơ nhỏ trong lòng bàn tay và ngón tay cần đủ mạnh để giữ bút ổn định, đủ linh hoạt để điều khiển đầu bút đi theo ý mình. Nặn đất, vò giấy, kẹp đồ bằng kẹp phơi là những cách luyện các cơ này.
Phối hợp mắt và tay. Viết là nhìn một hình rồi khiến tay tạo lại hình đó. Trẻ cần nhìn theo được nét, ước được khoảng cách, dừng tay đúng chỗ. Tô màu trong đường viền, cắt theo đường kẻ, xâu hạt qua lỗ nhỏ luyện đúng khả năng này.
Tư thế và sự vững của thân người. Một trẻ ngồi không vững phải dùng vai và cánh tay để giữ người, nên bàn tay không còn rảnh để làm động tác tinh. Vận động thô như leo trèo, bò, treo người góp phần vào việc viết nhiều hơn phụ huynh nghĩ.
Hiểu cách chữ viết hoạt động. Chữ đi từ trái sang phải, từ trên xuống dưới; chữ khác tranh; chữ ghi lại lời nói. Trẻ năm tuổi "viết" thiệp, "ghi" danh sách đi chợ bằng những nét giống chữ là đang thể hiện hiểu biết này.
Mong muốn được viết. Trẻ thích tự viết tên lên tranh, thích nhận thư, thích ghi chú cho người khác sẽ bước vào giờ tập viết với động cơ sẵn có. Ép viết sớm làm mất chính mong muốn đó.
Cách cầm bút thay đổi qua các giai đoạn
Cách cầm bút của trẻ thay đổi dần theo sự trưởng thành của bàn tay. Các mốc dưới đây là khoảng tuổi thường được mô tả trong tài liệu về phát triển vận động tinh; từng trẻ có thể sớm hoặc muộn hơn vài tháng.
| Giai đoạn | Khoảng tuổi thường gặp | Trẻ cầm bút thế nào | Chuyển động đến từ đâu |
|---|---|---|---|
| Nắm cả bàn tay | Khoảng 1–2 tuổi | Nắm bút trong lòng bàn tay như cầm gậy | Cả cánh tay và vai |
| Ngón tay úp xuống | Khoảng 2–3 tuổi | Các ngón tay ôm bút, lòng bàn tay úp về phía giấy | Cổ tay và cẳng tay |
| Ba hoặc bốn ngón, giữ tĩnh | Khoảng 3–4 tuổi | Bút giữa ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa, nhưng các ngón còn cứng | Chủ yếu cổ tay |
| Ba ngón linh hoạt | Khoảng 4–6 tuổi | Bút tựa ngón giữa, ngón cái và ngón trỏ điều khiển, cổ tay tựa lên bàn | Các ngón tay |
Điểm cần nhìn không phải là con đã cầm "đúng ba ngón" chưa, mà là chuyển động đã dời về các ngón tay chưa. Một trẻ cầm bút ba ngón nhưng cả cánh tay vẫn chuyển động khi vẽ thì bàn tay chưa sẵn. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy một số kiểu cầm bốn ngón vẫn viết tốt, nên không cần ép mọi trẻ về một kiểu duy nhất, miễn là cầm thoải mái, không siết chặt và không mỏi nhanh.
Lớp mẫu giáo lớn rèn tiền viết bằng những hoạt động nào
Phần lớn hoạt động tiền viết không có cây bút nào. Một tuần ở lớp mẫu giáo lớn có thể có nhiều việc như sau:
- Nặn và xé. Nặn đất, bột, xé giấy thành mảnh nhỏ rồi dán thành tranh làm mạnh cơ lòng bàn tay.
- Cắt bằng kéo trẻ em. Cắt theo đường thẳng rồi đường cong luyện phối hợp hai tay: một tay cắt, một tay xoay giấy.
- Xâu, kẹp, cài. Xâu hạt, kẹp đồ bằng kẹp phơi, cài cúc, kéo khoá luyện đầu ngón tay và sự khéo léo.
- Vẽ trên mặt phẳng đứng. Vẽ trên giá vẽ dựng đứng hoặc trên tường giấy giúp cổ tay ở tư thế ngửa nhẹ, gần với tư thế viết tốt.
- Tô màu, đồ theo chấm, đi mê cung. Luyện kiểm soát nét và dừng tay đúng chỗ.
- Tô, đồ các nét cơ bản. Nét thẳng, nét xiên, nét cong, nét móc ở mức làm quen, theo hướng từ trái sang phải, từ trên xuống dưới.
- "Viết" có mục đích trong giờ chơi. Ghi đơn hàng ở góc bán hàng, làm thiệp, ký tên vào tranh theo cách của trẻ.
