Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi là văn bản Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT, mô tả những gì trẻ 5–6 tuổi thường làm được ở bốn lĩnh vực: thể chất; tình cảm và quan hệ xã hội; ngôn ngữ và giao tiếp; nhận thức. Bộ chuẩn có 28 chuẩn và 120 chỉ số. Mục đích của nó là giúp nhà trường và gia đình theo dõi, hỗ trợ trẻ trong năm cuối mẫu giáo để vào lớp 1 thuận lợi. Nó không phải chương trình học, không phải bài kiểm tra, và không dùng để xếp loại trẻ hay làm điều kiện nhận vào tiểu học.
Phụ huynh thường gặp bộ chuẩn qua một bảng liệt kê dài chuyền tay trên mạng, đôi khi kèm lời khuyên "kiểm tra xem con đạt bao nhiêu chỉ số". Cách đọc đó dễ biến một công cụ quan sát thành bài thi tại nhà. Phần dưới đây giải thích bộ chuẩn được dựng thế nào, giáo viên lớp mẫu giáo lớn dùng nó ra sao, và phụ huynh nên đọc nó với tâm thế nào.
Bộ chuẩn ra đời trong bối cảnh nào
Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT được ban hành năm 2010, cùng năm Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em năm tuổi giai đoạn 2010–2015 (Quyết định 239/QĐ-TTg). Khi nhà nước đặt mục tiêu gần như mọi trẻ năm tuổi đều được đến lớp mẫu giáo trước khi vào lớp 1, câu hỏi tiếp theo là: một năm mẫu giáo lớn có chất lượng thì trẻ phát triển tới đâu? Bộ chuẩn là câu trả lời ở dạng mô tả hành vi, đủ cụ thể để giáo viên ở mọi vùng cùng dùng một ngôn ngữ.
Theo nội dung thông tư, bộ chuẩn nhằm hỗ trợ việc thực hiện chương trình giáo dục mầm non, làm căn cứ để xây dựng chương trình và tổ chức hoạt động chăm sóc giáo dục cho trẻ năm tuổi, đồng thời giúp xây dựng công cụ theo dõi sự phát triển của trẻ. Văn bản cũng hướng tới cha mẹ và cộng đồng, để người lớn quanh trẻ hiểu trẻ năm tuổi thường làm được gì mà phối hợp cho đúng.
Điểm đáng nhớ là bộ chuẩn đứng bên cạnh chương trình giáo dục mầm non, không thay chương trình. Chương trình nói trẻ được giáo dục về nội dung gì và theo phương pháp nào; bộ chuẩn nói trẻ năm tuổi thường thể hiện sự phát triển qua những hành vi nào. Văn bản đã được ban hành khá lâu, nên người cần trích dẫn chính xác nên đọc nguyên văn trên cổng thông tin của Bộ và kiểm xem có hướng dẫn sửa đổi nào sau này hay không.
Cấu trúc ba tầng: lĩnh vực, chuẩn, chỉ số
Bộ chuẩn chia theo ba tầng. Lĩnh vực là mảng phát triển lớn. Chuẩn là yêu cầu cơ bản về sự phát triển của trẻ trong một mảng nhỏ hơn. Chỉ số là biểu hiện cụ thể của chuẩn, viết thành hành vi người lớn quan sát được. Bảng dưới tóm tắt bốn lĩnh vực và ví dụ diễn đạt lại một vài chỉ số tiêu biểu.
