Lĩnh vực phát triển nhận thức ở mẫu giáo có ba mạch: khám phá khoa học (cơ thể, đồ vật, cây, con vật, hiện tượng tự nhiên), làm quen với một số biểu tượng toán sơ đẳng, và khám phá xã hội (bản thân, gia đình, trường lớp, nghề nghiệp, cộng đồng, văn hoá quê hương). Mục tiêu không phải nhồi kiến thức mà nuôi tò mò, tập quan sát, so sánh, phân loại, phán đoán và tìm cách kiểm tra phán đoán đó.
Ở nhà trẻ, lĩnh vực này đơn giản hơn: luyện tập và phối hợp các giác quan, nhận biết đồ vật, con vật, màu sắc, kích thước, bản thân và người thân. Bài này tập trung vào mẫu giáo: trẻ ba đến sáu tuổi suy nghĩ khác người lớn ở chỗ nào, vì sao cách dạy hợp với tuổi này là cho trẻ làm và hỏi chứ không giảng, và một hoạt động khám phá ở lớp được dựng ra sao. Mạch toán được viết riêng ở bài kế tiếp.
Trẻ mẫu giáo suy nghĩ khác người lớn ở đâu
Jean Piaget, nhà tâm lý học người Thụy Sĩ, gọi giai đoạn khoảng hai đến bảy tuổi là giai đoạn tiền thao tác. Trẻ đã dùng được biểu tượng (lời nói, tranh vẽ, đồ vật đóng vai thứ khác) nhưng chưa suy luận chặt theo logic. Thí nghiệm bảo toàn nổi tiếng của ông cho thấy: rót cùng một lượng nước từ cốc thấp rộng sang cốc cao hẹp, nhiều trẻ năm tuổi sẽ nói cốc cao có nhiều nước hơn, vì trẻ chú ý vào một chiều nổi bật là chiều cao.
Nghiên cứu sau Piaget sửa lại một phần bức tranh này. Khi nhiệm vụ được đặt trong tình huống quen thuộc, có ý nghĩa với trẻ, nhiều trẻ nhỏ suy luận tốt hơn ông dự đoán. Các nhà nghiên cứu như Alison Gopnik còn mô tả trẻ nhỏ như những "nhà khoa học trong nôi": trẻ đặt giả thuyết, thử, và sửa giả thuyết dựa trên điều thấy được, dù không gọi tên quá trình đó.
Hai ý cùng đúng và cùng có ích cho lớp học. Trẻ mẫu giáo học tốt nhất từ trải nghiệm trực tiếp, với vật thật, trong tình huống có nghĩa. Và trẻ cần được người lớn giúp chú ý vào nhiều chiều cùng lúc, ví dụ "cốc này cao hơn, nhưng cốc kia thì sao, nó thế nào?". Đó chính là cách chương trình mô tả phương pháp cho lĩnh vực nhận thức: trải nghiệm, quan sát, so sánh, phán đoán, kiểm tra.
Ba mạch nội dung và ví dụ theo độ tuổi
Bảng dưới minh hoạ cách một mạch nội dung lớn dần qua ba độ tuổi mẫu giáo. Các ví dụ được chọn để thấy chiều tăng của yêu cầu, không chép nguyên văn kết quả mong đợi của chương trình.
| Mạch | 3–4 tuổi | 4–5 tuổi | 5–6 tuổi |
|---|---|---|---|
| Khám phá khoa học | Gọi tên, nêu đặc điểm nổi bật của vài con vật, cây, đồ vật quen; nhận ra nắng, mưa | So sánh hai đối tượng, nhận ra điểm giống và khác; biết cây cần nước, cần ánh sáng | Phân loại theo nhiều dấu hiệu; làm thí nghiệm đơn giản, dự đoán rồi kiểm tra; nhận ra quá trình lớn lên của cây, con vật |
| Làm quen với toán | Nhận biết một và nhiều; so sánh to nhỏ, dài ngắn; nhận ra hình tròn, vuông | Đếm trong phạm vi nhỏ; xếp theo quy tắc đơn giản; phân biệt phía trước, phía sau của bản thân | Đếm, gộp, tách trong phạm vi lớn hơn; đo bằng đơn vị tự chọn; định hướng không gian so với bạn khác; nhận biết các buổi, các ngày trong tuần |
| Khám phá xã hội | Nói tên mình, tên bố mẹ, tên lớp, tên cô; nhận ra đồ dùng của mình | Kể về gia đình, nghề của bố mẹ; biết một vài nơi công cộng quen | Biết địa chỉ nhà ở mức đơn giản; kể vài nghề và sản phẩm của nghề; biết vài danh lam, lễ hội, nét văn hoá quê hương |
Ba mạch cũng giáp nhau: đo chiều cao cây đậu là khám phá khoa học và toán; đi thăm bếp ăn của trường để biết các cô cấp dưỡng làm gì là khám phá xã hội và cũng là bài học về thực phẩm của lĩnh vực thể chất.
