Chức năng điều hành là nhóm kỹ năng trí não giúp con người điều khiển suy nghĩ và hành động của mình hướng tới mục tiêu, gồm ba thành phần cốt lõi: kiểm soát ức chế (dừng một phản ứng bộc phát, giữ chú ý), trí nhớ làm việc (giữ và xử lý thông tin trong đầu trong thời gian ngắn) và linh hoạt nhận thức (chuyển đổi cách nghĩ, quy tắc khi tình huống đổi). Ở tuổi mầm non, ba kỹ năng này phát triển rất nhanh.
Chương trình giáo dục mầm non không có lĩnh vực mang tên "chức năng điều hành". Nó nằm rải trong cả năm lĩnh vực: trong trò chơi vận động có luật, trong việc nhớ và làm theo yêu cầu nhiều bước, trong chờ lượt, trong phân loại theo dấu hiệu mới. Bài này giải thích khái niệm theo các nhà nghiên cứu, vì sao nó được coi là nền của sẵn sàng đi học, nó hiện ra ở từng lĩnh vực thế nào, và những trò chơi nào trong lớp nuôi nó.
Khái niệm đến từ đâu và gồm những gì
Thuật ngữ chức năng điều hành đến từ tâm lý học thần kinh, ban đầu dùng để mô tả những khó khăn ở người bị tổn thương vùng vỏ não trước trán: họ vẫn thông minh, vẫn nhớ kiến thức, nhưng khó lập kế hoạch, khó dừng một thói quen, khó chuyển việc. Từ đó các nhà nghiên cứu nhận ra đây là một nhóm năng lực riêng, khác với kiến thức hay chỉ số thông minh.
Mô hình được dẫn nhiều nhất là của Akira Miyake và cộng sự năm 2000, chia chức năng điều hành thành ba thành phần có liên quan nhưng tách biệt được: ức chế, cập nhật thông tin trong trí nhớ làm việc, và chuyển đổi. Nhà tâm lý học phát triển Adele Diamond, trong một bài tổng quan năm 2013, mô tả cùng ba thành phần cốt lõi đó, và cho rằng từ chúng hình thành các năng lực cao hơn như lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, suy luận.
Vùng não trước trán, nơi gắn nhiều với chức năng điều hành, trưởng thành muộn, kéo dài tới tuổi thanh niên. Nhưng giai đoạn ba đến năm tuổi được nhiều nhà nghiên cứu coi là thời kỳ các kỹ năng này tiến bộ rõ rệt nhất. Đó là lý do một bé ba tuổi gần như không thể chờ, còn một bé năm tuổi đã chờ được tới lượt mình trong trò chơi.
Ba thành phần và biểu hiện ở trẻ mầm non
Bảng dưới đặt từng thành phần cạnh biểu hiện thường thấy ở trẻ mẫu giáo và tình huống trong lớp nơi thành phần đó được dùng tới.
| Thành phần | Là gì | Biểu hiện ở trẻ mầm non | Tình huống trong lớp |
|---|---|---|---|
| Kiểm soát ức chế | Dừng phản ứng bộc phát, chống xao nhãng, giữ chú ý vào việc đang làm | Chờ lượt, không giật đồ, ngồi nghe hết câu chuyện, dừng chạy khi nghe hiệu lệnh | Trò "đèn xanh đèn đỏ", giờ kể chuyện, xếp hàng rửa tay |
| Trí nhớ làm việc | Giữ thông tin trong đầu và dùng nó | Nhớ và làm theo yêu cầu hai, ba bước; nhớ luật chơi; kể lại câu chuyện theo trình tự | "Con cất cốc, lấy khăn rồi ra bàn ngồi"; trò chơi nhắc lại chuỗi động tác |
| Linh hoạt nhận thức | Chuyển cách nghĩ, đổi quy tắc, nhìn từ góc khác | Phân loại theo màu rồi đổi sang theo hình; thử cách khác khi cách cũ không được | Trò phân loại đổi luật, giải câu đố xếp hình, đóng vai đổi nhân vật |
Ba thành phần ít khi đứng riêng. Một trò chơi có luật đổi giữa chừng đòi trẻ nhớ luật mới (trí nhớ làm việc), dừng phản ứng theo luật cũ (ức chế) và chuyển cách nghĩ (linh hoạt) cùng một lúc.
Nghiên cứu nói gì: ba công trình hay được nhắc
Thí nghiệm kẹo dẻo và những lần làm lại. Các thí nghiệm của Walter Mischel từ cuối những năm 1960 cho trẻ mẫu giáo chọn ăn ngay một chiếc kẹo hoặc chờ để được hai chiếc. Những theo dõi về sau báo cáo mối liên hệ giữa khả năng chờ và kết quả ở tuổi thiếu niên. Năm 2018, Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan làm lại với mẫu lớn và đa dạng hơn, thấy mối liên hệ nhỏ hơn nhiều và giảm mạnh khi tính đến hoàn cảnh gia đình. Bài học: khả năng chờ có ý nghĩa, nhưng không phải lời tiên tri về tương lai của một đứa trẻ.