Thời lượng mỗi hoạt động ngắn, xen với vận động. Trẻ năm tuổi ngồi một chỗ làm việc tinh quá lâu sẽ mỏi và bắt đầu cầm bút sai để bù sức.
Những nét và hình trẻ chép được: tín hiệu tay đã sẵn
Các chuyên gia hoạt động trị liệu thường dùng khả năng chép hình làm tín hiệu cho biết bàn tay và mắt đã sẵn sàng cho chữ viết hay chưa. Thứ tự thường gặp là: nét dọc rồi nét ngang, hình tròn, dấu cộng, hình vuông, các nét xiên, dấu nhân, rồi hình tam giác. Khi trẻ chép được hình tam giác và dấu nhân khá rõ, thường quanh năm đến sáu tuổi, các nét cấu tạo nên chữ cái đã nằm trong tầm tay.
Ý nghĩa của thứ tự này dễ hiểu: chữ cái được ghép từ nét thẳng, nét xiên và nét cong. Nét xiên khó nhất vì đòi hai hướng chuyển động cùng lúc. Một trẻ chưa chép được nét xiên mà bị yêu cầu viết những chữ có nét xiên sẽ phải gồng tay, và cái gồng ấy dễ thành thói quen.
Ở nhà, phụ huynh không cần làm bài kiểm tra. Chỉ cần để ý khi con vẽ: con vẽ được nhà có mái tam giác chưa, vẽ cửa sổ có ô vuông chưa, vẽ người có tay chân xiên chưa. Tranh vẽ tự do của trẻ năm tuổi nói nhiều về bàn tay hơn một trang tô chữ.
Trẻ thuận tay trái và chuyện đổi tay
Tay thuận thường rõ dần trong khoảng bốn đến sáu tuổi. Có trẻ dùng cả hai tay một thời gian trước khi chọn hẳn một bên. Không nên ép trẻ thuận tay trái chuyển sang tay phải. Việc ép đổi tay không mang lại lợi ích nào được chứng minh, mà dễ khiến trẻ viết chậm, mỏi và mất tự tin đúng lúc mới bắt đầu học.
Điều nên làm là giúp trẻ thuận tay trái viết thoải mái. Trẻ nên ngồi ở vị trí không va khuỷu tay với bạn ngồi bên trái. Giấy nên nghiêng nhẹ theo chiều kim đồng hồ để trẻ nhìn thấy nét vừa viết, không phải vòng cổ tay lên trên dòng chữ. Kéo cho trẻ thuận tay trái nên là loại dùng được cho tay trái. Ánh sáng nên chiếu từ phía bên phải để bóng tay không che nét chữ.
Khi vào lớp 1, phụ huynh nên báo với giáo viên chủ nhiệm nếu con thuận tay trái, để cô xếp chỗ ngồi và hướng dẫn tư thế cho phù hợp. Đây là việc nhỏ nhưng giúp trẻ tránh được nhiều tuần viết khó chịu.
Ở nhà: nên làm và nên tránh
Phụ huynh muốn hỗ trợ con trước lớp 1 có thể dựa vào bảng dưới. Cột bên trái là những việc giúp tay và tư thế phát triển tự nhiên; cột bên phải là những việc dễ để lại thói quen khó sửa.
| Nên làm | Nên tránh |
|---|---|
| Để con giúp việc nhà dùng đến tay: nhặt rau, vắt khăn, gấp quần áo, rót nước | Cho con tập viết chữ theo mẫu nhiều trang liền |
| Có sẵn bút sáp to, bút chì ngắn, giấy khổ lớn để con vẽ tự do | Dùng bút bi nhỏ, trơn ngay từ đầu |
| Cho con nặn, cắt, dán, xếp hình mỗi tuần | Sửa từng nét, bắt viết lại khi chữ "chưa đẹp" |
| Chọn bàn ghế vừa tầm: chân chạm sàn, mặt bàn ngang khoảng giữa ngực | Để con viết trên giường, trên sofa hay quỳ trên ghế người lớn |
| Khen nỗ lực và ý tưởng của con khi "viết" thiệp, ghi chú | So chữ của con với chữ của bạn hay anh chị |
Một bút chì ngắn, chỉ dài cỡ một đốt tay người lớn, có một lợi thế ít người để ý: nó gần như buộc trẻ cầm bằng đầu ngón tay, vì không đủ chỗ để nắm cả bàn tay.
Dấu hiệu nên trao đổi thêm với cô
Phần lớn khó khăn về tiền viết ở tuổi năm chỉ là chưa đủ thời gian luyện. Tuy vậy, vài dấu hiệu sau nên được trao đổi với giáo viên: trẻ né tránh hầu hết các hoạt động dùng tay như cắt, xâu, tô; trẻ siết bút rất chặt và kêu đau tay sau vài phút; trẻ vẫn nắm bút cả bàn tay khi đã gần sáu tuổi; trẻ thường xuyên đổi tay giữa chừng một hoạt động; trẻ rất khó chép những hình đơn giản như hình vuông dù đã được tập.