Khám phá xã hội: đi từ bản thân ra cộng đồng
Mạch khám phá xã hội đi theo những vòng tròn lớn dần quanh đứa trẻ. Vòng trong cùng là bản thân: tên, tuổi, giới tính, đặc điểm, sở thích, điều mình làm được. Vòng tiếp theo là gia đình: các thành viên, công việc của bố mẹ, ngôi nhà. Rồi đến trường mầm non: lớp, cô, bạn, các khu vực trong trường và người làm việc ở đó. Ngoài cùng là cộng đồng: các nghề, nơi công cộng, phương tiện giao thông, ngày lễ, danh lam, nét văn hoá của quê hương và đất nước.
Cách sắp vòng tròn này khớp với cách trẻ mẫu giáo hiểu thế giới: bắt đầu từ cái mình trực tiếp trải nghiệm, rồi mới mở rộng ra những gì xa hơn. Một bé ba tuổi khó hình dung "nghề nông" nếu chưa từng thấy ruộng, nhưng hiểu ngay "bác bảo vệ mở cổng cho con mỗi sáng". Vì thế lớp học thường bắt đầu chủ đề về nghề nghiệp bằng những nghề trẻ gặp hằng ngày, mời phụ huynh kể về công việc của mình, hoặc cho trẻ đi tham quan một nơi gần trường.
Khám phá xã hội cũng là chỗ trẻ học rằng người khác có cuộc sống, công việc, phong tục khác mình. Đây là mầm của sự tôn trọng khác biệt, và nó giao với lĩnh vực tình cảm, kỹ năng xã hội. Khác ở chỗ khám phá xã hội trả lời câu "thế giới quanh con có gì", còn kỹ năng xã hội trả lời câu "con cư xử với mọi người thế nào".
Bốn kỹ năng tư duy mà lĩnh vực nhận thức thật sự luyện
Quan sát có chủ đích. Không chỉ nhìn mà biết nhìn vào đâu. Cô hướng chú ý của trẻ bằng câu hỏi: "Lá này có gân không?", "Con ốc đi bằng gì?". Dần dần trẻ tự đặt câu hỏi cho mình khi gặp một vật mới.
So sánh và phân loại. Tìm điểm giống, khác; gom đồ vật theo một dấu hiệu rồi theo dấu hiệu khác. Phân loại là nền của tư duy khái niệm: "quả" là gì, "con vật sống dưới nước" là gì. Trẻ năm, sáu tuổi bắt đầu phân loại theo hai dấu hiệu cùng lúc, việc rất khó với trẻ ba tuổi.
Phán đoán và kiểm tra. "Con nghĩ viên sỏi chìm hay nổi?" rồi thả thử. Vòng dự đoán, kiểm tra, nói lại kết quả là hình hài sơ khai của phương pháp khoa học. Điều quan trọng không phải trẻ đoán đúng mà là trẻ thấy được dự đoán của mình có thể sai và kiểm tra được.
Nhân quả và trình tự. Vì sao đá tan, vì sao cây héo, cái gì xảy ra trước, cái gì xảy ra sau. Trẻ được sắp tranh theo trình tự, kể lại một quá trình mình vừa làm, và bắt đầu dùng chữ "vì", "nên", "nếu". Ở đây nhận thức gặp ngôn ngữ.
Một hoạt động khám phá ở lớp mẫu giáo được dựng thế nào
Ví dụ dưới đây là hoạt động "vật chìm, vật nổi" cho lớp 5–6 tuổi, trình bày theo các bước mà giáo viên mầm non thường dùng cho hoạt động khám phá:
- Gợi tò mò: cô đặt lên bàn chậu nước và một rổ đồ vật lẫn lộn: lá cây, sỏi, nắp nhựa, thìa inox, quả bóng bàn, miếng xốp, chìa khoá. Cô hỏi trẻ đã bao giờ thấy vật gì nổi trên nước.
- Dự đoán: trẻ chia đồ vật thành hai nhóm theo dự đoán chìm hoặc nổi, đặt vào hai khay. Cô không sửa, chỉ hỏi vì sao trẻ nghĩ vậy.
- Thử nghiệm: từng nhóm nhỏ thả đồ vật vào chậu, quan sát, rồi chuyển đồ vật sang khay đúng với kết quả.
- Nói lại: trẻ kể vật nào đoán đúng, vật nào bất ngờ. Cô dẫn trẻ tìm điểm chung của các vật nổi: nhẹ, rỗng, làm bằng nhựa hoặc gỗ.
- Mở rộng: nếu đặt viên sỏi lên miếng xốp thì sao? Nắp nhựa úp và ngửa có khác nhau không? Câu hỏi mở cho trẻ lý do để thử tiếp ở góc thiên nhiên trong những ngày sau.
Hoạt động này không nhằm dạy khái niệm khối lượng riêng. Nó nhằm cho trẻ trải qua trọn một vòng nghĩ, thử, sửa. Lớp nào để trẻ được sai trong bước dự đoán mà không bị chê thì hoạt động khám phá mới có giá trị thật.
Vai trò của người lớn: giúp vừa đủ, không làm hộ
Lev Vygotsky, nhà tâm lý học người Nga, đưa ra khái niệm vùng phát triển gần: khoảng cách giữa điều trẻ tự làm được và điều trẻ làm được khi có người lớn hay bạn giỏi hơn hỗ trợ. Học diễn ra hiệu quả nhất trong vùng này. Một nhiệm vụ quá dễ không dạy được gì; một nhiệm vụ quá khó làm trẻ bỏ cuộc.
