Chăm sóc kết hợp giáo dục nghĩa là ở nhà trẻ, mọi việc chăm sóc hằng ngày như đón trẻ, rửa tay, ăn, thay đồ, đi vệ sinh, vào giấc ngủ đều được tổ chức có mục tiêu giáo dục: trẻ tập tự làm từng phần, nghe và dùng ngôn ngữ, học chờ lượt và quan tâm đến người khác. Chương trình nhà trẻ của Bộ GD&ĐT xếp ăn, ngủ, vệ sinh vào các hình thức tổ chức hoạt động giáo dục, chứ không coi đó là phần phục vụ đứng ngoài việc học.
Với trẻ 12–36 tháng, thời gian sinh hoạt chiếm phần lớn ngày ở lớp. Nếu chỉ tính "giờ học" là những hoạt động có tên trên kế hoạch tuần, phụ huynh sẽ thấy lượng học rất ít và dễ nghĩ nhà trẻ chủ yếu là trông giữ. Bài này nhìn vào phần còn lại của ngày: từng việc chăm sóc chứa mục tiêu gì, cô làm khác đi thế nào so với chỉ chăm cho xong, và vì sao phụ huynh nên hỏi về những giờ này nhiều hơn là hỏi con được học mấy tiết. Thực đơn, giờ giấc bán trú và nếp sinh hoạt chung của trường không thuộc phạm vi bài này.
Vì sao chăm sóc được tính là giáo dục ở tuổi nhà trẻ
Lý do đầu tiên là thời lượng. Một ngày ở lớp nhà trẻ có rất nhiều lần rửa tay, ăn, uống nước, thay bỉm hoặc đi vệ sinh, thay đồ, chuẩn bị ngủ và dậy. Cộng lại, đó là khoảng thời gian dài hơn bất kỳ hoạt động học có chủ định nào. Bỏ qua phần giáo dục trong những giờ này là bỏ phí phần lớn thời gian trẻ thức ở lớp.
Lý do thứ hai là cách trẻ nhỏ học. Trẻ dưới ba tuổi học tốt nhất qua những việc lặp lại, có thật, gắn với cơ thể và nhu cầu của chính mình. Không có tình huống học nào thật hơn việc tự cầm thìa khi đói hay tự kéo quần khi muốn đi chơi tiếp. Mỗi lần lặp lại là một lần luyện, và lặp lại hằng ngày qua nhiều tháng tạo ra thói quen bền.
Lý do thứ ba là quan hệ. Lúc thay đồ, lúc dỗ ngủ là lúc trẻ gần cô nhất, được nhìn mắt, được nói chuyện riêng. Những tương tác một – một này nuôi gắn bó, và như các nghiên cứu về gắn bó cho thấy, trẻ cảm thấy an toàn thì mới khám phá và học. Nhiều nhà giáo dục trẻ dưới ba tuổi, trong đó có Magda Gerber với khái niệm chăm sóc tôn trọng, đã nhấn mạnh rằng những giây phút chăm sóc chính là chương trình học của trẻ sơ sinh và trẻ chập chững.
Từng việc sinh hoạt chứa mục tiêu gì
Bảng dưới lấy những việc chăm sóc thường ngày ở lớp nhà trẻ và chỉ ra phần giáo dục nằm trong đó theo các lĩnh vực của chương trình. Các ví dụ là minh hoạ cách làm phổ biến, mức độ cụ thể còn tuỳ tháng tuổi của trẻ.
| Việc chăm sóc | Trẻ tập làm gì | Lĩnh vực được nuôi | Cô thường làm gì |
|---|---|---|---|
| Đón và tạm biệt | Chào cô, chào bố mẹ, cất dép, treo túi | Tình cảm – xã hội, ngôn ngữ, tự phục vụ | Đón bằng tên, nói trước điều sắp diễn ra, để trẻ tự cất đồ |
| Rửa tay | Xắn tay áo, xoa xà phòng, xả nước, lau khô | Thể chất (vận động tinh), ngôn ngữ | Nói từng bước bằng câu ngắn, làm mẫu, chờ trẻ làm |
| Ăn | Ngồi vào ghế, cầm thìa, tự xúc, uống bằng cốc | Thể chất, nhận thức, xã hội | Gọi tên món, màu, vị; để trẻ tự xúc dù vãi; ngồi ăn cùng |
| Thay đồ | Đưa tay vào ống áo, kéo quần, cởi dép | Thể chất, nhận thức về cơ thể | Gọi tên bộ phận, đưa lựa chọn hai cái áo, chờ trẻ hợp tác |
| Đi vệ sinh | Báo khi muốn, ngồi bô, rửa tay sau | Thể chất, tự phục vụ, ngôn ngữ | Theo dấu hiệu sẵn sàng, không ép, không chê khi lỡ |
| Vào giấc ngủ | Lấy gối, nằm đúng chỗ, nghe bài hát ru | Tình cảm, thói quen | Giữ nghi thức trước giờ ngủ ổn định, giọng nhỏ, ánh sáng dịu |
Điểm chung của cột cuối là cô chậm lại. Làm hộ bao giờ cũng nhanh hơn, nhưng mỗi lần làm hộ là một lần trẻ mất cơ hội tập. Vì vậy những lớp làm tốt việc này thường có nhịp ngày rộng rãi hơn, với khoảng đệm giữa các hoạt động để trẻ có thời gian tự làm.