Cô có thể quan sát kỹ hơn trong các giờ hoạt động và gợi ý những trò chơi tăng sức tay. Nếu khó khăn kéo dài, hoặc đi kèm khó khăn ở vận động thô như chạy, nhảy, giữ thăng bằng, gia đình nên tham khảo người có chuyên môn về vận động, chẳng hạn chuyên viên hoạt động trị liệu. Hỗ trợ trước khi vào lớp 1 giúp trẻ không phải vừa học chữ vừa vật lộn với cây bút.
Tư thế ngồi viết: điều lớp 1 sẽ đòi hỏi
Những tiết tập viết đầu tiên ở lớp 1 thường bắt đầu không phải bằng chữ mà bằng tư thế: ngồi thẳng lưng, hai chân đặt trên sàn, ngực cách mép bàn một khoảng, mắt cách vở một khoảng vừa phải, vở đặt hơi nghiêng, một tay cầm bút, tay kia giữ vở. Giáo viên nhắc lại tư thế này gần như mỗi ngày trong vài tháng đầu, vì nó quyết định cả nét chữ lẫn sức khoẻ cột sống và mắt của trẻ về lâu dài.
Trẻ đã quen ngồi bàn ghế vừa tầm ở mẫu giáo và ở nhà sẽ tiếp nhận yêu cầu này nhẹ nhàng. Trẻ quen vẽ trên sàn nằm sấp, quen quỳ trên ghế người lớn, hay quen cúi sát mặt vào giấy sẽ phải sửa nhiều hơn. Một bộ bàn ghế đúng cỡ ở nhà, đặt ở chỗ đủ sáng, là khoản chuẩn bị nhỏ mà có ích suốt những năm tiểu học.
Phụ huynh cũng nên để ý thị lực. Trẻ hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, dụi mắt, hoặc cúi rất sát khi vẽ có thể cần được khám mắt trước khi vào lớp 1. Nhiều khó khăn tưởng là "viết ẩu" hay "không tập trung" thật ra bắt nguồn từ việc trẻ nhìn không rõ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 5 tuổi có nên tập viết chữ trên vở ô li không?
Không nên. Tập viết chữ theo mẫu trên vở ô li là nội dung của lớp 1, khi bàn tay đã sẵn hơn và có giáo viên hướng dẫn đúng quy trình. Ở tuổi năm, trẻ nên tô, đồ nét, vẽ và "viết" tự do để luyện tay, mắt và tư thế mà không bị gò vào khuôn.
Có cần mua bút tập cầm, đệm cầm bút cho con không?
Phần lớn trẻ không cần. Bút sáp to, bút chì tam giác hoặc bút chì ngắn đã giúp trẻ cầm đúng hơn một cách tự nhiên. Đệm cầm bút có thể hữu ích với một số trẻ siết bút quá chặt, nhưng nên dùng khi đã trao đổi với cô hoặc người có chuyên môn.
Con viết được tên mình nhưng viết ngược vài chữ có sao không?
Viết ngược chữ hoặc đảo chiều nét là hiện tượng rất thường gặp ở trẻ năm, sáu tuổi và thường tự giảm khi trẻ học chữ có hệ thống ở lớp 1. Không cần sửa gắt. Nếu sang cuối lớp 1 hoặc lớp 2 trẻ vẫn đảo chữ nhiều, gia đình nên hỏi giáo viên.
Ngồi viết bao lâu là phù hợp với trẻ năm tuổi?
Không nên để trẻ năm tuổi ngồi làm việc tinh liên tục quá lâu. Các hoạt động tô, vẽ ở lớp mẫu giáo lớn thường ngắn và xen vận động. Ở nhà, khi thấy con bắt đầu đổi tư thế, nằm bò ra bàn hay siết bút mạnh hơn, đó là lúc nên cho con nghỉ.
Chơi máy tính bảng nhiều có ảnh hưởng đến tiền viết không?
Thao tác chạm, vuốt trên màn hình dùng rất ít sức cơ ngón tay so với nặn, cắt, cầm bút. Nếu thời gian chơi thiết bị chiếm chỗ của các hoạt động dùng tay, bàn tay trẻ có ít cơ hội được luyện. Cân bằng thời gian là đủ, không cần cấm hẳn.
Con thuận tay trái có cần báo trước với trường tiểu học không?
Nên báo với giáo viên chủ nhiệm lớp 1 ngay những ngày đầu. Cô sẽ xếp chỗ ngồi để khuỷu tay con không va với bạn, hướng dẫn đặt vở nghiêng phù hợp và không yêu cầu con đổi tay. Những điều chỉnh nhỏ này giúp con viết thoải mái ngay từ đầu.