Chơi ở các góc là khoảng thời gian trẻ tự chọn khu vực trong lớp để chơi: góc phân vai, góc xây dựng và lắp ghép, góc tạo hình, góc sách, góc học tập và khoa học, góc âm nhạc. Mỗi góc được bày để luyện một nhóm năng lực, nối với chủ đề đang học, và được thay đồ theo thời gian. Ở mẫu giáo, đây là một trong những giờ học quan trọng nhất trong ngày, vì trẻ tự luyện lại điều đã học với nhịp của mình, còn cô quan sát và gợi mở.
Bài dưới đi qua từng góc: trẻ làm gì ở đó, học được gì, cô bày đồ ra sao. Sau đó là cách một giờ chơi ở góc diễn ra, vai của cô trong giờ ấy, và những điều thay đổi ở góc chơi qua ba lớp Rising, Glowing, Super Star.
Vì sao lớp mẫu giáo được chia thành các góc
Chương trình giáo dục mầm non coi môi trường là một phần của nội dung giáo dục: lớp học phải được bố trí thành các khu vực hoạt động để trẻ chơi và học theo nhóm nhỏ hoặc cá nhân. Lý do sư phạm khá rõ. Một lớp mẫu giáo có nhiều trẻ ở nhiều nhịp phát triển khác nhau. Nếu cả lớp cùng làm một việc cả buổi, sẽ có trẻ thấy quá dễ, có trẻ thấy quá khó. Chia thành nhiều góc cho phép mỗi trẻ chọn việc vừa sức và vừa hứng thú, trong khi cô có thể tập trung quan sát hoặc hỗ trợ một nhóm.
Góc chơi cũng giải quyết một vấn đề thực tế: trẻ mẫu giáo cần nhiều lần lặp để học, nhưng không ai lặp được bằng giảng lại. Khi một khái niệm của giờ có chủ định được cài vào đồ chơi ở góc, trẻ sẽ tự gặp lại nó mỗi ngày mà không cần ai nhắc.
Các góc thường được ngăn bằng kệ thấp để cô nhìn bao quát được cả lớp, có đồ để ở tầm tay trẻ và có ký hiệu cho từng loại đồ để trẻ tự lấy, tự cất. Góc ồn (xây dựng, phân vai) thường đặt xa góc yên (sách).
Các góc thường có và điều trẻ học ở đó
Tên góc và cách bày khác nhau giữa các lớp và các trường. Bảng dưới gom những góc phổ biến ở lớp mẫu giáo cùng năng lực mỗi góc chủ yếu luyện.
| Góc | Trẻ làm gì | Năng lực chủ yếu luyện |
|---|---|---|
| Phân vai | Đóng vai gia đình, cửa hàng, phòng khám, tiệm ăn theo chủ đề | Ngôn ngữ, thương lượng, tự điều chỉnh, hiểu vai xã hội |
| Xây dựng, lắp ghép | Dựng nhà, cầu, đường, khu vườn bằng khối gỗ, đồ lắp ráp, vật liệu tái chế | Không gian, đo lường, cân bằng, hợp tác, kiên trì |
| Tạo hình | Vẽ, tô, nặn, cắt dán, in hình, làm đồ từ vật liệu thiên nhiên | Vận động tinh, thẩm mỹ, biểu đạt ý tưởng |
| Sách, truyện | Xem sách tranh, kể chuyện theo tranh, chơi rối, làm sách tự chế | Ngôn ngữ, hiểu biết về sách in, yêu thích đọc |
| Học tập, toán | Ghép cặp, phân loại, xếp theo quy luật, đếm, đo, ghép hình | Tư duy logic, số lượng, hình dạng |
| Khoa học, thiên nhiên | Chăm cây, quan sát hạt nảy mầm, chơi nước và cát, soi kính lúp | Quan sát, đặt câu hỏi, dự đoán, trách nhiệm |
| Âm nhạc | Gõ nhạc cụ đơn giản, hát, vận động theo nhạc | Cảm nhận nhịp, thẩm mỹ, phối hợp vận động |
Năng lực không đóng khung trong từng góc. Một trò bán hàng ở góc phân vai có đếm, có so sánh, có chữ trên vỏ hộp; một mô hình ở góc xây dựng có thương lượng và kể chuyện. Cột cuối chỉ nói thứ mỗi góc luyện nhiều nhất.
Bày góc theo chủ đề và đổi đồ theo thời gian
Góc chơi tốt không bày một lần cho cả năm. Khi lớp đang học chủ đề về các phương tiện giao thông, góc xây dựng có thêm bìa vẽ đường, góc phân vai thành bến xe với vé tự làm, góc sách có truyện về những chuyến đi, góc tạo hình có bánh xe bằng nắp chai. Khi chủ đề đổi, đồ được thay dần, có thứ giữ lại vì trẻ còn thích.
