Ở một trường mầm non song ngữ đúng quy định, tiếng Anh không thay chỗ chương trình quốc gia mà nằm thêm vào bên cạnh nó. Toàn bộ Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn được thực hiện bằng tiếng Việt; tiếng Anh vào lớp qua Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo (ban hành kèm Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT) và qua phần nội dung nhà trường tự phát triển, với điều kiện không lấn thời gian và mục tiêu của chương trình chính.
Vì vậy, khi phụ huynh hỏi "con học tiếng Anh bao nhiêu", câu hỏi đúng hơn là "tiếng Anh được đặt vào chỗ nào trong ngày của con, và phần tiếng Việt có còn đủ không". Bài này tách học vụ của một trường song ngữ thành ba lớp, nói văn bản nào chi phối từng lớp, tiếng Việt giữ vai trò ngôn ngữ chính ở những chỗ cụ thể nào, và phụ huynh đọc phần song ngữ của một trường theo thứ tự nào để khỏi bị chữ "song ngữ" trên tên gọi dẫn đi.
Ba lớp nội dung trong ngày học ở trường song ngữ
Cách dễ hiểu nhất là hình dung ngày học của trẻ như ba lớp chồng lên nhau, mỗi lớp có căn cứ, mức độ bắt buộc và ngôn ngữ riêng:
| Lớp nội dung | Căn cứ | Mức bắt buộc | Ngôn ngữ chính | Người chịu trách nhiệm |
|---|---|---|---|---|
| Chương trình giáo dục mầm non quốc gia | Chương trình do Bộ ban hành, bản hợp nhất hiện hành | Bắt buộc với mọi trường mầm non | Tiếng Việt | Giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu |
| Làm quen với tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo | Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT | Không bắt buộc, dựa trên nhu cầu gia đình và điều kiện của trường | Tiếng Anh, có hỗ trợ tiếng Việt khi cần | Giáo viên dạy tiếng Anh, phối hợp với giáo viên chủ nhiệm |
| Nội dung nhà trường phát triển thêm | Kế hoạch giáo dục của nhà trường, trong khung quy định | Do trường quyết, phải công khai với phụ huynh | Tuỳ hoạt động | Ban giám hiệu, tổ chuyên môn |
Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy một điều hay bị bỏ qua: chỉ lớp thứ nhất là bắt buộc. Hai lớp còn lại là lựa chọn của trường và của gia đình, nên chúng phải "vừa" vào phần thời gian còn lại sau khi lớp thứ nhất đã đủ. Một trường gọi mình là song ngữ mà để giờ tiếng Anh chiếm chỗ của hoạt động học theo chủ đề hay giờ chơi ở các góc là đã đảo ngược thứ tự này.
Lớp thứ nhất: chương trình quốc gia, thực hiện bằng tiếng Việt
Chương trình giáo dục mầm non quy định mục tiêu, nội dung, phương pháp và đánh giá cho cả nhà trẻ và mẫu giáo, chia theo năm lĩnh vực phát triển ở mẫu giáo: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Trong lĩnh vực ngôn ngữ, ngôn ngữ được nói tới là tiếng Việt: nghe hiểu, nói rõ câu, kể chuyện, đọc thơ, làm quen với chữ viết tiếng Việt ở mức chuẩn bị cho lớp 1.
Lớp này không co lại khi trường thêm tiếng Anh. Hoạt động học theo chủ đề, giờ chơi ở các góc, giờ chơi ngoài trời, các khâu chăm sóc như ăn, ngủ, vệ sinh vẫn được tổ chức theo chế độ sinh hoạt mà chương trình gợi ý. Giáo viên chủ nhiệm lập kế hoạch tuần theo chủ đề, đánh giá trẻ hằng ngày và theo giai đoạn dựa trên mục tiêu của độ tuổi, tất cả bằng tiếng Việt.
Điều này có lý do sư phạm chứ không chỉ là thủ tục. Trẻ 3 đến 6 tuổi đang xây những khái niệm đầu tiên về số lượng, thời gian, nguyên nhân và kết quả, về cảm xúc của mình và của bạn. Những khái niệm đó được hình thành vững nhất trong ngôn ngữ trẻ hiểu rõ nhất, và với phần lớn trẻ ở Việt Nam, đó là tiếng Việt.
Lớp thứ hai: chương trình làm quen với tiếng Anh theo Thông tư 50/2020
Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT ban hành Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo. Chữ then chốt là "làm quen": mục tiêu là trẻ hứng thú với tiếng Anh, nghe hiểu và phản hồi được những câu đơn giản gắn với đời sống quen thuộc, tự tin khi giao tiếp. Văn bản không đặt chỉ tiêu số từ vựng, không yêu cầu đọc viết, không có bài kiểm tra cho điểm.
