Lĩnh vực phát triển thể chất ở mẫu giáo có hai mạch: phát triển vận động (các động tác phát triển nhóm cơ và hô hấp, kỹ năng vận động cơ bản như đi, chạy, bò, trèo, bật, nhảy, ném, bắt, các tố chất nhanh, mạnh, khéo, bền, và vận động tinh của bàn tay) cùng giáo dục dinh dưỡng và sức khoẻ (biết về thực phẩm, tự phục vụ, giữ vệ sinh, nhận biết và tránh nguy hiểm).
Mục tiêu không phải tạo ra vận động viên nhí mà là một cơ thể khoẻ, phối hợp tốt, đủ sức theo cả ngày học và đủ khéo cho những việc của tuổi lên sáu. Bài này đi qua từng mạch, cách mục tiêu tăng dần từ 3 đến 6 tuổi, lượng vận động mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị, và một giờ hoạt động thể chất ở lớp mẫu giáo được thiết kế ra sao. Vận động tinh của bàn tay được viết riêng ở một bài khác trong chuyên mục này.
Vì sao thể chất đứng đầu danh sách lĩnh vực
Trong chương trình, thể chất luôn được liệt kê đầu tiên. Đó không chỉ là thói quen trình bày. Ở tuổi mầm non, vận động là cách trẻ học về không gian, khoảng cách, tốc độ, lực, tức là những khái niệm mà sau này môn toán và khoa học mới gọi tên. Một bé ném bóng hụt rổ ba lần rồi tự lùi lại gần hơn đang làm một phép thử nhân quả rất thật.
Vận động cũng nuôi các lĩnh vực khác theo đường gián tiếp. Trẻ vận động đủ thường ngủ tốt hơn, ăn tốt hơn, và dễ ngồi yên trong những hoạt động cần tập trung. Các trò vận động theo luật (chạy khi nghe hiệu lệnh, đứng im khi nhạc tắt) còn luyện khả năng dừng một hành động đang làm, nền của tự kiểm soát. Ngược lại, một đứa trẻ ngồi quá nhiều, ít được chạy nhảy, thường bồn chồn và khó tập trung hơn chứ không ngoan hơn.
Cuối cùng, sức khoẻ và an toàn là điều kiện để mọi hoạt động khác diễn ra. Vì thế mạch dinh dưỡng – sức khoẻ, vốn trông như việc của bếp ăn và phòng y tế, lại được đặt vào lĩnh vực giáo dục: trẻ không chỉ được chăm, trẻ được dạy để tự làm và tự giữ mình.
Mạch vận động: nội dung tăng dần qua ba độ tuổi
Chương trình viết nội dung vận động theo cùng các nhóm động tác cho cả ba độ tuổi, chỉ thay đổi độ khó, độ dài, độ cao và yêu cầu phối hợp. Bảng dưới minh hoạ chiều tăng đó bằng lời, không dẫn số đo cụ thể của từng bài tập vì các số này phụ thuộc bản chương trình và cách trường triển khai.
| Nhóm vận động | 3–4 tuổi | 4–5 tuổi | 5–6 tuổi |
|---|---|---|---|
| Đi, chạy | Đi theo đường thẳng, chạy theo hướng thẳng, đổi hướng khi có hiệu lệnh đơn giản | Đi trên ghế thể dục, chạy chậm một quãng dài hơn, chạy theo đường dích dắc | Đi thăng bằng có mang vật, chạy nhanh rồi đổi hướng, chạy chậm bền sức hơn |
| Bò, trườn, trèo | Bò bằng bàn tay và cẳng chân, chui qua cổng | Bò theo đường dích dắc, trườn sấp, trèo lên xuống vài gióng thang | Bò bằng bàn tay bàn chân, trườn kết hợp trèo qua vật cản, trèo thang cao hơn |
| Bật, nhảy | Bật tại chỗ, bật về phía trước | Bật xa, bật qua vật cản thấp, nhảy lò cò vài bước | Bật xa hơn, bật liên tục vào ô, nhảy lò cò đổi chân |
| Tung, ném, bắt | Tung bóng lên cao, lăn bóng, ném xa bằng một tay | Ném trúng đích, tung và bắt bóng với cô | Ném trúng đích đứng, đập và bắt bóng, chuyền bóng qua đầu với bạn |
Điểm cần thấy ở bảng: các động tác không mới đi, chỉ khó dần. Một bé 5 tuổi vẫn bò, vẫn bật, nhưng bò kèm vật cản, bật liên tục theo nhịp. Vì vậy một giờ vận động tốt ở lớp lớn không phải là "bài mới hơn" mà là cùng bài với yêu cầu phối hợp cao hơn.