Nghiên cứu theo dõi Dunedin. Terrie Moffitt và cộng sự năm 2011 theo dõi khoảng một nghìn trẻ ở thành phố Dunedin (New Zealand) từ khi sinh tới tuổi ba mươi hai, cho thấy mức tự kiểm soát thời thơ ấu dự báo sức khoẻ, tài chính và các kết quả khác ở tuổi trưởng thành, kể cả khi tính đến trí thông minh và hoàn cảnh gia đình.
Chương trình mầm non nhắm vào chức năng điều hành. Năm 2007, Adele Diamond và cộng sự công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu so sánh trẻ mẫu giáo học chương trình Tools of the Mind, xây dựng trên ý tưởng của Vygotsky với nhiều trò chơi đóng vai có kế hoạch, với trẻ học chương trình thông thường, và báo cáo trẻ nhóm đầu làm tốt hơn ở các bài đo chức năng điều hành. Các đánh giá về sau cho kết quả không đồng nhất, cho thấy hiệu quả phụ thuộc nhiều vào cách triển khai.
Chức năng điều hành nằm trong năm lĩnh vực ra sao
Ở lĩnh vực thể chất, các trò chơi vận động có hiệu lệnh (chạy khi nghe trống, đứng im khi trống ngừng) là bài luyện ức chế trực tiếp nhất. Bài tập phối hợp nhiều động tác theo thứ tự luyện trí nhớ làm việc. Nghiên cứu cũng gợi ý vận động đều đặn có lợi cho chức năng điều hành nói chung.
Ở lĩnh vực nhận thức, phân loại theo một dấu hiệu rồi đổi sang dấu hiệu khác là bài luyện linh hoạt; sắp xếp theo quy tắc và nhận ra mẫu lặp cần trí nhớ làm việc; hoạt động dự đoán và kiểm tra đòi hỏi trẻ giữ giả thuyết trong đầu trong lúc quan sát.
Ở lĩnh vực ngôn ngữ, nghe và làm theo yêu cầu nhiều bước, kể lại chuyện theo trình tự, chờ bạn nói hết rồi mới nói đều dùng tới cả ba thành phần. Lời nói còn là công cụ để trẻ tự điều khiển mình: trẻ nhỏ hay tự nói to "chờ, chờ" khi cố kìm, điều Vygotsky gọi là lời nói riêng.
Ở lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội, chờ lượt, chia sẻ, kìm cơn giận, chấp nhận luật chơi là ức chế trong đời sống. Ở lĩnh vực thẩm mỹ, hát và dừng đúng nhịp, gõ đệm theo tiết tấu, hoàn thành một sản phẩm theo ý tưởng đã định cũng cần chú ý và kế hoạch.
Trò chơi trong lớp mẫu giáo nuôi chức năng điều hành
Không cần giáo cụ đặc biệt hay ứng dụng luyện não. Những trò quen thuộc dưới đây đã được giáo viên mầm non dùng từ lâu, chỉ cần tăng độ khó dần theo tuổi:
- Đèn xanh đèn đỏ, nhạc dừng thì đứng im: luyện dừng hành động đang làm. Nâng độ khó bằng cách đổi luật, ví dụ đèn đỏ thì chạy, đèn xanh thì đứng.
- Cô bảo: chỉ làm theo khi lời cô bắt đầu bằng "cô bảo". Luyện chú ý và ức chế cùng lúc.
- Phân loại đổi luật: xếp thẻ tranh theo màu, rồi cô đổi sang xếp theo hình. Đây là dạng đơn giản của một bài đo linh hoạt nhận thức hay dùng trong nghiên cứu.
- Nhắc lại chuỗi: cô vỗ tay một nhịp, trẻ vỗ lại; cô làm ba động tác, trẻ làm lại đúng thứ tự. Tăng dần độ dài chuỗi.
- Chơi đóng vai có kế hoạch: trước khi chơi, trẻ nói hoặc vẽ ra mình sẽ đóng vai gì, làm gì. Trong lúc chơi, trẻ phải giữ vai và thoả thuận với bạn.
- Trò chơi dân gian có luật: nhiều trò như rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê đòi nhớ luật, chờ đúng lúc, phản ứng nhanh, và rất hợp với lớp mầm non.
Điểm chung của các trò này là có luật rõ, có sự hồi hộp, và vui. Chức năng điều hành không được luyện tốt khi trẻ căng thẳng hay sợ sai; nó được luyện tốt nhất khi trẻ muốn thắng thử thách.
Những điều làm chức năng điều hành của trẻ kém đi, và kỳ vọng hợp lý
Các nhà nghiên cứu, trong đó có Diamond, nhấn mạnh rằng chức năng điều hành rất nhạy với trạng thái của trẻ. Thiếu ngủ, đói, căng thẳng kéo dài, môi trường ồn ào hỗn loạn đều làm trẻ khó tự kiểm soát hơn. Một bé "hư" vào buổi chiều có khi chỉ đang mệt. Vì vậy những điều tưởng thuộc chăm sóc như giờ ngủ trưa đủ, bữa ăn đúng giờ, nhịp sinh hoạt ổn định lại có tác động thật lên khả năng tự điều chỉnh.