Trong lớp, điều đó có nghĩa là cô không đưa ngay đáp án, cũng không để trẻ loay hoay mãi. Cô hỏi câu gợi mở, làm mẫu một phần, gợi ý một chỗ cần nhìn kỹ, rồi lùi lại khi trẻ đã tự làm được. Các nhà nghiên cứu sau này gọi kiểu hỗ trợ có tháo dỡ dần như vậy là "giàn giáo".
Với phụ huynh, cách đọc thực tế là: một câu hỏi "vì sao" của con là cơ hội tốt hơn một câu trả lời hoàn hảo của mình. Hỏi lại con "con nghĩ vì sao?", rồi cùng tìm cách kiểm tra, thường đem lại nhiều hơn cho lĩnh vực nhận thức so với một bộ thẻ kiến thức học thuộc.
Hiểu lầm hay gặp về lĩnh vực nhận thức
Vài niềm tin phổ biến không khớp với chương trình hay với hiểu biết về phát triển trẻ:
- "Biết nhiều tên con vật, nhiều lá cờ là thông minh." Nhớ tên là một phần nhỏ. Chương trình đặt trọng tâm vào quan sát, so sánh, đặt câu hỏi và kiểm tra, những kỹ năng dùng được cho mọi kiến thức về sau.
- "Trẻ hỏi nhiều là phiền, nên trả lời cho xong." Câu hỏi là dấu hiệu nhận thức đang chạy. Trả lời ngắn gọn, đúng, hoặc cùng con tìm hiểu, đều tốt hơn gạt đi.
- "Học trên giấy mới là học thật." Với trẻ mẫu giáo, phiếu bài tập chỉ là một hình thức phụ. Trẻ cần thao tác với vật thật trước khi làm việc với hình vẽ và ký hiệu.
- "Khám phá xã hội là dạy lễ phép." Lễ phép, quy tắc ứng xử thuộc lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội. Khám phá xã hội là hiểu biết về bản thân, gia đình, nghề nghiệp, cộng đồng, văn hoá: trẻ biết bác bảo vệ làm gì, chợ bán những gì, quê mình có lễ hội nào.
Hiểu đúng lĩnh vực nhận thức giúp phụ huynh nhìn sản phẩm của con khác đi: một cây đậu héo vì quên tưới cũng là kết quả học tập, nếu con nói được vì sao nó héo.
Câu hỏi thường gặp
Lĩnh vực nhận thức ở mầm non có phải là dạy kiến thức khoa học không?
Có kiến thức, nhưng ở mức gần gũi: cây, con vật, nước, nắng, cơ thể, đồ vật quanh trẻ. Trọng tâm là cách tìm hiểu: quan sát, so sánh, dự đoán, thử. Kiến thức khoa học có hệ thống bắt đầu ở tiểu học và các cấp sau.
Trẻ ba tuổi đã làm thí nghiệm được chưa?
Được, ở dạng rất đơn giản và có cô đi cùng: thả đồ vào nước, trộn màu, xem đá tan. Trẻ ba tuổi chưa dự đoán và giải thích được nhiều, nhưng quan sát và mô tả bằng vài từ đã là bước đầu tốt. Yêu cầu dự đoán và nói lý do tăng dần ở lớp lớn.
Khám phá xã hội có dạy trẻ về quê hương, đất nước không?
Có. Ở mẫu giáo lớn, trẻ được làm quen với vài danh lam, lễ hội, nét văn hoá của quê hương và đất nước, ở mức kể chuyện, xem tranh ảnh, trải nghiệm. Mục đích là gần gũi và tự hào, không phải học thuộc sự kiện và năm tháng.
Ứng dụng học tập trên máy tính bảng có giúp phát triển nhận thức không?
Một số ứng dụng có nội dung tốt, nhưng trẻ mẫu giáo học chủ yếu qua thao tác với vật thật và tương tác với người. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ 3–4 tuổi xem màn hình không quá một giờ mỗi ngày. Nếu dùng, nên có người lớn ngồi cùng và trò chuyện về điều con thấy.
Con học chậm hơn bạn ở các hoạt động phân loại, so sánh có đáng lo không?
Năng lực phân loại, so sánh phát triển dần và khác nhau giữa các trẻ cùng tuổi. Phụ huynh nên hỏi cô xem con khó ở loại nhiệm vụ nào và tiến bộ ra sao theo thời gian. Nếu chậm rõ ở nhiều lĩnh vực cùng lúc, nên tham khảo chuyên gia phát triển trẻ.
Vì sao cô không nói ngay đáp án cho trẻ?
Vì mục tiêu của hoạt động khám phá là trẻ tự đi qua vòng dự đoán, thử và kết luận. Nói ngay đáp án rút ngắn hoạt động nhưng bỏ mất phần trẻ học được nhiều nhất. Cô vẫn xác nhận kiến thức đúng ở cuối, sau khi trẻ đã thử.