Bao nhiêu vận động là đủ: khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới
Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành hướng dẫn về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi. Với trẻ 3–4 tuổi, hướng dẫn khuyến nghị ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày ở mọi cường độ, trong đó có ít nhất 60 phút vận động cường độ vừa đến mạnh (mức làm trẻ thở nhanh, nói hơi hổn hển), trải đều trong ngày. Thời gian ngồi xem màn hình không quá một giờ mỗi ngày, ít hơn càng tốt, và trẻ không nên bị giữ ngồi yên quá một giờ liền.
Với trẻ 1–2 tuổi, mức khuyến nghị cũng là ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày, không yêu cầu mức cường độ cao. Trẻ một tuổi không nên xem màn hình; trẻ hai tuổi không quá một giờ. Hướng dẫn còn nêu thời lượng ngủ (kể cả giấc trưa) theo tuổi, phần này phụ huynh có thể đọc bản gốc của WHO.
Con số 180 phút nghe nhiều, nhưng nó gồm mọi kiểu đi lại, chơi, leo trèo, nhảy múa, không chỉ giờ thể dục. Ở trường, thể dục sáng, hoạt động ngoài trời, trò chơi vận động trong giờ chuyển tiếp và chính việc tự đi lại phục vụ mình đều được tính. Phần còn lại trông vào thời gian ở nhà và trên đường đi học. Đây là chỗ mục tiêu của lĩnh vực thể chất cần sự phối hợp giữa trường và gia đình, nhưng nhà trường chỉ chịu trách nhiệm phần thời gian trẻ ở lớp.
Mạch dinh dưỡng và sức khoẻ: trẻ học gì, không chỉ được chăm gì
Nhận biết thực phẩm và bữa ăn. Trẻ mẫu giáo làm quen với các nhóm thực phẩm, gọi tên món ăn quen, biết ăn đủ chất thì khoẻ. Ở lớp lớn, trẻ bắt đầu hiểu mối liên hệ đơn giản giữa ăn uống và sức khoẻ, ví dụ ăn nhiều đồ ngọt dễ sâu răng. Đây là nội dung học, khác với thực đơn hay khẩu phần là việc của bếp và phòng y tế.
Tự phục vụ. Rửa tay, lau mặt, đánh răng, tự xúc ăn, cất bát thìa, mặc và cởi áo, cài cúc, đi giày, dọn đồ chơi. Mỗi độ tuổi có kết quả mong đợi riêng. Tự phục vụ vừa là sức khoẻ vừa là tự lập; nó cũng là bài luyện vận động tinh hằng ngày mà không cần giáo cụ nào.
Thói quen vệ sinh. Rửa tay đúng cách trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, che miệng khi ho, hắt hơi, đi vệ sinh đúng nơi. Ở mầm non, thói quen hình thành nhờ lặp lại mỗi ngày và nhờ người lớn làm mẫu nhiều hơn là nhờ giảng giải.
Nhận biết và tránh nguy hiểm. Không chạm vào ổ điện, vật nóng, vật sắc; không đi theo người lạ; không leo trèo lan can; biết kêu người lớn khi bị đau hoặc thấy nguy hiểm. Nội dung này thường được dạy qua tình huống, tranh và trò chơi đóng vai.