Rửa tay: một việc nhỏ được chia thành các bước học
Rửa tay là ví dụ rõ nhất cho cách một việc chăm sóc được biến thành bài học. Người lớn rửa tay trong vài giây mà không nghĩ; với trẻ hai tuổi, đó là một chuỗi nhiều thao tác phải nhớ theo thứ tự. Cô thường chia việc ra như sau và dạy dần từng khâu, bắt đầu từ khâu cuối cho trẻ dễ thấy mình làm xong:
- Đi tới bồn, đứng lên bục thấp nếu bồn cao, xắn tay áo với giúp đỡ.
- Mở vòi vừa đủ, làm ướt hai tay.
- Lấy xà phòng, xoa lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón theo một bài hát ngắn để đủ thời gian.
- Xả sạch xà phòng dưới vòi.
- Khoá vòi, rảy nhẹ tay trong bồn.
- Lấy khăn của mình, lau khô, treo hoặc bỏ khăn đúng chỗ.
Cách dạy từ khâu cuối, gọi là xâu chuỗi ngược, giúp trẻ luôn được kết thúc việc bằng chính tay mình: ban đầu cô làm hết, trẻ chỉ lau khô; vài tuần sau trẻ tự xả và lau; dần dần trẻ làm cả chuỗi. Cùng một bài hát, cùng một thứ tự mỗi ngày là thứ giúp trẻ nhớ, chứ không phải lời nhắc dài.
Cô nói gì trong lúc chăm sóc
Phần ngôn ngữ trong chăm sóc thường bị bỏ quên nhất, dù chính là phần có giá trị lớn. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard dùng hình ảnh "giao và đáp" (serve and return) để mô tả loại tương tác nuôi não trẻ nhỏ: trẻ phát ra một tín hiệu, như một tiếng, một cái chỉ tay, một ánh nhìn, và người lớn đáp lại đúng vào tín hiệu đó. Lặp lại hàng nghìn lần, các trao đổi nhỏ này là nền cho ngôn ngữ và điều chỉnh cảm xúc.
Trong giờ chăm sóc, cô có rất nhiều dịp như vậy. Khi trẻ chỉ vào cốc nước, cô nói "con muốn uống nước à, đây cốc của con, cốc màu xanh". Khi thay áo, cô kể việc mình đang làm: "cô kéo tay áo này, giờ đến tay kia, con đẩy tay ra nào". Cách nói song song với hành động như vậy giúp trẻ nối từ với việc, rất khác với việc cô im lặng làm cho nhanh hoặc nói chuyện với đồng nghiệp trên đầu trẻ.
Câu cô dùng trong sinh hoạt nên ngắn, lặp lại, có từ chỉ đồ vật và hành động cụ thể. Với trẻ đã nói vài từ, cô mở rộng điều trẻ nói: trẻ nói "dép", cô đáp "dép của con đây, con đi dép vào nhé". Không cần sửa lỗi phát âm, chỉ cần nói lại cho đúng một cách tự nhiên.
Tự phục vụ theo tháng tuổi: kỳ vọng vừa sức
Quanh 12–18 tháng. Cầm cốc có quai uống được với giúp đỡ, tự cầm thức ăn bằng tay, bắt đầu cầm thìa và đưa lên miệng, phối hợp khi người lớn mặc áo (giơ tay, đưa chân). Rơi vãi nhiều là phần tất yếu của tập.
Quanh 18–24 tháng. Xúc thìa được nhiều hơn, uống cốc không nắp, tự cởi mũ, tất, giày dễ cởi, rửa tay với giúp đỡ, bắt đầu cho thấy biết khi mình đã tè hoặc ị. Trẻ thích giúp những việc nhỏ như mang khăn, cất cốc.
Quanh 24–36 tháng. Tự xúc gần hết bữa, tự cởi phần lớn quần áo đơn giản, kéo quần lên xuống, rửa tay theo các bước khi được nhắc, báo nhu cầu đi vệ sinh, cất đồ dùng vào đúng chỗ. Mặc vào khó hơn cởi ra, nên mặc áo, cài cúc vẫn cần giúp nhiều.
Điều không nên kỳ vọng. Tự làm trọn vẹn, nhanh, sạch sẽ; tự giác không cần nhắc; giống nhau ở mọi trẻ cùng tháng. Những mốc trên là xu hướng chung, mỗi trẻ đến ở thời điểm của mình, và việc tập đi vệ sinh nói riêng có khoảng dao động rất rộng.
Khi nào chăm sóc lấn mất phần giáo dục
Chăm sóc kết hợp giáo dục nghe đơn giản nhưng dễ bị lệch trong thực tế, nhất là khi lớp đông hoặc thiếu người. Một số dấu hiệu cho thấy giờ sinh hoạt đang bị chạy như dây chuyền thay vì như giờ học:
- Cô làm hộ toàn bộ việc ăn, mặc cho nhanh, kể cả với trẻ đã tự làm được một phần.