Chương trình này áp dụng cho trẻ mẫu giáo, tức từ 3 đến 6 tuổi. Nó được tổ chức trên cơ sở nhu cầu của cha mẹ trẻ và điều kiện thực tế của trường, nghĩa là không phải trường nào cũng bắt buộc có và không phải gia đình nào cũng bắt buộc tham gia. Văn bản cũng đặt điều kiện về giáo viên, cơ sở vật chất và học liệu, và yêu cầu việc làm quen tiếng Anh không ảnh hưởng tới việc thực hiện chương trình giáo dục mầm non.
Thời lượng tối thiểu mỗi tuần và độ dài từng hoạt động theo độ tuổi được ghi trong chính văn bản. Phụ huynh muốn biết con số chính xác nên đọc nguyên văn Thông tư trên cổng thông tin của Bộ hoặc Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, rồi đối chiếu với thời khoá biểu thật của lớp. Một trường làm đúng thường nói được ngay giờ tiếng Anh của lớp con nằm vào khung nào và dài bao lâu.
Lớp thứ ba: phần nhà trường phát triển thêm và ranh giới của nó
Chương trình quốc gia cho phép nhà trường phát triển chương trình giáo dục của mình: chọn chủ đề hợp với địa phương, thêm hoạt động, điều chỉnh cách tổ chức. Nhiều trường song ngữ đặt tiếng Anh vào lớp này dưới dạng hoạt động lồng ghép, chẳng hạn bài hát tiếng Anh trong giờ thể dục sáng, vài câu chào hỏi lúc đón trẻ, một góc sách tranh tiếng Anh trong lớp.
Ranh giới của lớp thứ ba có hai mép. Mép thứ nhất là thời gian: phần thêm không được cắt bớt những hoạt động bắt buộc. Mép thứ hai là tính chất: dù gọi tên gì, hoạt động với trẻ mầm non vẫn phải theo nguyên tắc học qua chơi, không biến thành tiết dạy chữ, chép từ hay làm bài tập giấy như ở tiểu học.
Phần phát triển thêm cũng là phần dễ bị quảng bá quá đà nhất, vì nó không có khung đo chung. Một hoạt động hát tiếng Anh năm phút mỗi sáng có thể được giới thiệu là "môi trường song ngữ suốt ngày". Cách đọc tỉnh táo là hỏi nhà trường cho xem kế hoạch tuần của lớp, nơi mỗi hoạt động có tên, có thời điểm, có mục tiêu.
Tiếng Việt là ngôn ngữ chính: nhìn thấy ở những chỗ nào trên lịch lớp
Câu "tiếng Việt là ngôn ngữ chính" chỉ có nghĩa khi nó hiện ra trên lịch. Chỗ đầu tiên là hoạt động học theo chủ đề, nơi trẻ tiếp nhận kiến thức mới về thế giới xung quanh: giáo viên chủ nhiệm dẫn bằng tiếng Việt, trẻ trả lời, đặt câu hỏi, tranh luận nhỏ bằng tiếng Việt.
Chỗ thứ hai là các giờ chăm sóc và những lúc trẻ cần được an ủi, hướng dẫn an toàn hay giải quyết va chạm với bạn. Trẻ đang khóc, đang sợ hay đang giận cần một người lớn nói thứ tiếng trẻ hiểu trọn vẹn. Chỗ thứ ba là các hoạt động văn học: nghe kể chuyện, đọc thơ, đóng kịch theo truyện, làm quen chữ cái tiếng Việt ở lớp 5 đến 6 tuổi.
Chỗ thứ tư ít người để ý là trao đổi với phụ huynh: nhận xét về trẻ, kết quả đánh giá, thông báo của trường được viết bằng tiếng Việt, kể cả khi trường có bản dịch cho gia đình nước ngoài. Khi bốn chỗ này đều bằng tiếng Việt thì việc trẻ có thêm vài giờ tiếng Anh mỗi tuần là cộng thêm, không phải thay thế.
Những hiểu lầm hay gặp về chữ "song ngữ" trong học vụ
"Song ngữ nghĩa là một nửa thời gian bằng tiếng Anh." Không có văn bản nào ở Việt Nam quy định tỉ lệ nửa nửa cho mầm non. Mô hình chia đôi thời gian giữa hai ngôn ngữ có ở một số chương trình song ngữ nước ngoài, nhưng ở trường mầm non Việt Nam, chương trình quốc gia bằng tiếng Việt là phần bắt buộc và đến trước.
"Có giáo viên nước ngoài là song ngữ." Người đứng lớp chỉ là một điều kiện. Học vụ song ngữ còn gồm kế hoạch, thời lượng, học liệu, cách phối hợp với giáo viên chủ nhiệm và cách đánh giá. Thiếu những thứ đó, giờ tiếng Anh chỉ là một tiết rời.
"Trường song ngữ thì không dạy theo chương trình Bộ." Ngược lại, trường mầm non công lập và tư thục vốn trong nước phải thực hiện chương trình giáo dục mầm non; phần tiếng Anh nằm thêm vào trong khung cho phép. Trường có vốn đầu tư nước ngoài có quy định riêng.
