Lớp Glowing Star dành cho trẻ 4–5 tuổi, tương ứng mẫu giáo nhỡ (lớp chồi). Học vụ năm này đặt trọng tâm vào ba mạch: ngôn ngữ chuyển từ câu sang chuyện (kể lại có trước có sau, đặt câu hỏi vì sao); chơi chuyển từ chơi cạnh bạn sang chơi đóng vai có vai, có luật, có thương lượng; tư duy chuyển từ gọi tên sang so sánh, phân loại, tìm quy luật đơn giản. Hoạt động dài hơn lớp bé, nhiều làm việc theo nhóm nhỏ hơn.
Đây là lớp mà phụ huynh hay thấy con "lớn vụt": nói nhiều, hỏi dồn, bịa chuyện, đòi luật chơi theo ý mình, đôi khi cãi lại. Phần lớn những thay đổi đó gắn với một bước ngoặt nhận thức có thật của tuổi bốn, và học vụ của lớp được dựng để tận dụng nó. Bài dưới giải thích bước ngoặt ấy, rồi đi qua từng mạch học của năm.
Bước ngoặt của tuổi bốn: hiểu rằng người khác nghĩ khác mình
Năm 1983, hai nhà tâm lý học Heinz Wimmer và Josef Perner công bố một thí nghiệm sau này được lặp lại ở rất nhiều nước. Trẻ xem một nhân vật cất đồ vào chỗ A rồi đi ra ngoài; trong lúc vắng, đồ bị chuyển sang chỗ B. Câu hỏi: khi quay lại, nhân vật sẽ tìm ở đâu? Phần lớn trẻ ba tuổi chỉ chỗ B, nơi đồ thật sự nằm. Phần lớn trẻ năm tuổi chỉ chỗ A, vì hiểu nhân vật không biết đồ đã bị chuyển. Khoảng chuyển tiếp rơi vào quanh tuổi bốn đến năm, tuy mốc chính xác thay đổi theo cách hỏi và theo từng trẻ.
Giới nghiên cứu gọi năng lực này là thuyết tâm trí: hiểu rằng mỗi người có niềm tin, mong muốn, hiểu biết riêng, có thể khác với mình và khác với sự thật. Nó mở ra hàng loạt việc mới. Trẻ bắt đầu biết giấu, biết đùa, biết bịa chuyện có chủ đích. Trẻ hiểu vì sao bạn buồn khi bị giành đồ, ngay cả khi mình không buồn. Trẻ có thể đóng vai một người khác mà giữ được cách nghĩ của vai đó.
Lớp Glowing Star dựa vào bước ngoặt này ở gần như mọi hoạt động: truyện được chọn có nhân vật hiểu lầm nhau, trò đóng vai đòi mỗi bạn giữ vai riêng, giờ trò chuyện có câu hỏi "theo con, bạn ấy nghĩ gì".
Chơi đóng vai theo chủ đề: vì sao đây là "giờ học" chính của lớp nhỡ
Trong chương trình mầm non, chơi đóng vai theo chủ đề là một loại chơi được ghi tên riêng. Nhà nghiên cứu Sara Smilansky, trong các công trình về chơi giả vờ từ cuối thập niên 1960, mô tả một trò đóng vai trưởng thành có các yếu tố sau, và cô ở lớp nhỡ thường quan sát theo đúng những yếu tố ấy:
- Nhận vai: trẻ nói rõ mình là ai ("tớ là bác sĩ") và giữ vai đó qua cả trò chơi.
- Giả vờ với đồ vật: một khối gỗ thành điện thoại, một tờ giấy thành tờ tiền; về sau trẻ chỉ cần cử chỉ, không cần đồ.
- Giả vờ với hành động và tình huống: "giờ là buổi tối, bệnh nhân đến khám".
- Kéo dài: trò chơi giữ được nhiều phút, có diễn biến, không tan sau vài lượt.
- Tương tác: ít nhất hai trẻ cùng tham gia, vai này đáp lại vai kia.
- Trao đổi bằng lời: trẻ dùng lời để dàn dựng ("cậu làm mẹ nhé, mình đi chợ") và để nói trong vai.
Đặt cạnh nhau, các yếu tố này cho thấy vì sao một trò đóng vai tốt là bài tập nặng về ngôn ngữ, trí nhớ và tự điều chỉnh. Trẻ phải nhớ vai của mình, nhớ luật mình vừa đặt, dừng hành vi không hợp vai, nghe bạn và đáp lại. Chương trình Tools of the Mind do Elena Bodrova và Deborah Leong phát triển dựa trên lý thuyết Vygotsky còn thêm bước lập kế hoạch chơi: trước giờ chơi, trẻ nói hoặc vẽ ra mình định chơi gì, vai gì.