Nói được nhu cầu cơ thể. Biết nói "con mệt", "con khát", "con đau bụng". Đây là chỗ thể chất giao với ngôn ngữ: trẻ càng gọi tên được cảm giác cơ thể, người lớn càng phát hiện sớm khi có chuyện.
Một giờ hoạt động vận động ở lớp mẫu giáo được thiết kế ra sao
Giờ học vận động ở mẫu giáo thường đi theo cấu trúc ba phần quen thuộc trong giáo dục thể chất. Dưới đây là trình tự của một giờ ví dụ cho lớp 4–5 tuổi với vận động cơ bản là bật xa:
- Khởi động: đi, chạy nhẹ theo vòng tròn với các kiểu đi (kiễng gót, đi bằng mép bàn chân), xoay các khớp. Mục đích làm nóng cơ thể và tập trung chú ý.
- Bài tập phát triển chung: vài động tác cho tay, chân, lưng bụng, lườn, thường theo nhạc. Phần này có mặt trong hầu hết giờ vận động và trong thể dục sáng.
- Vận động cơ bản: cô làm mẫu bật xa, giải thích ngắn gọn tư thế chuẩn bị, lúc dậm, lúc tiếp đất. Trẻ thực hiện lần lượt, cô quan sát và sửa riêng từng em. Phần này dài nhất.
- Trò chơi vận động: một trò có luật dùng lại kỹ năng vừa tập, ví dụ "ếch nhảy qua suối" theo đội. Trò chơi giúp trẻ lặp lại động tác nhiều lần mà không chán.
- Hồi tĩnh: đi nhẹ, hít thở sâu, cô hỏi trẻ thấy dễ hay khó ở đâu. Câu hỏi ngắn này nối giờ vận động với ngôn ngữ và tự nhận thức.
Cách tổ chức này cũng cho thấy vì sao sĩ số và mặt bằng ảnh hưởng tới lĩnh vực thể chất: khi trẻ phải xếp hàng chờ quá lâu, thời gian vận động thật của từng em giảm mạnh. Nhiều giáo viên chia nhóm, cho tập nhiều trạm cùng lúc để mỗi bé được thực hiện nhiều lượt hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về lĩnh vực thể chất
Vài niềm tin phổ biến nghe có lý nhưng không khớp với chương trình hay với hiểu biết về phát triển trẻ:
- "Bé mập mạp là khoẻ." Cân nặng không nói lên sức bền, sự khéo léo hay khả năng phối hợp. Lĩnh vực thể chất đánh giá vận động và thói quen, còn cân nặng, chiều cao được theo dõi bằng biểu đồ tăng trưởng.
- "Cho con ngồi yên học bài mới là học, chạy nhảy là chơi." Ở mầm non, vận động là một lĩnh vực học có mục tiêu và kết quả mong đợi riêng, không phải giờ giải lao.
- "Trẻ nhỏ tự vận động đủ, không cần dạy." Trẻ tự vận động nhiều, nhưng các kỹ năng như ném trúng đích, bắt bóng, giữ thăng bằng trên vật hẹp cần được làm mẫu, tập lặp lại và tăng độ khó dần.
- "Ngã một chút là phải cấm chơi." Môi trường cần an toàn, nhưng một mức thử thách vừa sức (leo cao hơn một chút, đi trên bề mặt gồ ghề) là cách trẻ học đánh giá rủi ro. Cấm hết thì trẻ không có cơ hội học điều đó.
Hiểu đúng lĩnh vực thể chất giúp phụ huynh hỏi trường những câu đáng hỏi: con được vận động ngoài trời bao lâu, sân chơi có những thử thách gì, giờ vận động được tổ chức để mỗi bé được làm nhiều lượt hay phải chờ lâu.
