Ở nhà trẻ, trẻ 12–36 tháng không học theo môn mà học theo bốn lĩnh vực phát triển mà Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT quy định cho độ tuổi này: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ. Nội dung gồm hai phần không tách rời là nuôi dưỡng, chăm sóc sức khoẻ và giáo dục; con đường chính để trẻ học là hoạt động với đồ vật, chơi, trò chuyện với người lớn và chính các việc sinh hoạt hằng ngày.
Phụ huynh lần đầu gửi con thường hỏi một câu rất thật: con còn chưa nói sõi thì "học" gì ở lớp. Câu trả lời nằm ở cách chương trình hiểu chữ học với trẻ dưới ba tuổi. Không có tiết học ngồi bàn, không có bài tập về nhà, không có điểm. Có mục tiêu rõ cho từng độ tuổi, có kế hoạch của cô, có quan sát và đánh giá, chỉ là mọi thứ được tổ chức qua chơi và qua chăm sóc. Ở Global Star School, phần nhà trẻ gồm hai lớp theo trường: Tiny Star (Lớp Sao Tí Hon, 12–24 tháng) và Shining Star (Lớp Sao Lấp Lánh, 24–36 tháng). Bài này đi qua khung chung mà cả hai lớp cùng dựa vào.
Nhà trẻ nằm ở đâu trong chương trình giáo dục mầm non
Luật Giáo dục 2019 xác định giáo dục mầm non dành cho trẻ từ ba tháng tuổi đến sáu tuổi, chia thành giáo dục nhà trẻ (đến ba tuổi) và giáo dục mẫu giáo (từ ba đến sáu tuổi). Chương trình giáo dục mầm non được ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, sau đó được sửa đổi, bổ sung nhiều lần, trong đó có Thông tư 28/2016/TT-BGDĐT và Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT. Khi đọc, phụ huynh nên tìm bản hợp nhất mới nhất trên cổng văn bản của Bộ thay vì bản gốc năm 2009, vì nhiều phần đã đổi câu chữ.
Chương trình có hai phần lớn: chương trình giáo dục nhà trẻ và chương trình giáo dục mẫu giáo. Phần nhà trẻ được viết cho trẻ từ ba đến ba mươi sáu tháng tuổi, với mục tiêu, nội dung và kết quả mong đợi theo từng mốc tháng tuổi. Trường không nhận trẻ quá nhỏ: lớp đầu tiên của Global Star School bắt đầu từ 12 tháng theo trường, nên phần chương trình dành cho trẻ dưới một tuổi không áp dụng trong lớp, dù cô vẫn dùng nó để hiểu trẻ mới vào đang ở đâu.
Điều quan trọng với phụ huynh: chương trình quốc gia là phần bắt buộc, là sàn tối thiểu mà mọi trường mầm non phải thực hiện. Những gì trường bổ sung thêm, như phần song ngữ hay phương pháp riêng của hệ thống, được ghép vào bên trên khung này chứ không thay thế nó. Muốn hiểu học vụ nhà trẻ ở bất kỳ trường nào, đọc khung quốc gia trước là cách nhanh nhất.
Bốn lĩnh vực phát triển ở nhà trẻ và trẻ làm gì trong lớp
Mục tiêu của giáo dục nhà trẻ là giúp trẻ phát triển hài hoà trên bốn lĩnh vực. Bảng dưới đặt mỗi lĩnh vực cạnh những việc cụ thể thường thấy trong hai lớp nhà trẻ; đây là ví dụ minh hoạ cách lớp học làm, không phải danh mục kết quả mong đợi chính thức, vốn nằm trong văn bản của Bộ.