Nhà kiến trúc Simon Nicholson nêu năm 1971 ý tưởng về "học liệu mở" (loose parts): những vật liệu rời, không có công dụng định sẵn như sỏi, nắp chai, ống giấy, mẩu vải, khúc gỗ, mà trẻ có thể dùng theo vô số cách. Ý tưởng này được nhiều chương trình mầm non áp dụng vì nó buộc trẻ tự nghĩ ra công dụng. Một chiếc nắp chai có thể là bánh xe, đồng tiền, cái đĩa, hay một phần của bức tranh.
Cô cũng đổi độ khó của đồ chơi theo những gì quan sát được: bộ ghép hình mà cả lớp đã ghép thành thạo được thay bằng bộ nhiều mảnh hơn, góc toán có thêm thẻ quy luật mới. Việc đổi đồ dựa vào ghi chép quan sát, không dựa vào cảm tính.
Một giờ chơi ở góc diễn ra thế nào
Thứ tự dưới đây là khung thường gặp. Ở lớp bé, các bước ngắn và cô dẫn nhiều; ở lớp lớn, trẻ tự làm phần lớn.
- Thoả thuận trước khi chơi. Cô giới thiệu đồ mới ở các góc, nhắc luật chung như mỗi góc có số chỗ, chơi xong cất đồ. Ở lớp lớn, trẻ nói hoặc vẽ ra kế hoạch chơi của mình.
- Trẻ chọn góc. Trẻ tự chọn theo hứng thú, thường dùng thẻ ký hiệu hoặc ảnh của mình gắn vào bảng góc để biết góc đã đủ người chưa.
- Chơi. Trẻ chơi theo nhóm hoặc một mình. Trẻ có thể đổi góc theo luật của lớp.
- Cô quan sát và tham gia. Cô đi qua các góc, ghi lại, gợi thêm tình huống, giúp giải quyết tranh chấp, vào vai khi cần.
- Nhận xét sau chơi. Một vài nhóm kể lại điều mình đã làm, giới thiệu sản phẩm. Cô hỏi điều gì khó, lần sau làm tiếp gì.
- Cất dọn. Trẻ cất đồ đúng chỗ theo ký hiệu. Đây cũng là một phần học: phân loại, trách nhiệm, làm việc cùng nhau.
Bước nhận xét sau chơi thường bị cắt khi lớp vội ăn trưa. Đó là bước giúp trẻ biến điều mình vừa làm thành lời và thành ý định cho lần sau, nên các cô có kinh nghiệm thường giữ nó dù chỉ vài phút.
Luật chung của giờ chơi ở góc
Góc chơi chạy được khi lớp có vài luật đơn giản, được thoả thuận từ đầu năm và nhắc lại thường xuyên. Những luật hay gặp ở lớp mẫu giáo:
- Mỗi góc có số chỗ nhất định, thể hiện bằng số móc treo thẻ hoặc số ghế; góc đủ người thì chọn góc khác hoặc chờ.
- Muốn đổi góc thì cất đồ đang dùng trước, chuyển thẻ của mình sang góc mới.
- Đồ của góc nào ở góc đó, trừ khi cô cho phép mang sang để nối trò chơi giữa hai góc.
- Sản phẩm chưa xong được cất lên kệ chờ, có ký hiệu của người làm, không ai được phá.
- Nói nhỏ ở góc sách; ở góc xây dựng, ai xây thì người đó dỡ.
- Hết giờ, cả lớp cùng cất dọn theo ký hiệu trên kệ và hộp.
Ở lớp bé, cô nhắc luật bằng tranh và làm mẫu nhiều lần. Ở lớp lớn, trẻ có thể cùng cô đặt thêm luật cho góc mới, việc giúp trẻ hiểu luật để làm gì chứ không chỉ để tuân theo.
Luật ở đây phục vụ việc chơi, không thay cho việc cô quan sát. Khi luật làm một trẻ không bao giờ vào được góc mình thích vì luôn đủ người, cô sẽ điều chỉnh như xoay vòng theo ngày.
Vai của cô trong giờ chơi ở góc
Năm 1976, David Wood, Jerome Bruner và Gail Ross dùng hình ảnh "giàn giáo" để mô tả cách người lớn hỗ trợ trẻ làm một việc vượt sức mình một chút: chia nhỏ việc, giữ cho trẻ hướng về mục tiêu, chỉ ra điểm quan trọng, giảm bớt hỗ trợ khi trẻ đã làm được. Ý tưởng này gần với vùng phát triển gần của Vygotsky, khoảng cách giữa điều trẻ tự làm được và điều trẻ làm được khi có người hỗ trợ.