Kỳ vọng cũng cần hợp với tuổi. Trẻ ba tuổi chờ được rất ngắn, ngồi yên được rất ít; đòi trẻ ngồi im nghe giảng lâu là đặt yêu cầu vượt khả năng, và sẽ dẫn tới cảm giác thất bại cho cả cô và trẻ. Đến cuối mẫu giáo, nhiều trẻ đã chú ý được lâu hơn, làm theo được yêu cầu nhiều bước, nhưng vẫn cần những quãng chuyển động xen kẽ.
Cuối cùng, chức năng điều hành không thay được kiến thức, và cũng không phải một con số để xếp loại trẻ. Nó là nền để trẻ học tốt hơn ở mọi lĩnh vực. Khi khó khăn về chú ý, tự kiểm soát rõ rệt, kéo dài và ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, cô và gia đình nên trao đổi, và việc đánh giá chuyên sâu là của chuyên gia.
Người lớn làm "giàn giáo" cho sự tự kiểm soát như thế nào
Trẻ mầm non chưa tự điều khiển mình được lâu, nên người lớn tạm làm phần việc đó thay trẻ rồi lùi dần. Cách thứ nhất là biến điều phải nhớ thành thứ nhìn thấy được. Một bức tranh nhỏ đặt cạnh bồn rửa tay vẽ các bước rửa, một chiếc vòng đeo tay cho bạn đang có lượt nói, một chiếc đồng hồ cát cho lượt chơi xích đu: trẻ không cần giữ tất cả trong đầu, và tranh chấp giảm đi rõ rệt.
Cách thứ hai là cho trẻ dùng lời để điều khiển hành động. Trước khi chơi, cô hỏi "con định chơi gì, làm gì trước?"; trẻ nói ra hoặc vẽ ra kế hoạch. Trong lúc làm việc khó, trẻ được khuyến khích tự nhắc thành tiếng. Dần dần, lời nói to chuyển thành lời nói thầm trong đầu, đúng như Vygotsky mô tả.
Cách thứ ba là điều chỉnh độ khó. Một trò chơi quá dễ không luyện được gì; quá khó thì trẻ bỏ cuộc hoặc nổi cáu. Cô quan sát và tăng thử thách từng chút: thêm một bước vào chuỗi động tác, đổi luật nhanh hơn một chút, để trẻ chờ lâu hơn một chút. Khi trẻ làm được, cô lùi lại để trẻ tự làm, đó chính là giàn giáo được tháo dần.
Câu hỏi thường gặp
Chức năng điều hành có phải là trí thông minh không?
Không. Hai khái niệm liên quan nhưng khác nhau. Một người có thể hiểu biết nhiều mà vẫn khó lập kế hoạch, khó kìm hành động bộc phát. Nghiên cứu Dunedin cho thấy tự kiểm soát thời thơ ấu dự báo nhiều kết quả trưởng thành ngay cả khi đã tính đến trí thông minh.
Ứng dụng luyện não trên máy tính bảng có giúp trẻ không?
Các bài luyện trên máy thường giúp trẻ giỏi hơn chính bài đó, nhưng bằng chứng về việc chuyển sang đời sống hằng ngày còn yếu. Với trẻ mầm non, trò chơi vận động có luật, chơi đóng vai và hoạt động thật trong lớp được nhiều nhà nghiên cứu khuyên dùng hơn, lại không tốn thời gian màn hình.
Trẻ không chờ được tới lượt có phải thiếu kỷ luật không?
Ở tuổi lên ba, khả năng chờ còn rất ngắn, đó là đặc điểm phát triển chứ không phải thiếu kỷ luật. Khả năng này tăng rõ trong những năm mẫu giáo. Người lớn giúp bằng cách làm cho thời gian chờ ngắn, có việc để làm trong lúc chờ, và khen khi trẻ chờ được.
Thí nghiệm kẹo dẻo có dùng để đánh giá con được không?
Không nên. Bản thân các nhà nghiên cứu dùng nó để nghiên cứu nhóm, không phải để tiên đoán từng đứa trẻ, và lần làm lại năm 2018 cho thấy mối liên hệ với kết quả sau này nhỏ hơn nhiều so với báo cáo ban đầu. Khả năng chờ còn phụ thuộc vào việc trẻ có tin người lớn giữ lời không.
Trẻ hay quên lời dặn của cô có phải trí nhớ kém không?
Trẻ mầm non giữ được ít thông tin trong trí nhớ làm việc hơn người lớn nhiều, nên yêu cầu ba, bốn bước liền dễ làm trẻ quên bước giữa. Chia yêu cầu thành từng bước, nói kèm cử chỉ, cho trẻ nhắc lại thường giúp ích. Khả năng này tăng dần theo tuổi.
Ở nhà có thể giúp con phát triển chức năng điều hành bằng cách nào?
Ngủ đủ, sinh hoạt có nhịp, chơi các trò có luật cùng con, cho con tham gia việc nhà nhiều bước như dọn bàn, nấu ăn đơn giản, đọc sách và hỏi con đoán điều gì xảy ra tiếp. Những việc này nuôi cả ba thành phần mà không cần giáo cụ riêng.