| Lĩnh vực | Lớp 12–24 tháng thường làm | Lớp 24–36 tháng thường làm |
|---|---|---|
| Thể chất | Tập đi vững, bò chui qua vòm, cầm thìa, bóc tách đồ chơi lồng hộp | Chạy, bước qua vật cản thấp, ném bóng, xâu hạt to, tự cởi giày dép |
| Nhận thức | Tìm đồ chơi bị giấu, thả vật vào hộp, bấm nút cho đồ chơi kêu | Chọn đồ theo màu, to–nhỏ, phân loại con vật quen, nhận ra đồ dùng của mình |
| Ngôn ngữ | Nghe và làm theo lời nói ngắn, chỉ tranh khi cô gọi tên, nói từ đơn | Nói câu hai, ba từ, đọc theo cụm cuối bài thơ, trả lời "cái gì", "ai đây" |
| Tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ | Gắn bó với cô, chơi cạnh bạn, lắc lư theo nhạc, di màu tự do | Gọi tên vài cảm xúc, chờ lượt ngắn, hát theo, nặn và dán theo ý mình |
Đọc bảng theo chiều ngang sẽ thấy cùng một lĩnh vực nhưng yêu cầu đổi rất nhanh trong hai năm. Đó là lý do nhà trẻ chia lớp hẹp theo tháng tuổi: chênh nhau sáu tháng ở tuổi này đã là khác biệt lớn về vận động và lời nói.
Vì sao nhà trẻ có bốn lĩnh vực, mẫu giáo có năm
Ở mẫu giáo, chương trình tách thành năm lĩnh vực: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Ở nhà trẻ, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ được gộp làm một. Cách gộp này có lý do sư phạm chứ không chỉ là cách trình bày.
Với trẻ dưới ba tuổi, cảm xúc thẩm mỹ chưa tách khỏi cảm xúc nói chung. Khi một bé hai tuổi nhún nhảy theo bài hát, bé vừa đang vui, vừa đang gắn với cô và bạn, vừa đang cảm nhận nhịp điệu. Khi bé di màu nguệch ngoạc, điều bé quan tâm là cảm giác của cây sáp trên giấy và việc cô ngồi cạnh khen, chứ chưa phải "vẽ cho đẹp". Tách ra thành hai lĩnh vực ở tuổi này dễ khiến người lớn đặt yêu cầu sản phẩm quá sớm.
Đến mẫu giáo, trẻ bắt đầu có ý định tạo ra sản phẩm, so sánh cái đẹp, biểu diễn trước người khác, nên thẩm mỹ được viết thành lĩnh vực riêng với mục tiêu riêng. Phụ huynh đọc sổ theo dõi của con ở nhà trẻ sẽ thấy nhận xét về âm nhạc, tạo hình đi chung với nhận xét về cảm xúc và cách chơi với bạn. Đó không phải thiếu sót mà là đúng khung.
Hai phần nội dung: nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục
Chương trình nhà trẻ viết nội dung thành hai phần. Phần thứ nhất là nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ: tổ chức ăn, ngủ, vệ sinh, theo dõi sức khoẻ, bảo đảm an toàn. Phần thứ hai là giáo dục theo bốn lĩnh vực ở trên. Văn bản tách ra để dễ trình bày, nhưng tinh thần xuyên suốt là hai phần đan vào nhau trong từng phút của ngày.
Một ví dụ dễ thấy là giờ rửa tay. Về chăm sóc, đó là việc phòng bệnh. Về giáo dục, đó là lúc trẻ tập xắn tay áo (vận động tinh), nghe và làm theo từng bước cô nói (ngôn ngữ), biết chờ bạn rửa xong (kỹ năng xã hội). Cô nào chỉ làm nhanh cho xong thì phần chăm sóc vẫn đủ nhưng phần giáo dục mất. Cô nào biến giờ đó thành một chuỗi hỏi đáp ngắn thì trẻ học được nhiều mà không cần thêm tiết học nào.
Vì vậy, khi đánh giá chất lượng học vụ ở nhà trẻ, đừng chỉ nhìn danh sách hoạt động học trên bảng kế hoạch tuần. Hãy nhìn cách cô cho ăn, cách cô thay đồ, cách cô đưa trẻ đi ngủ. Ở tuổi này, phần lớn thời gian trẻ thức ở lớp là thời gian sinh hoạt, và đó chính là thời gian học nhiều nhất.