Ở lớp Glowing Star, cô không đứng ngoài nhìn. Cô bày góc theo chủ đề đang học, gợi ý thêm tình huống khi trò chơi bị lặp, vào vai một lúc để làm mẫu cách thương lượng, rồi lui ra.
Ngôn ngữ: từ câu đến chuyện có đầu có cuối
Ở lớp bé, trẻ trả lời câu hỏi về truyện. Ở lớp nhỡ, trẻ bắt đầu tự kể lại truyện theo trình tự, đoán điều xảy ra tiếp theo, và kể chuyện của chính mình: chuyện cuối tuần, chuyện con mèo ở nhà. Câu dài hơn, có từ nối "rồi", "sau đó", "vì", "nhưng". Bộ mốc phát triển của CDC năm 2022 ghi ở mốc bốn tuổi việc trẻ kể được điều xảy ra tiếp theo trong một câu chuyện quen thuộc, và nói câu từ bốn từ trở lên.
Hoạt động làm quen văn học ở lớp nhỡ vì vậy dùng truyện dài hơn, có xung đột rõ, có nhân vật đổi ý. Sau khi nghe, trẻ được kể lại bằng tranh xếp thứ tự, bằng rối tay, bằng đóng kịch ngắn. Thơ được đọc diễn cảm và đọc theo nhóm. Trẻ cũng được tập đặt câu hỏi: không chỉ trả lời "ai, cái gì" mà tự hỏi "vì sao", "nếu thì".
Về làm quen chữ, lớp nhỡ vẫn đi chậm và qua chơi: trẻ nhận ra tên mình viết trên ngăn đồ, chơi trò tìm chữ giống nhau, nghe và chơi với âm đầu của từ. Mục tiêu là trẻ thấy chữ có nghĩa và tò mò về nó, không phải thuộc bảng chữ cái. Việc nhận dạng chữ cái có hệ thống hơn thuộc năm cuối.
Câu hỏi "vì sao" dồn dập ở tuổi này là tín hiệu tốt. Cô ở lớp thường không trả lời ngay mà hỏi ngược: "con nghĩ vì sao?", rồi cùng trẻ thử, quan sát. Ở nhà, phụ huynh có thể làm y như vậy mà không cần biết hết câu trả lời.
So với lớp bé, lớp Glowing Star đòi thêm điều gì
Mục tiêu của mỗi lĩnh vực đều được nâng một bậc từ lớp bé lên lớp nhỡ. Bảng dưới minh hoạ bước nâng đó bằng ví dụ trong lớp, không phải danh mục đầy đủ của chương trình.
| Mạch | Lớp bé 3–4 tuổi | Lớp nhỡ 4–5 tuổi |
|---|---|---|
| Phân loại | Gom đồ vật theo một dấu hiệu rõ: cùng màu | Gom theo một dấu hiệu rồi đổi sang dấu hiệu khác: cùng màu, rồi cùng hình |
| Số lượng | Nhận biết một và nhiều, nhiều hơn ít hơn | Đếm trên đồ vật, so sánh hai nhóm bằng cách ghép cặp, thêm bớt trong phạm vi nhỏ |
| Quy luật | Bắt chước một chuỗi cô làm | Nhận ra và nối tiếp chuỗi lặp đơn giản: đỏ, xanh, đỏ, xanh |
| Kể chuyện | Trả lời câu hỏi về truyện | Kể lại theo trình tự, đoán diễn biến, kể chuyện của mình |
| Chơi | Chơi cạnh bạn, chơi liên kết | Đóng vai có kịch bản, có thương lượng vai |
| Vận động | Ném bằng hai tay, đi theo đường thẳng | Bắt bóng, nhảy lò cò vài bước, cắt theo đường thẳng bằng kéo an toàn |
Khoảng phạm vi số và độ khó cụ thể của từng nội dung được ghi trong chương trình theo độ tuổi. Cô dựa vào đó để chọn nội dung, nhưng bày cho mỗi nhóm trẻ một mức vừa sức: nhóm đã vững được thêm thử thách, nhóm chưa vững được thêm đồ vật thật và thời gian.
Tư duy khám phá: so sánh, phân loại và thử nghiệm nhỏ
Hoạt động khám phá khoa học ở lớp nhỡ thường đi theo vòng: quan sát, đặt câu hỏi, đoán, thử, kể lại điều thấy. Ví dụ một tuần tìm hiểu về nước: trẻ đoán vật nào chìm vật nào nổi, thả thử, chia đồ thành hai rổ, rồi cô hỏi vì sao chiếc thìa chìm mà chiếc lá nổi. Câu trả lời của trẻ bốn tuổi có thể sai về khoa học ("vì thìa muốn xuống đáy"), và điều đó không sao. Mục tiêu là trẻ quen với việc đoán rồi kiểm tra bằng mắt, và thấy rằng mình có thể đổi ý khi thấy bằng chứng mới.