| Lĩnh vực | Chuẩn xoay quanh | Ví dụ biểu hiện được mô tả |
|---|---|---|
| Phát triển thể chất | Vận động thô, vận động tinh, phối hợp giác quan, sức bền, vệ sinh và an toàn | Bật xa, đi thăng bằng trên ghế thể dục, tô màu kín hình không chờm ra ngoài, cắt theo đường viền, rửa tay bằng xà phòng, không đi theo người lạ |
| Tình cảm và quan hệ xã hội | Ý thức về bản thân, cảm xúc, hợp tác, tuân thủ quy tắc, quan tâm đến người khác và môi trường | Nói được điều mình thích và không thích, chờ đến lượt, chấp nhận sự phân công của nhóm, an ủi bạn khi bạn buồn |
| Ngôn ngữ và giao tiếp | Nghe hiểu, nói, sử dụng lời nói trong giao tiếp, làm quen với việc đọc và viết | Thực hiện chỉ dẫn có hai, ba hành động, kể lại một sự việc theo trình tự, cầm sách đúng chiều, nhận dạng chữ cái tiếng Việt |
| Phát triển nhận thức | Hiểu biết về tự nhiên và xã hội, khái niệm sơ đẳng về toán, khả năng suy luận và sáng tạo | Nhận ra con số tương ứng số lượng trong phạm vi 10, xác định vị trí trên dưới trước sau, gọi tên các ngày trong tuần, đặt câu hỏi vì sao |
Bộ chuẩn không tách thẩm mỹ thành lĩnh vực riêng như chương trình giáo dục mầm non, mà rải những biểu hiện liên quan vào các lĩnh vực khác. Vì thế khi so bộ chuẩn với năm lĩnh vực của chương trình, phụ huynh sẽ thấy hai cách chia không trùng khớp; đó là khác biệt về mục đích, không phải mâu thuẫn.
Bộ chuẩn không phải là gì
Không phải chương trình học. Không có chỉ số nào yêu cầu cô "dạy" theo kiểu một bài học riêng. Biểu hiện như chờ đến lượt hay kể lại sự việc hình thành qua hàng trăm tình huống trong ngày: giờ chơi góc, giờ ăn, giờ ra sân, giờ trò chuyện sáng.
Không phải bài kiểm tra đầu vào lớp 1. Tuyển sinh lớp 1 ở trường công lập theo các văn bản hướng dẫn hiện hành không dựa vào việc trẻ đạt bao nhiêu chỉ số. Trẻ đủ tuổi theo quy định là được vào lớp 1. Một trường mầm non hay trung tâm nào dùng bộ chuẩn như đề thi "luyện đầu vào" là đang dùng sai văn bản.
Không dùng để xếp loại hay so sánh trẻ. Hai trẻ cùng lớp có thể đạt cùng một chỉ số cách nhau nhiều tháng mà cả hai đều phát triển bình thường. Biến chỉ số thành điểm, rồi xếp hạng trẻ theo số chỉ số đạt, là đi ngược tinh thần đánh giá ở mầm non: đánh giá để điều chỉnh việc chăm sóc giáo dục, không để phân loại.
Không phải danh sách việc phụ huynh phải luyện cho con. Một số chỉ số nghe như kỹ năng tập được trong một buổi tối, ví dụ gọi tên các ngày trong tuần. Nhưng ý của chỉ số là trẻ hiểu thời gian trôi theo chu kỳ qua sinh hoạt thật, không phải đọc thuộc bảy chữ. Luyện thuộc để "đạt" chỉ số làm mất đúng thứ chỉ số muốn nhìn thấy.
Giáo viên lớp mẫu giáo lớn dùng bộ chuẩn ra sao
Ở lớp 5–6 tuổi, bộ chuẩn đi vào việc học vụ qua một chu trình lặp lại suốt năm. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các trường, nhưng mạch chung thường như sau.
- Chọn chỉ số khi lập kế hoạch. Đầu năm và đầu mỗi chủ đề, tổ chuyên môn chọn những chỉ số phù hợp để lồng vào mục tiêu. Ví dụ chủ đề về gia đình hợp với các chỉ số nói về bản thân, quan tâm đến người thân, kể lại sự việc.
- Thiết kế tình huống để chỉ số hiện ra. Muốn thấy trẻ có hợp tác được không, cô cần hoạt động nhóm thật, có việc chung phải chia. Muốn thấy trẻ tách nhóm đồ vật theo nhiều cách, cô cần đồ thật để trẻ thao tác.
- Quan sát trong hoạt động thường ngày. Cô ghi nhận điều trẻ làm, ở tình huống nào, có cần gợi ý hay không. Một lần làm được chưa đủ; biểu hiện cần lặp lại ở vài hoàn cảnh khác nhau.
- Lưu theo thời gian. Ghi chép, sản phẩm của trẻ, ảnh chụp quá trình được lưu vào hồ sơ để thấy đường đi trong năm, không chỉ một lát cắt.
