Luật Giáo dục 2019 quy định tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức dùng trong cơ sở giáo dục, kể cả trường mầm non; việc dạy và học bằng tiếng nước ngoài trong cơ sở giáo dục do Thủ tướng Chính phủ quy định. Với một lớp mầm non song ngữ, điều này có nghĩa là chương trình giáo dục, hồ sơ, đánh giá và giao tiếp chính thức của trường dùng tiếng Việt, còn tiếng Anh vào lớp theo những đường mà văn bản riêng cho phép.
Phần dễ nhầm nhất nằm ở hai cụm từ nghe gần nhau mà khác hẳn về pháp lý: làm quen với tiếng Anh và dạy học bằng tiếng Anh. Cụm thứ nhất là một chương trình riêng cho trẻ mẫu giáo theo Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT. Cụm thứ hai là dùng tiếng nước ngoài làm ngôn ngữ truyền đạt nội dung giáo dục, có văn bản riêng của Thủ tướng. Bài này đọc Điều 11 của Luật, tách hai cụm từ đó ra, rồi nói chúng hiện ra thế nào trong học vụ hằng ngày của một trường mầm non.
Điều 11 Luật Giáo dục 2019 nói gì
Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 dành Điều 11 cho ngôn ngữ trong nhà trường. Khoản đầu tiên nêu tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức dùng trong cơ sở giáo dục, đồng thời giao Thủ tướng Chính phủ quy định việc dạy và học bằng tiếng nước ngoài, căn cứ mục tiêu giáo dục và yêu cầu cụ thể về nội dung. Các khoản tiếp theo nói về việc học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số, việc dạy tiếng Việt cho người học là người dân tộc thiểu số, và yêu cầu ngoại ngữ trong chương trình giáo dục phải bảo đảm người học được học liên tục, hiệu quả.
Đọc cả điều sẽ thấy tinh thần chung: một ngôn ngữ chung làm nền cho toàn hệ thống, kèm những cánh cửa có kiểm soát cho ngôn ngữ khác. Tiếng Việt là ngôn ngữ của chương trình, của hồ sơ và của giao tiếp chính thức; tiếng dân tộc và ngoại ngữ được học, được dùng theo những quy định cụ thể chứ không thay thế vai trò đó.
Luật áp dụng cho mọi cấp học trong hệ thống giáo dục quốc dân, trong đó giáo dục mầm non là cấp đầu tiên. Vì vậy một trường mầm non tư thục, kể cả trường có tên tiếng Anh, vẫn nằm trong phạm vi của điều này. Câu chữ nguyên văn nên đọc trên văn bản luật đăng ở Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
Làm quen với tiếng Anh và dạy học bằng tiếng Anh: hai việc khác nhau
Hai cụm từ này thường bị dùng lẫn trong lời giới thiệu của các trường. Đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng khác ở mục tiêu, văn bản và cả điều kiện tổ chức:
| Khía cạnh | Làm quen với tiếng Anh | Dạy học bằng tiếng Anh |
|---|---|---|
| Tiếng Anh là gì trong hoạt động | Đối tượng làm quen: trẻ nghe, hát, chơi với tiếng Anh | Phương tiện truyền đạt: nội dung khác được dạy qua tiếng Anh |
| Văn bản chính | Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT, dành cho trẻ mẫu giáo | Quyết định 72/2014/QĐ-TTg về dạy và học bằng tiếng nước ngoài, cùng các văn bản liên quan |
| Mục tiêu | Hứng thú, nghe hiểu, phản hồi đơn giản, tự tin | Người học tiếp nhận kiến thức của môn hay lĩnh vực bằng ngoại ngữ |
| Quan hệ với chương trình quốc gia | Thêm vào, không ảnh hưởng chương trình chính | Phải có căn cứ và điều kiện riêng mới được thực hiện |
| Điều phụ huynh nên hỏi | Thời lượng, giáo viên, học liệu, sự tự nguyện | Trường đã đủ điều kiện và được phép tổ chức chưa, áp dụng cho nội dung nào |
Với trẻ mầm non, phần lớn những gì phụ huynh thấy trong giờ tiếng Anh là làm quen: hát, kể chuyện tranh, trò chơi vận động có lời. Khi một trường nói rằng các con "học toán và khoa học bằng tiếng Anh", đó đã là chuyện dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ truyền đạt, và câu hỏi về căn cứ pháp lý trở nên cần thiết hơn. Phạm vi áp dụng chính xác của Quyết định 72/2014 đối với từng cấp học nên đọc trong văn bản và hướng dẫn hiện hành.
Tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức hiện ra ở đâu trong học vụ
Trong một trường mầm non, "ngôn ngữ chính thức" không chỉ nằm trên giấy. Nó là ngôn ngữ của kế hoạch giáo dục năm học, kế hoạch tháng, kế hoạch tuần mà tổ chuyên môn duyệt. Nó là ngôn ngữ của sổ theo dõi trẻ, phiếu đánh giá cuối giai đoạn, biên bản họp phụ huynh, nội quy, thông báo. Khi đoàn kiểm tra của cơ quan quản lý giáo dục đến, họ đọc những hồ sơ này bằng tiếng Việt.
Nó còn là ngôn ngữ của hoạt động giáo dục chính. Khi trẻ học về chủ đề gia đình, về các mùa, về con vật, giáo viên chủ nhiệm dẫn hoạt động bằng tiếng Việt, đặt câu hỏi mở bằng tiếng Việt, khuyến khích trẻ kể lại bằng tiếng Việt. Đánh giá sự phát triển của trẻ theo năm lĩnh vực cũng dựa trên những gì trẻ thể hiện bằng tiếng Việt, vì lĩnh vực ngôn ngữ của chương trình là tiếng Việt.
Một trường có thể làm thêm bản tiếng Anh cho thông báo, cho sổ liên lạc của gia đình nước ngoài. Đó là phục vụ thêm, hợp lý và đáng quý. Nhưng bản tiếng Việt vẫn là bản gốc, và khi hai bản lệch nhau, bản tiếng Việt là bản có giá trị.
Ba tình huống thường gặp và cách đọc theo luật
Giáo viên tiếng Anh nói hoàn toàn bằng tiếng Anh trong giờ của mình. Đây là cách tổ chức phổ biến và hợp lý cho giờ làm quen: trẻ được nghe tiếng Anh trọn vẹn trong một khung giờ ngắn. Nó không trái với Điều 11, vì giờ này là hoạt động làm quen ngoại ngữ chứ không phải nơi trường thực hiện chương trình quốc gia. Điều cần có là một người lớn hiểu tiếng Việt ở gần để hỗ trợ khi trẻ cần.
Trường gửi phiếu nhận xét chỉ bằng tiếng Anh. Phiếu nhận xét về sự phát triển của trẻ là hồ sơ giáo dục, nên bản tiếng Việt là bản phải có. Phụ huynh có thể đề nghị trường cung cấp bản tiếng Việt nếu chưa có, kể cả khi gia đình đọc được tiếng Anh.
Một hoạt động khám phá khoa học được dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh. Khi nội dung của lĩnh vực nhận thức được truyền đạt bằng tiếng Anh, đó đã gần với dạy học bằng ngoại ngữ. Phụ huynh nên hỏi hoạt động đó thay cho hay thêm vào hoạt động khám phá bằng tiếng Việt của chương trình, và trường dựa trên căn cứ nào.
Vì sao luật giữ tiếng Việt làm nền cho trẻ nhỏ
Quy định về ngôn ngữ chính thức có lý do quản lý: một hệ thống giáo dục cần ngôn ngữ chung để xây chương trình, đào tạo giáo viên, kiểm tra chất lượng và bảo đảm người học chuyển trường không bị đứt đoạn. Nhưng với mầm non, còn có lý do phát triển. Các khuyến nghị quốc tế về ngôn ngữ trong giáo dục, như tài liệu chính sách của UNESCO năm 2016 mang tên "If you don't understand, how can you learn?", nhấn mạnh việc trẻ học tốt nhất khi những năm đầu được giáo dục bằng ngôn ngữ trẻ hiểu.
Với phần lớn trẻ ở Việt Nam, ngôn ngữ đó là tiếng Việt. Trẻ bước vào lớp 1 sẽ học đọc, viết, làm toán bằng tiếng Việt; những năm mầm non là lúc trẻ tích vốn từ, cách kể, cách hỏi và cách lập luận bằng thứ tiếng sẽ đi cùng mình suốt bậc phổ thông. Tiếng Anh thêm vào trên nền đó có thể là một lợi thế; tiếng Anh thay chỗ nền đó thì rủi ro dồn sang lớp 1.
Điều này cũng giải thích vì sao Điều 11 nói riêng về trẻ dân tộc thiểu số: với các em, tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai, và Nhà nước có chương trình riêng giúp các em làm quen tiếng Việt trước khi vào lớp 1. Logic giống nhau: ngôn ngữ của trường học cần được chuẩn bị, không tự nhiên mà có.
Trường tư thục có vốn nước ngoài thì sao
Một số trường mầm non ở các thành phố lớn là cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài, hoạt động theo Nghị định 86/2018/NĐ-CP về hợp tác, đầu tư của nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục. Những trường này có quy định riêng về chương trình, tỉ lệ trẻ em Việt Nam được nhận và điều kiện thực hiện chương trình nước ngoài. Khi nhận trẻ em Việt Nam, các quy định về nội dung bắt buộc cho người học Việt Nam cần được đọc trong chính văn bản và giấy phép của trường.