Tố chất vận động ở tuổi mẫu giáo: nhanh, mạnh, khéo, bền
Ngoài kỹ năng vận động cơ bản, chương trình nhắc tới việc phát triển các tố chất: nhanh, mạnh, khéo, bền. Đây là ngôn ngữ của giáo dục thể chất, nhưng ở tuổi mầm non nó được hiểu rất mềm. Nhanh là phản ứng kịp với hiệu lệnh, đổi hướng kịp khi chạy. Mạnh là đủ sức đẩy, kéo, ném, bật theo tuổi. Khéo là giữ thăng bằng, phối hợp tay chân, khéo léo khi né vật cản. Bền là duy trì được một vận động vừa sức trong thời gian dài hơn mà không quá mệt.
Tố chất không được luyện bằng bài tập nặng hay tập lặp lại khô khan. Ở tuổi này, các trò chơi vận động có luật là phương tiện chính: trò đuổi bắt luyện nhanh, kéo co nhẹ luyện mạnh, đi trên dây dải dưới đất luyện khéo, chạy chậm theo nhạc vài vòng sân luyện bền. Mỗi trò thường chạm nhiều tố chất cùng lúc.
Giáo viên cũng tránh biến tố chất thành thi đua giữa các bé. Một trò chạy tiếp sức có thể vui và có tính đồng đội, nhưng nếu lúc nào cũng có bé về chót bị nhắc tên, mục tiêu thể chất đã bị đổi thành áp lực. Chương trình đặt mục tiêu theo độ tuổi chứ không đặt thứ hạng, và tinh thần đó áp cả cho sân vận động.
Câu hỏi thường gặp
Thể dục sáng có được tính là hoạt động học của lĩnh vực thể chất không?
Thể dục sáng là một hoạt động trong chế độ sinh hoạt hằng ngày, giúp khởi động cơ thể và tập các động tác phát triển chung. Hoạt động học vận động có chủ đích là giờ riêng, có vận động cơ bản và trò chơi. Cả hai cùng góp vào mục tiêu thể chất nhưng có vai trò khác nhau.
Trẻ mẫu giáo có cần tập các môn thể thao như bơi, võ không?
Chương trình mầm non không yêu cầu môn thể thao nào. Mục tiêu là kỹ năng vận động cơ bản và tố chất chung. Một số trường có thêm hoạt động như bơi hoặc thể dục nhịp điệu ngoài chương trình; phụ huynh nên hỏi hoạt động đó bổ sung cho vận động cơ bản hay đang lấy bớt thời gian chơi tự do ngoài trời.
Con bị vụng, hay vấp ngã hơn bạn cùng lớp thì sao?
Trẻ mầm non chênh nhau khá rộng về phối hợp vận động, nhất là bé sinh cuối năm. Phụ huynh nên hỏi cô xem con khó ở động tác nào và có tiến bộ qua các tháng không. Nếu vụng rõ rệt, kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ.
Trời mưa nhiều tháng thì lĩnh vực thể chất ở trường được duy trì bằng cách nào?
Nhiều trường dùng phòng thể chất hoặc hành lang rộng để tổ chức vận động trong nhà, chọn các bài bò, trườn, bật, ném phù hợp với mặt bằng. Phụ huynh có thể hỏi trường kế hoạch vận động những ngày không ra sân được để biết con vẫn có đủ thời gian vận động.
Giáo dục dinh dưỡng ở mầm non khác gì với thực đơn của trường?
Thực đơn là việc chăm sóc do bếp và nhân viên y tế lo. Giáo dục dinh dưỡng là nội dung học: trẻ biết gọi tên thực phẩm, biết vì sao cần ăn đa dạng, tập tự xúc ăn và có thói quen vệ sinh khi ăn. Hai việc liên quan nhưng được đánh giá theo cách khác nhau.
Hướng dẫn của WHO có áp cho trẻ năm, sáu tuổi không?
Hướng dẫn năm 2019 dành cho trẻ dưới năm tuổi. Từ năm tuổi trở lên, WHO có hướng dẫn riêng cho trẻ em và vị thành niên, khuyến nghị trung bình ít nhất 60 phút vận động cường độ vừa đến mạnh mỗi ngày. Với trẻ lớp mẫu giáo lớn, hai mốc này khá gần nhau và đều nhấn mạnh vận động hằng ngày.