Hoạt động chủ đạo và các hình thức tổ chức trong ngày
Hoạt động với đồ vật là hoạt động chủ đạo. Tâm lý học phát triển theo trường phái Vygotsky, Leontiev và Elkonin gọi giai đoạn từ khoảng một đến ba tuổi là tuổi ấu nhi, với hoạt động chủ đạo là thao tác với đồ vật: cầm, xoay, mở, đóng, lồng, xếp, dùng đúng công dụng. Qua đó trẻ hiểu thế giới vật chất và bắt đầu tách lời nói khỏi hành động. Chương trình nhà trẻ của Việt Nam dựa khá rõ trên quan niệm này.
Hoạt động chơi. Từ cuối năm thứ hai, trò chơi giả vờ xuất hiện: bón cho búp bê ăn, gọi điện bằng khối gỗ. Lớp nhà trẻ có các góc chơi để trẻ tự chọn, cô chơi cùng khi cần.
Hoạt động học. Ở nhà trẻ, hoạt động học thường được gọi là chơi tập có chủ định: cô có mục tiêu, có chuẩn bị, tổ chức cho nhóm nhỏ trong thời gian ngắn, nhưng với trẻ đó vẫn là chơi.
Hoạt động ăn, ngủ, vệ sinh. Được xem là hình thức tổ chức giáo dục chính thức, không chỉ là phục vụ. Kỹ năng tự phục vụ là nội dung có mục tiêu theo tháng tuổi.
Giao lưu cảm xúc. Hoạt động chủ đạo của trẻ dưới một tuổi, nhưng ở lớp 12–24 tháng vẫn rất nặng: ôm, nhìn mắt, đáp lại tiếng bập bẹ, đọc vè tay. Trẻ chưa yên tâm với cô thì chưa chơi, chưa học được gì.
Phương pháp: trải nghiệm trước, lời nói đi kèm
Chương trình nhấn mạnh với trẻ nhà trẻ, giáo dục chủ yếu bằng cách tạo điều kiện cho trẻ được trải nghiệm, được tiếp xúc với người, đồ vật và cảnh vật xung quanh, trong không khí tình cảm an toàn. Người lớn giao tiếp thường xuyên với trẻ, nói về điều trẻ đang làm, đáp lại mọi cố gắng giao tiếp của trẻ. Đây là điểm khác lớn nhất giữa một lớp nhà trẻ tốt và một nơi chỉ trông giữ.
Trên thực tế, phương pháp này có nghĩa là cô ít "dạy" theo nghĩa giảng giải và nhiều "dẫn" theo nghĩa bày sẵn tình huống. Muốn trẻ biết to và nhỏ, cô không giơ hai tấm thẻ rồi nói "đây là to, đây là nhỏ". Cô cho trẻ lồng hai cái cốc, cái nhỏ chui vào được cái to, rồi mới gọi tên. Lời nói đi sau trải nghiệm, gắn vào trải nghiệm. Nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ cũng ủng hộ cách này: trẻ nhỏ học từ nhanh nhất khi từ được nói đúng lúc trẻ đang chú ý vào vật.
Phương pháp này cũng giải thích vì sao nhà trẻ không dạy chữ cái, không dạy đếm thuộc lòng, không cho trẻ xem video bài học. Không phải vì trẻ "chưa đủ thông minh", mà vì ở tuổi này những thứ đó chiếm chỗ của trải nghiệm thật, thứ mà não trẻ cần hơn.
Phụ huynh đọc học vụ nhà trẻ của trường thế nào
Mỗi trường mầm non phải xây dựng kế hoạch giáo dục dựa trên chương trình quốc gia. Khi trao đổi với nhà trường hoặc cô chủ nhiệm, những câu hỏi dưới đây giúp phụ huynh nhìn ra học vụ thật thay vì chỉ nghe lời giới thiệu chung:
- Lớp của con đang dùng mục tiêu theo mốc tháng tuổi nào trong chương trình, và cô theo dõi con theo những mục tiêu đó ra sao.