- Điều chỉnh việc dạy. Nếu nhiều trẻ chưa thể hiện một chỉ số, câu hỏi đầu tiên là hoạt động của lớp đã tạo đủ cơ hội chưa. Nếu một trẻ chưa thể hiện, cô tìm cách hỗ trợ riêng trong nhóm nhỏ.
- Trao đổi với gia đình. Ở các mốc đánh giá, cô chia sẻ với phụ huynh những gì trẻ đã làm được, đang hình thành, và gia đình có thể hỗ trợ ở chỗ nào.
Chu trình này cho thấy vì sao một bảng đánh dấu đạt hoặc chưa đạt làm một lần vào cuối năm không phản ánh đúng cách dùng bộ chuẩn. Giá trị của nó nằm ở chỗ giúp cô nhìn ra trẻ cần gì trong lúc vẫn còn thời gian hỗ trợ.
Đọc một chỉ số cho đúng nghĩa
Mỗi chỉ số được viết bằng một động từ hành vi, và động từ đó quyết định cách hiểu. Chỉ số về nhận dạng chữ cái tiếng Việt nói trẻ nhận ra chữ cái khi gặp, chẳng hạn chỉ được chữ cái đầu tên mình trên tủ đồ hay trên bìa sách. Nó không nói trẻ viết được chữ đó, càng không nói trẻ ghép được vần. Đọc thành "con phải viết được hai mươi chín chữ cái" là đọc lệch hai bậc.
Tương tự, chỉ số về con số trong phạm vi 10 là trẻ nhìn một nhóm đồ vật và chọn đúng thẻ số tương ứng, hoặc ngược lại lấy đủ số đồ vật theo con số. Trọng tâm là mối liên hệ giữa ký hiệu và lượng, không phải làm phép cộng. Chỉ số tô màu kín không chờm ra ngoài nhìn vào sự kiểm soát bàn tay và sự tập trung, không phải năng khiếu vẽ.
Cũng cần đọc chỉ số trong bối cảnh: trẻ thể hiện ở đâu, với ai, có cần nhắc không. Một trẻ kể chuyện rất mạch lạc ở nhà nhưng im lặng ở lớp đang cho người lớn biết về sự tự tin trong nhóm đông, không phải về khả năng ngôn ngữ. Giáo viên có kinh nghiệm luôn hỏi thêm câu này trước khi kết luận trẻ đã hay chưa thể hiện một biểu hiện.
Khi trẻ chưa thể hiện một số chỉ số
Gần như trẻ nào cũng có vài chỉ số chưa thể hiện ở thời điểm giữa năm, và nhiều trẻ vẫn còn vài chỉ số chưa rõ vào cuối năm. Điều đó bình thường. Trẻ sinh đầu năm và cuối năm trong cùng một lớp có thể chênh nhau gần mười hai tháng tuổi, một khoảng rất lớn ở tuổi này. Trẻ cũng phát triển không đều: có bé vận động khéo nhưng nói còn ít, có bé nói nhiều nhưng tay chưa khéo.
Điều đáng để ý hơn là hình dạng của bức tranh. Một vài chỉ số rải rác chưa thể hiện thường chỉ cần thêm thời gian và cơ hội. Nhiều chỉ số cùng một lĩnh vực chưa thể hiện, hoặc trẻ chậm rõ ở hai, ba lĩnh vực cùng lúc, hoặc trẻ mất đi kỹ năng đã từng có, là những tình huống cô và phụ huynh nên ngồi lại trao đổi kỹ.
Trong những trường hợp đó, nhà trường có thể gợi ý gia đình tìm đến đánh giá chuyên sâu do người có chuyên môn thực hiện. Bộ chuẩn không phải công cụ chẩn đoán, và giáo viên mầm non không chẩn đoán. Việc của cô là quan sát kỹ, ghi lại cụ thể, và giới thiệu đúng chỗ để gia đình được hỗ trợ sớm nếu cần.
Phụ huynh nên đọc bộ chuẩn với tâm thế nào
Bộ chuẩn hữu ích với phụ huynh nếu được dùng như tấm bản đồ để hiểu con, không phải bảng chấm điểm. Một vài cách dùng hợp lý:
- Đọc lướt cả bốn lĩnh vực để thấy năm mẫu giáo lớn không chỉ xoay quanh chữ và số. Hai lĩnh vực thể chất và tình cảm, quan hệ xã hội chiếm phần đáng kể của bộ chuẩn.