- Cả lớp xếp hàng chờ lâu để lần lượt rửa tay, thay đồ, trong khi không có gì để làm trong lúc chờ.
- Giờ ăn yên lặng hoàn toàn hoặc chỉ có tiếng giục "ăn nhanh lên", không có trò chuyện về món ăn.
- Trẻ bị ép ăn hết suất, bị đút liên tục, hoặc bị chê khi lỡ tè ra quần.
- Thay đồ, thay bỉm diễn ra không báo trước, không nói chuyện với trẻ, ở chỗ thiếu riêng tư.
- Nghi thức trước giờ ngủ thay đổi liên tục hoặc không có, khiến trẻ khó vào giấc.
Phụ huynh không thể có mặt trong lớp cả ngày, nhưng có thể hỏi cô những câu cụ thể: con đã tự xúc được bao nhiêu phần bữa, con rửa tay tự làm được bước nào, ở lớp cô dùng câu gì khi đến giờ cất đồ chơi. Câu trả lời cụ thể cho thấy cô có đang quan sát con trong giờ sinh hoạt hay không.
Gia đình và lớp nói cùng một cách
Kỹ năng tự phục vụ được hình thành nhanh nhất khi ở nhà và ở lớp làm giống nhau. Trẻ được tự xúc ở lớp nhưng về nhà được đút hoàn toàn sẽ mất nhiều thời gian hơn để quen, và nhiều khi bực vì hai nơi đòi hai kiểu. Điều này không có nghĩa là gia đình phải làm y như trường, mà là hai bên nên biết bên kia đang tập cho trẻ việc gì.
Trao đổi hữu ích nhất thường rất cụ thể: lớp đang tập con rửa tay theo mấy bước, cô dùng câu gì; con đang tập cởi loại giày nào, quần có chun hay có khuy; con đang ngồi bô vào thời điểm nào trong ngày. Phụ huynh cũng có thông tin mà cô cần: ở nhà con gọi đi vệ sinh bằng từ gì, con có món nào rất thích hay rất sợ, con có đồ vật nào giúp dễ ngủ.
Quần áo và đồ dùng cũng là một phần học vụ. Quần chun dễ kéo, áo cổ rộng, giày dán thay vì buộc dây giúp trẻ tự làm được nhiều hơn. Đây là cách đơn giản nhất để phụ huynh góp vào mục tiêu tự phục vụ mà không cần thêm hoạt động nào ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Để con tự xúc ăn ở lớp thì con có bị đói không?
Cô vẫn theo dõi lượng ăn và hỗ trợ khi con mệt hoặc chưa xúc được, nhất là cuối bữa. Tự xúc không có nghĩa là bỏ mặc. Mục tiêu là con được tập ở phần đầu bữa khi còn hứng thú, cô giúp phần còn lại, và tỉ lệ tự xúc tăng dần theo tháng.
Ở nhà con được bón, vào lớp có phải bỏ ngay không?
Không cần bỏ ngay. Cô sẽ cho con tập dần ở lớp và trao đổi để gia đình cho con tự cầm thìa ở một vài bữa hoặc một phần bữa. Thay đổi từng bước nhẹ nhàng hơn cho trẻ, và giúp giờ ăn không thành giờ căng thẳng ở cả hai nơi.
Lớp có bắt trẻ bỏ bỉm cùng lúc không?
Không. Tập đi vệ sinh dựa trên dấu hiệu sẵn sàng của từng trẻ như giữ khô được vài giờ, biết báo, quan tâm đến bô. Cô thống nhất thời điểm và cách làm với gia đình. Ép bỏ bỉm theo lịch chung dễ làm trẻ sợ và kéo dài thời gian tập.
Chăm sóc kết hợp giáo dục có làm giờ sinh hoạt kéo dài không?
Có dài hơn so với làm hộ, và đó là chủ ý. Lớp tính sẵn thời gian đệm giữa các hoạt động để trẻ tự làm. Đổi lại, sau vài tháng trẻ làm nhanh và tự tin hơn, giờ sinh hoạt tự nhiên gọn lại mà không cần giục.
Phụ huynh nên chọn quần áo, giày dép thế nào để con tập tự làm?
Ưu tiên quần cạp chun dễ kéo, áo cổ rộng hoặc áo cài phía trước có khuy to, giày dép quai dán. Ghi tên lên đồ để con nhận ra đồ của mình. Tránh đồ nhiều lớp, khuy nhỏ, dây buộc ở tuổi nhà trẻ vì con chưa tự xử lý được.
Thực đơn và giờ ngủ ở trường được nói ở đâu?
Bài này chỉ bàn phần học vụ trong giờ sinh hoạt. Thực đơn, giờ giấc bán trú và nếp sinh hoạt chung của trường được giới thiệu ở trang đời sống trong trường của hệ thống; phụ huynh cũng có thể hỏi trực tiếp nhà trường lịch sinh hoạt cụ thể của lớp con.