- Một tuần lớp có những hoạt động chơi tập có chủ định nào, mỗi hoạt động dành cho nhóm bao nhiêu trẻ và kéo dài chừng bao lâu.
- Các góc chơi trong lớp gồm những góc nào, đồ chơi được thay đổi theo chủ đề như thế nào.
- Trong giờ ăn, giờ ngủ, giờ vệ sinh, cô đang tập cho con những kỹ năng tự phục vụ nào, và ở nhà nên nói, làm cùng cách để con không bị lẫn.
- Phần trường bổ sung thêm ngoài chương trình quốc gia (song ngữ, phương pháp riêng) chiếm bao nhiêu thời gian trong ngày và được ghép vào hoạt động nào.
- Cô đánh giá con theo cách nào, bao lâu một lần trao đổi với gia đình, và khi thấy điều cần lưu ý thì cô báo ra sao.
Một trường làm học vụ nghiêm túc thường trả lời được những câu này bằng ví dụ cụ thể từ lớp của con, chứ không chỉ bằng khẩu hiệu. Các bài tiếp theo trong mục này đi sâu từng phần: hai lớp Tiny Star và Shining Star, chăm sóc kết hợp giáo dục, chơi tập có chủ định và cách cô quan sát trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình nhà trẻ có bắt buộc với trường tư thục không?
Có. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT áp dụng cho mọi cơ sở giáo dục mầm non, công lập hay tư thục. Trường tư thục được bổ sung thêm nội dung riêng, nhưng phải bảo đảm thực hiện mục tiêu và nội dung của chương trình quốc gia, và chịu kiểm tra của cơ quan quản lý giáo dục.
Trẻ 12–36 tháng có được đánh giá bằng điểm hay xếp loại không?
Không. Chương trình quy định đánh giá trẻ nhà trẻ bằng quan sát hằng ngày và đánh giá theo giai đoạn so với kết quả mong đợi của độ tuổi, mục đích là điều chỉnh việc chăm sóc, giáo dục cho phù hợp với từng trẻ. Không có điểm số, không xếp hạng trẻ, cũng không so sánh trẻ này với trẻ khác.
Con vào lớp 12–24 tháng khi đã gần hai tuổi thì có bị học lại không?
Không có chuyện học lại vì nhà trẻ không có giáo trình theo bài. Cô dựa vào quan sát để biết con đang ở đâu so với mục tiêu theo tháng tuổi, rồi chọn hoạt động vừa sức. Một bé lớn trong lớp thường được giao việc khó hơn một chút trong cùng một trò chơi.
Chương trình nhà trẻ có dạy chữ và số không?
Không dạy chữ cái và không dạy đếm theo kiểu học thuộc. Trẻ làm quen với khái niệm một và nhiều, to và nhỏ, màu sắc, hình dạng qua đồ vật thật, làm quen với sách tranh, thơ, truyện. Làm quen chữ viết và số lượng có hệ thống thuộc về chương trình mẫu giáo, nhất là lớp năm tuổi.
Đọc chương trình giáo dục mầm non bản chính thức ở đâu?
Văn bản gốc và các thông tư sửa đổi được đăng trên cổng thông tin của Bộ GD&ĐT và cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia. Nên tìm văn bản hợp nhất mới nhất, vì bản năm 2009 đã được sửa ở nhiều chỗ; nếu chưa chắc bản nào đang có hiệu lực, có thể hỏi trực tiếp nhà trường.
Phần song ngữ của trường có thay thế chương trình quốc gia ở nhà trẻ không?
Không. Chương trình quốc gia là phần nền và tiếng Việt là ngôn ngữ chính ở nhà trẻ. Phần tiếng Anh được ghép vào một số hoạt động như hát, nghe kể, chào hỏi trong sinh hoạt. Cách xếp thời khoá biểu song ngữ được nói riêng trong mục song ngữ trong học vụ của trang.