Ở lớp nhà trẻ 12–24 tháng, việc học đầu tiên là cảm thấy an toàn với cô và với lớp; khi đã yên tâm, trẻ học tập đi vững, cầm nắm và thao tác với đồ vật, hiểu lời nói ngắn rồi nói những từ đầu tiên, và tập vài việc tự phục vụ như cầm cốc, xúc thìa. Ở Global Star School, đây là lớp Tiny Star (Lớp Sao Tí Hon), nhận trẻ từ 12 tháng theo trường, với trọng tâm trang trường ghi là cảm giác an toàn, tự xúc ăn, làm quen đi vệ sinh và ngôn ngữ sơ khởi.
Năm thứ hai của đời trẻ là năm thay đổi nhiều nhất về vận động: đầu năm nhiều bé còn vịn, cuối năm phần lớn đã đi, chạy lon ton. Lời nói cũng vậy, từ vài tiếng bập bẹ tới vài chục từ ở nhiều bé. Lớp học cho tuổi này không thể là phiên bản thu nhỏ của mẫu giáo. Bài này giải thích lớp Tiny Star được tổ chức quanh những gì, vì sao nhịp ngày phải linh hoạt theo từng trẻ, và những điều lớp cố ý không làm.
Trẻ 12–24 tháng khác các tuổi khác ở điểm nào
Ba thay đổi lớn cùng diễn ra trong khoảng tuổi này. Thứ nhất là tự đi. Nghiên cứu đa quốc gia về chuẩn phát triển vận động của Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2006 cho thấy khoảng thời gian bình thường để trẻ khoẻ mạnh tự đi được là rất rộng, từ khoảng tám tháng rưỡi tới gần mười tám tháng. Nghĩa là trong cùng một lớp Tiny Star, có bé đã chạy, có bé mới bắt đầu buông tay, và cả hai đều bình thường.
Thứ hai là gắn bó. Lý thuyết gắn bó của John Bowlby và các nghiên cứu của Mary Ainsworth cho thấy từ cuối năm đầu, trẻ đã hình thành gắn bó rõ với người chăm sóc chính và lo lắng khi xa họ. Đi nhà trẻ ở tuổi này nghĩa là trẻ phải xây thêm một mối gắn bó mới với cô. Đây không phải chuyện phụ của học vụ mà là điều kiện để mọi việc học khác diễn ra.
Thứ ba là ngôn ngữ chuyển từ hiểu sang nói. Trẻ hiểu nhiều hơn nói rất xa: một bé mười lăm tháng có thể chỉ đúng mũi, mắt, tìm đúng đôi dép khi được bảo, nhưng chỉ nói được vài từ. Lớp học tốt cho tuổi này tận dụng phần "hiểu" để nuôi phần "nói", chứ không đòi trẻ nói khi chưa sẵn sàng.
Ba thay đổi đó quyết định cách bố trí lớp. Sàn phải đủ rộng và mềm cho bé tập đi ngã không đau, đồ chơi để ở kệ thấp để bé tự với tới, hoạt động chia nhóm rất nhỏ để cô kịp đáp lại từng bé. Một lớp Tiny Star đúng nghĩa trông giống một căn phòng chơi được sắp xếp có ý đồ hơn là một lớp học có bàn ghế xếp hàng, và đó là chủ ý chứ không phải sự thiếu nghiêm túc.
Bốn trọng tâm học vụ của lớp Tiny Star
Cảm giác an toàn. Trẻ được đón bởi một cô quen, có chỗ để đồ riêng, có đồ vật quen từ nhà nếu cần, có nhịp ngày lặp lại đủ đều để đoán trước được. Cô đọc tín hiệu mệt, đói, buồn của từng trẻ và đáp lại sớm. Một bé chưa yên tâm sẽ bám cô, đứng nhìn, không chơi; đó là giai đoạn chứ không phải lỗi.
Vận động và thao tác với đồ vật. Đi vững, bước lên bậc thấp có vịn, bò chui, đẩy kéo xe đồ chơi; nhặt vật nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ, thả vào hộp, mở nắp, lồng cốc. Đây là phần trẻ dành nhiều thời gian nhất trong ngày, và là phần chương trình gọi là hoạt động chủ đạo.
Ngôn ngữ sơ khởi. Nghe và làm theo yêu cầu một bước ("con đưa cô quả bóng"), chỉ vào tranh khi được gọi tên, bắt chước âm thanh con vật, nói từ đơn rồi ghép hai từ ở cuối năm với nhiều bé. Cô nói chậm, câu ngắn, nhắc lại và mở rộng điều trẻ nói.
Tập tự phục vụ. Cầm cốc uống, cầm thìa xúc (rơi vãi là bình thường), tự đưa tay vào ống tay áo khi cô mặc, tập ngồi bô theo dấu hiệu sẵn sàng. Trang trường ghi "tự đi vệ sinh" là trọng tâm; về học vụ nên hiểu đó là làm quen dần, vì sự sẵn sàng kiểm soát bàng quang và ruột của mỗi trẻ đến ở thời điểm rất khác nhau, nhiều bé chỉ thật sự sẵn sàng sau hai tuổi.