Ngoài nhóm đó, phần lớn trường mầm non mang chữ "quốc tế" hay "song ngữ" trên biển là trường tư thục do nhà đầu tư trong nước thành lập. Với các trường này, chương trình giáo dục mầm non quốc gia là phần bắt buộc, và tiếng Anh đi vào theo hai đường đã nói: làm quen theo Thông tư 50/2020 và hoạt động nhà trường phát triển thêm.
Phụ huynh không cần thuộc các nghị định. Chỉ cần hỏi trường thuộc loại hình nào, được cơ quan nào cho phép hoạt động, và chương trình đang thực hiện là gì. Một trường làm đúng trả lời ba câu này trong vài phút.
Kiểm nhanh một lớp song ngữ có giữ đúng vai trò của tiếng Việt không
Có thể dùng bốn câu hỏi, mỗi câu gắn với một chỗ cụ thể của học vụ:
- Kế hoạch tuần của lớp viết bằng tiếng Việt và có đủ các hoạt động theo chương trình quốc gia không.
- Ai dẫn hoạt động học theo chủ đề hằng ngày, và hoạt động đó dùng ngôn ngữ nào.
- Hồ sơ đánh giá trẻ và phiếu nhận xét gửi gia đình có bản tiếng Việt không.
- Khi trẻ cần được giúp, an ủi hay nhắc an toàn trong giờ tiếng Anh, ai là người nói với trẻ bằng tiếng Việt.
Bốn câu trả lời rõ ràng thường đáng tin hơn mọi khẩu hiệu. Nếu một câu bị trả lời vòng vo, đó là chỗ phụ huynh nên xin xem tận mắt: một bản kế hoạch tuần, một phiếu nhận xét mẫu đã che tên trẻ, hay mười phút dự giờ.
Cũng nên nhớ rằng luật đặt khung, còn chất lượng nằm ở cách làm. Một lớp giữ đúng vai trò tiếng Việt trên giấy nhưng giáo viên chủ nhiệm ít trò chuyện với trẻ thì vốn tiếng Việt của trẻ vẫn mỏng. Ngược lại, một lớp có giờ tiếng Anh đều đặn mà cô chủ nhiệm vẫn kể chuyện, hỏi han, mở rộng câu nói của trẻ mỗi ngày thì hai ngôn ngữ cùng lớn lên trên một nền chắc.
Câu hỏi thường gặp
Điều 11 Luật Giáo dục 2019 có cấm trường mầm non dạy tiếng Anh không?
Không. Điều này xác định tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức và giao Thủ tướng quy định việc dạy, học bằng tiếng nước ngoài. Việc cho trẻ mẫu giáo làm quen tiếng Anh có văn bản riêng là Thông tư 50/2020, nên trường đủ điều kiện vẫn tổ chức được.
Quyết định 72/2014/QĐ-TTg là văn bản gì?
Đây là quyết định của Thủ tướng quy định việc dạy và học bằng tiếng nước ngoài trong nhà trường và cơ sở giáo dục khác, gồm điều kiện về chương trình, giáo viên, cơ sở vật chất và thủ tục. Phạm vi áp dụng với từng cấp học và tình trạng hiệu lực nên được tra trong văn bản hiện hành.
Gia đình nước ngoài có được yêu cầu trường liên lạc bằng tiếng Anh không?
Gia đình có thể đề nghị, và nhiều trường chuẩn bị bản dịch hoặc người hỗ trợ ngôn ngữ cho phụ huynh nước ngoài. Đó là dịch vụ thêm của trường; hồ sơ chính thức về trẻ vẫn lập bằng tiếng Việt theo quy định.
Trẻ dân tộc thiểu số học mầm non có được dùng tiếng mẹ đẻ trong lớp không?
Luật Giáo dục 2019 khuyến khích việc học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số và có các chương trình tăng cường tiếng Việt cho trẻ trước khi vào lớp 1. Ở nhiều nơi, giáo viên biết tiếng dân tộc dùng tiếng mẹ đẻ để hỗ trợ trẻ trong giai đoạn đầu.
Lớp song ngữ có cần một giáo viên biết tiếng Việt trong giờ tiếng Anh không?
Văn bản chung không viết cứng một mô hình, nhưng thực tế sư phạm cho thấy trẻ mầm non cần một người lớn hiểu mình trọn vẹn khi sợ hãi, đau hay va chạm với bạn. Phần lớn trường làm tốt bố trí giáo viên chủ nhiệm hoặc trợ giảng người Việt ở trong lớp suốt giờ đó.
Tên trường có chữ quốc tế thì có phải thực hiện chương trình Bộ không?
Tên gọi không quyết định nghĩa vụ. Điều quyết định là loại hình và giấy phép của trường. Trường tư thục vốn trong nước phải thực hiện chương trình giáo dục mầm non; trường có vốn nước ngoài có quy định riêng theo Nghị định 86/2018, đặc biệt khi nhận trẻ em Việt Nam.