- Khi thấy một chỉ số con chưa thể hiện, hãy nghĩ xem ở nhà con có cơ hội làm việc đó không. Trẻ chưa tự cài cúc áo đôi khi chỉ vì người lớn luôn cài hộ.
- Quan sát trong sinh hoạt thật thay vì đặt bài kiểm tra. Đi chợ cùng con, nấu ăn, dọn đồ chơi là những dịp tự nhiên để thấy con đếm, so sánh, hợp tác.
- Mang câu hỏi cụ thể đến buổi trao đổi với cô: con thể hiện chỉ số này ở lớp ra sao, trong hoạt động nào, có cần cô gợi ý không.
- Đừng so con với con nhà khác theo số chỉ số. Mỗi trẻ có nhịp riêng, và con số đó không nói gì về việc con có học tốt ở lớp 1 hay không.
Cách đọc này cũng giúp phụ huynh bình tĩnh hơn trước những lời mời luyện thi vào lớp 1. Khi đã hiểu bộ chuẩn mô tả sự phát triển toàn diện của một đứa trẻ năm tuổi, rất khó coi nó như đề cương ôn tập.
Câu hỏi thường gặp
Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi còn hiệu lực không?
Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT vẫn được nhiều trường mầm non dùng làm căn cứ khi lập kế hoạch cho lớp 5–6 tuổi. Văn bản giáo dục có thể được sửa đổi hoặc thay thế, nên khi cần căn cứ pháp lý chính xác, phụ huynh và giáo viên nên kiểm trên cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc hỏi phòng chuyên môn của trường.
Con đạt bao nhiêu chỉ số thì được coi là sẵn sàng vào lớp 1?
Bộ chuẩn không đặt ngưỡng số chỉ số nào để kết luận trẻ sẵn sàng hay chưa. Việc đếm số chỉ số đạt rồi so với một mốc là cách dùng không đúng văn bản. Điều có ý nghĩa là bức tranh chung qua cả năm: trẻ tiến bộ ở đâu, còn cần hỗ trợ ở đâu, và gia đình cùng trường làm gì tiếp.
Trường tiểu học có hỏi kết quả bộ chuẩn của con không?
Tuyển sinh lớp 1 công lập không căn cứ vào kết quả theo dõi bộ chuẩn. Tuy vậy, một số trường tiểu học trao đổi với trường mầm non về đặc điểm chung của trẻ để chuẩn bị đón lớp mới. Thông tin đó nhằm giúp giáo viên lớp 1 hiểu trẻ, không phải để chọn hay loại trẻ.
Bộ chuẩn có dùng cho trẻ 4 tuổi không?
Văn bản được viết cho trẻ năm tuổi, tức năm cuối mẫu giáo. Với trẻ nhỏ hơn, giáo viên dùng mục tiêu và kết quả mong đợi theo độ tuổi trong chương trình giáo dục mầm non. Áp các chỉ số của trẻ năm tuổi lên trẻ bốn tuổi dễ khiến người lớn lo lắng không cần thiết.
Ở nhà có cần in bộ chuẩn ra để theo dõi con không?
Không cần. Nếu muốn, phụ huynh có thể đọc để hiểu năm mẫu giáo lớn hướng tới điều gì, rồi quan sát con trong sinh hoạt tự nhiên. Biến bộ chuẩn thành phiếu đánh dấu hằng tuần thường làm cả cha mẹ lẫn trẻ căng thẳng mà không giúp con phát triển nhanh hơn.
Nếu cô nói con chưa thể hiện nhiều chỉ số ở một lĩnh vực thì nên làm gì?
Trước hết hỏi cô ví dụ cụ thể: hoạt động nào, con phản ứng ra sao, đã thử hỗ trợ thế nào. Sau đó cùng thống nhất vài việc ở nhà và ở lớp, hẹn thời gian xem lại. Nếu tình hình không cải thiện hoặc trẻ chậm ở nhiều lĩnh vực, gia đình nên tìm đánh giá chuyên sâu từ người có chuyên môn.