Cô phụ trách chính: vì sao một trẻ cần một người quen nhất
Trong giáo dục trẻ dưới ba tuổi ở nhiều nước, có một nguyên tắc được gọi là người phụ trách chính, được Elinor Goldschmied và Sonia Jackson trình bày kỹ trong cuốn People Under Three (1994). Ý tưởng rất đơn giản: mỗi trẻ có một người lớn cụ thể trong lớp chịu trách nhiệm chính về việc đón, thay đồ, cho ăn, đưa đi ngủ và trao đổi với gia đình. Các cô khác vẫn chăm sóc, nhưng trẻ biết "cô của mình" là ai.
Lý do nằm ở lý thuyết gắn bó: trẻ nhỏ không thể gắn bó cùng lúc với một nhóm người luân phiên, trẻ cần một khuôn mặt, một giọng nói, một cách bế quen thuộc. Khi có người đó, trẻ dùng cô như một bến an toàn: chạy ra chơi, thỉnh thoảng quay lại nhìn, chạm, rồi lại đi tiếp. Khi không có, trẻ dễ thu mình hoặc khóc kéo dài.
Với phụ huynh, nguyên tắc này có hai hệ quả thực tế. Một là nên biết rõ cô nào phụ trách chính con mình và trao đổi chủ yếu với cô đó, vì đó là người nắm nhịp ăn ngủ và tâm trạng của con rõ nhất. Hai là việc đổi cô giữa năm, nếu có, nên được báo trước và chuyển giao dần, có thời gian cô mới làm quen cùng cô cũ. Chi tiết về những ngày đầu đi gửi thuộc một chuyên đề khác; ở đây chỉ nói phần học vụ: không có gắn bó thì không có việc học.
Một ngày ở lớp 12–24 tháng: nhịp chung và độ linh hoạt
Chương trình nhà trẻ có hướng dẫn chế độ sinh hoạt theo nhóm tuổi, trong đó trẻ ở nửa đầu năm thứ hai thường còn cần hai giấc ngủ ngày, sau đó chuyển dần sang một giấc trưa. Vì trong lớp có cả hai kiểu trẻ, ngày ở Tiny Star có khung chung nhưng nhiều ô được giữ mềm. Bảng dưới mô tả khung đó theo thứ tự, không gắn giờ cụ thể.
| Khoảng trong ngày | Diễn ra gì | Phần học vụ trong đó |
|---|---|---|
| Đón trẻ | Cô phụ trách chính đón, chào, trao đổi ngắn với phụ huynh | Chào và tạm biệt, chuyển tiếp cảm xúc, nghe lời chào hỏi |
| Chơi buổi sáng | Trẻ tự chọn góc, cô chơi cùng từng nhóm nhỏ | Thao tác đồ vật, ngôn ngữ đi kèm hành động |
| Chơi tập có chủ định | Một hoạt động ngắn cho nhóm vài trẻ | Mục tiêu cụ thể về vận động, nhận biết hoặc nghe nói |
| Ra sân hoặc phòng vận động | Đi, bò, leo bậc thấp, chơi cát nước khi điều kiện cho phép | Vận động thô, khám phá cảm giác |
| Ăn, vệ sinh | Rửa tay, ngồi ăn, tập cầm thìa, uống nước | Tự phục vụ, gọi tên đồ dùng, thói quen |
| Ngủ | Một hoặc hai giấc tuỳ trẻ | Thói quen trước giờ ngủ, tự lấy gối, đắp chăn với giúp đỡ |
| Buổi chiều | Chơi nhẹ, hát, nghe đọc, chuẩn bị về | Âm nhạc, ngôn ngữ, chia tay cuối ngày |
Điểm cần nhìn khi phụ huynh xem lịch của lớp là độ mềm này: bé còn cần giấc sáng có được ngủ không, bé dậy sớm có chỗ chơi yên không. Một lớp 12–24 tháng mà mọi trẻ phải làm cùng một việc cùng một lúc là dấu hiệu lớp đang chạy theo tiện cho người lớn hơn là theo trẻ.
Những điều lớp Tiny Star cố ý không làm
Học vụ không chỉ gồm việc làm mà còn gồm những việc được chọn không làm. Ở tuổi này, các lựa chọn dưới đây có cơ sở từ chương trình và từ hiểu biết về phát triển trẻ:
- Không tổ chức tiết học ngồi cả lớp. Sự chú ý của trẻ dưới hai tuổi kéo dài rất ngắn và gắn với vật trước mặt; bắt cả lớp ngồi nghe cô là bắt trẻ chờ.
- Không dạy chữ cái, số đếm, thẻ hình. Trẻ học khái niệm qua đồ vật thật; thẻ hình có thể làm trẻ "đọc" được tên con vật nhưng không làm trẻ hiểu thêm điều gì.