"Học tiếng Anh nhiều thì tiếng Việt tự đủ." Tiếng Việt chỉ đủ khi được dạy có chủ đích: kể chuyện, trò chuyện mở rộng, thơ, chữ cái. Nếu những hoạt động này bị cắt để nhường giờ, phần thiệt có thể hiện ra muộn, lúc trẻ vào lớp 1.
"Tên trường có chữ song ngữ là đã được cấp phép riêng." Tên gọi thương mại không thay cho giấy phép và chương trình. Điều có giá trị là quyết định thành lập, cho phép hoạt động và kế hoạch giáo dục mà trường công khai.
Phụ huynh đọc phần song ngữ của một trường theo trình tự nào
Thay vì bắt đầu từ lời giới thiệu, có thể đi theo năm bước, từ giấy tờ chung tới lịch của lớp con:
- Xem trường thực hiện chương trình giáo dục mầm non quốc gia ra sao: kế hoạch năm học, các chủ đề, cách đánh giá trẻ.
- Hỏi tiếng Anh được tổ chức theo Thông tư 50/2020 hay là hoạt động nhà trường phát triển thêm, hoặc cả hai.
- Xin thời khoá biểu một tuần của đúng lớp con sẽ học, đánh dấu các khung tiếng Anh và đếm thời lượng.
- Hỏi ai dạy giờ tiếng Anh, giáo viên chủ nhiệm có mặt không, và hai người phối hợp kế hoạch thế nào.
- Hỏi trẻ không tham gia giờ tiếng Anh thì làm gì trong khung đó, để biết lựa chọn của gia đình có được tôn trọng thật.
Năm bước này không đòi phụ huynh phải giỏi tiếng Anh hay hiểu sâu về giáo dục. Chúng chỉ đòi nhà trường trình ra được những thứ mà một trường làm học vụ nghiêm túc vốn đã có sẵn trên bàn của tổ chuyên môn.
Nếu đi hết năm bước mà vẫn thấy mơ hồ, đó cũng là một thông tin. Học vụ song ngữ tốt không cần lời giải thích dài; nó hiện ra ở chỗ mỗi khung giờ có tên, có người chịu trách nhiệm, có mục tiêu gắn với chủ đề của lớp, và phần tiếng Việt không bị co lại để nhường chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non công lập có được tổ chức làm quen tiếng Anh không?
Có. Thông tư 50/2020 áp dụng cho các cơ sở giáo dục mầm non có đủ điều kiện, không phân biệt công lập hay tư thục. Ở nhiều trường công lập, giờ làm quen tiếng Anh do phụ huynh đăng ký tự nguyện theo năm học và được tổ chức trong khung giờ không trùng với hoạt động chính.
Trẻ nhà trẻ dưới 3 tuổi có thuộc phạm vi Thông tư 50/2020 không?
Không. Văn bản dành cho trẻ em mẫu giáo, tức từ 3 đến 6 tuổi. Ở lớp nhà trẻ, nếu trẻ có nghe bài hát hay câu chào tiếng Anh thì đó là hoạt động nhà trường thêm vào, và trọng tâm ngôn ngữ của lứa tuổi này vẫn là tiếng Việt.
Trường song ngữ có phải dạy chữ cái tiếng Việt cho trẻ 5 tuổi không?
Làm quen với chữ viết tiếng Việt là một nội dung trong lĩnh vực ngôn ngữ của chương trình mẫu giáo, nên trường nào thực hiện chương trình quốc gia cũng có phần này. Đây là làm quen qua trò chơi và tranh ảnh, không phải dạy tập viết như lớp 1.
Có văn bản nào quy định tỉ lệ giờ tiếng Việt và tiếng Anh ở mầm non không?
Không có tỉ lệ phần trăm chung. Thông tư 50/2020 nêu thời lượng tối thiểu cho hoạt động làm quen tiếng Anh, còn tổng thời gian trong ngày được xếp theo chế độ sinh hoạt của chương trình quốc gia. Phần tiếng Anh phải vừa vào chỗ trống mà không lấn hoạt động bắt buộc.
Làm sao biết thông tin về Thông tư 50/2020 mình đọc còn đúng?
Tra số hiệu văn bản trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, xem tình trạng hiệu lực và văn bản sửa đổi nếu có. Bài viết trên mạng, kể cả bài này, chỉ nên dùng để biết cần tìm gì.
Nhà trường có phải thông báo cho phụ huynh khi đổi thời lượng tiếng Anh giữa năm không?
Thời lượng tiếng Anh là một phần của kế hoạch giáo dục và của những gì trường cam kết với gia đình, nên khi thay đổi đáng kể, trường cần thông báo rõ và giải thích lý do. Phụ huynh có quyền hỏi lại bằng văn bản nếu thấy giờ học của con bị đổi mà không được báo.