Trong giờ chơi ở góc, cô làm giàn giáo theo nhiều cách. Khi một nhóm xây tháp cứ đổ, cô hỏi "các con thử đặt khối nào ở dưới?" thay vì xây hộ. Khi trò bán hàng lặp đi lặp lại, cô vào vai người mua hỏi giá, trả tiền thiếu, để trẻ phải đếm. Khi hai bạn giành một con búp bê, cô gợi ý cách thay phiên rồi lui ra để hai bạn tự làm.
Phần lớn thời gian, cô quan sát. Ghi chép trong giờ chơi là nguồn thông tin quan trọng nhất để cô biết trẻ đang ở đâu, cần gì, góc nào cần đổi đồ, và để sau này trao đổi với phụ huynh bằng ví dụ cụ thể.
Góc chơi thay đổi qua ba lớp
Rising Star 3–4 tuổi: ít góc hơn, đồ to, nhiều cái giống nhau. Trẻ ba tuổi hay chơi song song và dễ tranh nhau một món, nên góc của lớp bé có nhiều bộ đồ giống nhau, ít chi tiết nhỏ. Góc phân vai thường gần với đời sống gia đình như nấu ăn, ru em.
Glowing Star 4–5 tuổi: góc theo chủ đề rõ hơn, đóng vai có kịch bản. Góc phân vai mở ra tiệm, phòng khám, bến xe theo chủ đề. Góc toán và khoa học có nhiệm vụ nhỏ để trẻ tự làm, như phân loại theo hai dấu hiệu hay theo dõi hạt nảy mầm.
Super Star 5–6 tuổi: trẻ tự lập kế hoạch, góc nối nhau thành dự án. Trẻ lớp lớn có thể biến cả lớp thành một khu phố, góc xây dựng làm nhà, góc tạo hình làm biển hiệu bằng ký hiệu, góc phân vai mở cửa hàng. Sản phẩm được giữ qua nhiều ngày.
Khi con chỉ chơi đúng một góc cả tháng
Phụ huynh đôi khi được cô kể con ngày nào cũng vào góc xây dựng, hoặc chỉ ngồi góc sách. Ở tuổi mẫu giáo, có một sở thích mạnh là chuyện bình thường, và chơi sâu một việc có giá trị riêng: trẻ vào góc xây dựng nhiều tuần sẽ thử những công trình ngày càng phức tạp. Cô không ép trẻ rời góc mình thích, nhưng có thể mở rộng từ đó: mang sách về các toà nhà vào góc xây dựng, đề nghị trẻ vẽ lại công trình của mình, mời một bạn ở góc phân vai đến "thuê nhà".
Nếu trẻ tránh hẳn một loại hoạt động, ví dụ không bao giờ cầm bút hay không bao giờ chơi cùng bạn, cô sẽ để ý xem đó là chuyện sở thích hay có khó khăn đằng sau, như tay còn yếu hoặc ngại giao tiếp. Hai trường hợp này cần cách hỗ trợ khác nhau, và cô sẽ trao đổi với gia đình khi thấy cần.
Câu hỏi thường gặp
Góc chơi ở lớp có cần đồ chơi đắt tiền không?
Không. Nhiều góc chơi tốt nhất dùng vật liệu đơn giản: khối gỗ, hộp giấy, nắp chai, vải vụn, lá cây, sỏi. Điều làm góc chơi có giá trị là cách bày theo chủ đề, sự thay đổi theo thời gian và vai trò của cô, không phải giá của đồ.
Phụ huynh có thể gửi đồ đến góc chơi của lớp không?
Nhiều lớp mẫu giáo vui lòng nhận vật liệu tái chế sạch như hộp giấy, ống giấy, nắp chai theo đề nghị của cô khi có chủ đề cần. Nên hỏi cô trước để biết lớp đang cần gì và đồ cần làm sạch thế nào cho an toàn.
Trẻ giành đồ chơi ở góc thì cô xử lý ra sao?
Tranh chấp là cơ hội để trẻ học thương lượng. Cô thường giúp trẻ nói ra điều mình muốn, gợi ý cách thay phiên hoặc chơi chung, rồi để trẻ tự thử. Lớp bé có nhiều bộ đồ giống nhau để giảm tranh chấp từ đầu.
Có nên làm góc chơi ở nhà giống ở lớp không?
Không cần làm giống. Ở nhà, một hộp đồ xây dựng, một kệ sách thấp trẻ tự lấy được và một chỗ để vẽ là đủ. Quan trọng hơn là thời gian trẻ được chơi không bị ngắt và người lớn hỏi chuyện về điều trẻ đang làm.
Giờ chơi ở góc có phải là giờ cô nghỉ không?
Không. Đây là lúc cô làm việc nhiều nhất: quan sát, ghi chép, hỗ trợ từng nhóm, xử lý tình huống. Ghi chép trong giờ chơi là nguồn chính để cô hiểu từng trẻ và lên kế hoạch cho tuần sau.