- Không dùng màn hình làm hoạt động học. Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới về vận động, ít vận động và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi khuyến nghị không cho trẻ một tuổi xem màn hình.
- Không so sánh trẻ với nhau. Với khoảng bình thường rộng như tuổi tự đi, so một bé mười bốn tháng chưa đi với một bé cùng tuổi đã chạy là vô nghĩa và làm phụ huynh lo không cần thiết.
- Không ép bỏ bỉm theo lịch chung. Cô quan sát dấu hiệu sẵn sàng của từng trẻ và thống nhất với gia đình.
- Không ép ăn hết suất. Tập ăn ở tuổi này là tập tự xúc, tập nếm, tập ngồi cùng bạn; ép ăn làm hỏng chính mục tiêu đó.
Mốc tham chiếu và khi nào nên trao đổi thêm với cô
Phụ huynh hay hỏi "con mười tám tháng thì phải làm được gì". Tài liệu tham chiếu dễ đọc là danh mục mốc phát triển của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), được cập nhật năm 2022 cùng Viện Nhi khoa Hoa Kỳ. Điểm đáng chú ý của bản cập nhật là mỗi mốc được đặt ở độ tuổi mà khoảng ba phần tư trẻ đã làm được, nên chưa đạt một mốc không có nghĩa là có vấn đề, mà là tín hiệu nên theo dõi và trao đổi.
Theo danh mục này, quanh mốc mười tám tháng phần lớn trẻ đi được không cần vịn, cố nói ba từ trở lên ngoài "bà", "mẹ", làm theo yêu cầu một bước không cần cử chỉ minh hoạ, vẽ nguệch ngoạc, uống bằng cốc không nắp. Quanh hai tuổi, phần lớn trẻ đá được bóng, chạy, nói ít nhất hai từ ghép lại với nhau, chỉ vào vật trong sách khi được hỏi, xúc ăn bằng thìa.
Ở lớp, cô dùng những mốc như vậy cùng với kết quả mong đợi trong chương trình quốc gia để quan sát, không phải để chấm. Nếu thấy con có điều khác biệt kéo dài, như không đáp lại khi được gọi tên, không chỉ tay để đòi hay để khoe, mất đi kỹ năng đã có, thì cô và gia đình nên trao đổi sớm, và phụ huynh nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi. Việc sàng lọc, đánh giá chuyên sâu thuộc chuyên môn y tế và giáo dục đặc biệt, không phải việc của cô chủ nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Con 12 tháng chưa biết đi có vào lớp Tiny Star được không?
Được. Lớp nhận trẻ theo tháng tuổi, không theo kỹ năng. Khoảng tuổi tự đi của trẻ khoẻ mạnh kéo dài tới gần mười tám tháng, nên đầu năm học nhiều bé trong lớp còn bò hoặc vịn. Lớp có thảm, tay vịn, đồ đẩy để các bé tập theo nhịp của mình.
Một cô phụ trách chính có nghĩa là con chỉ được một cô chăm không?
Không. Mọi cô trong lớp đều chăm sóc và chơi với con. Cô phụ trách chính là người lo chính những việc gần gũi như đón, thay đồ, đưa đi ngủ, và là đầu mối trao đổi với gia đình, để con có một người quen nhất làm chỗ dựa.
Con chưa nói được từ nào lúc 15 tháng thì lớp làm gì?
Cô sẽ để ý phần hiểu của con: con có làm theo lời nói ngắn, có chỉ tay, có nhìn theo khi được gọi tên không. Hiểu tốt thì thường chỉ cần thời gian và nhiều trò chuyện. Nếu cả phần hiểu và phần giao tiếp không lời đều ít, cô sẽ trao đổi với gia đình để gia đình hỏi thêm bác sĩ nhi.
Ở lớp 12–24 tháng con có được dạy tiếng Anh không?
Ở tuổi này tiếng Việt là ngôn ngữ chính của lớp. Tiếng Anh, nếu có, xuất hiện tự nhiên qua bài hát, câu chào, vài từ trong sinh hoạt, không thành giờ học riêng. Cách trường sắp xếp phần song ngữ được trình bày ở mục song ngữ trong học vụ.
Con hay cắn hoặc giật đồ của bạn có phải là hư không?
Ở tuổi 12–24 tháng, cắn và giật đồ thường là cách trẻ biểu lộ khi chưa có lời: muốn đồ chơi, bực, mệt, hoặc mọc răng. Cô ngăn hành động, dỗ bạn bị cắn, gọi tên điều trẻ muốn và đưa lựa chọn khác. Hành vi này giảm dần khi lời nói phát triển.
Khi nào con chuyển từ Tiny Star sang Shining Star?
Việc chuyển lớp theo tháng tuổi và kế hoạch năm học của trường, thường quanh mốc hai tuổi. Nhiều trường cho trẻ sang lớp mới vài buổi trước để làm quen phòng và cô mới. Phụ huynh nên hỏi trường lịch chuyển lớp cụ thể của năm học.