Jean Piaget xếp trẻ từ khoảng hai đến bảy tuổi vào giai đoạn tiền thao tác, khi suy luận còn bám vào hình ảnh bề ngoài: hai hàng cúc dài ngắn khác nhau thì trẻ nghĩ hàng dài có nhiều cúc hơn, dù số cúc bằng nhau. Nhiều nghiên cứu sau Piaget cho thấy trẻ nhỏ làm được nhiều hơn ông nghĩ khi nhiệm vụ quen thuộc và câu hỏi rõ ràng. Với lớp học, điều rút ra là thực tế: cho trẻ đếm, ghép cặp, sờ nắn, thay vì chỉ nhìn rồi trả lời.
Phần toán của lớp nhỡ vì vậy dùng rất nhiều ghép cặp một đối một: mỗi bạn một cái cốc, mỗi con thỏ một củ cà rốt, rồi hỏi thừa hay thiếu. Đây là nền của khái niệm số vững hơn nhiều so với đọc thuộc dãy số.
Đôi tay và cơ thể ở lớp nhỡ: chuẩn bị cho những việc khéo hơn
Mạch phát triển thể chất của lớp nhỡ có hai nhánh song song. Nhánh vận động thô gồm chạy đổi hướng, bật xa, nhảy lò cò, bắt và ném bóng, leo trèo trên thang thấp; trẻ bốn tuổi thích thử sức và cần được thử ở nơi an toàn, có người lớn quan sát. Nhánh vận động tinh gồm cắt bằng kéo an toàn theo đường thẳng rồi đường cong, xâu hạt nhỏ dần, cài và mở cúc, gấp giấy, nặn hình có chi tiết. Ở góc tạo hình, trẻ bắt đầu vẽ người có đầu, thân, chân tay, và vẽ có chủ định: định vẽ cái gì rồi mới vẽ.
Hai nhánh này không tách khỏi các mạch khác. Một giờ khám phá về con vật có thể kết thúc bằng trò chơi bắt chước dáng đi của từng con; một câu chuyện về chiếc thuyền có thể dẫn tới hoạt động gấp thuyền giấy và thả thử. Cô quan sát xem trẻ có tự tin với cơ thể mình không, có cầm kéo và bút bằng các ngón tay chứ không nắm cả bàn tay không, có chịu thử lại khi chưa được. Với trẻ còn vụng, lớp tăng các việc vui tay như xé, vò, bóp đất nặn thay vì ép cầm bút lâu.
Bốn tình huống quen ở lớp nhỡ và cách lớp xử lý
Con kể chuyện "bịa" ở nhà, như hôm nay đi máy bay với cô. Ở tuổi bốn, ranh giới giữa tưởng tượng và kể lại sự thật còn mờ, và bịa chuyện có chủ đích cũng là dấu hiệu thuyết tâm trí đang lớn. Lớp không gắn nhãn nói dối cho trẻ; cô giúp trẻ phân biệt bằng câu hỏi "đó là chuyện thật hay chuyện mình tưởng tượng?".
Con đòi làm chỉ huy, giành vai, cãi luật. Thương lượng vai là phần khó nhất của chơi đóng vai và là nơi trẻ học nhiều nhất. Cô giúp bằng công cụ cụ thể như bốc thăm vai, đổi vai sau một lượt, hoặc để trẻ tự đề xuất cách chia rồi thử.
Con hỏi vì sao suốt cả ngày. Cô ghi lại câu hỏi hay của trẻ để làm điểm xuất phát cho hoạt động khám phá hoặc dự án nhỏ. Không câu hỏi nào bị coi là ngớ ngẩn.
Con dễ nổi nóng khi thua. Trò chơi có luật thắng thua bắt đầu nhiều hơn ở lớp nhỡ. Cô tập cho trẻ gọi tên cảm xúc, chờ một lúc rồi chơi lại, và chọn trò mà thắng thua không cố định một người.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi đã có thể đọc chữ, có nên cho học lớp lớn không?
Việc xếp lớp theo năm sinh và quyết định của nhà trường. Biết đọc sớm không có nghĩa là trẻ sẵn sàng với nhịp xã hội và tự lập của lớp lớn. Cô có thể bày thêm sách và thử thách cho trẻ ngay trong lớp nhỡ để con không chán.
Chơi đóng vai có thật sự quan trọng hơn giờ học toán, chữ không?
Không phải chuyện hơn kém. Chương trình cần cả hai. Nhưng ở tuổi bốn, đóng vai là nơi trẻ luyện cùng lúc ngôn ngữ, trí nhớ làm việc, tự điều chỉnh và kỹ năng xã hội với số giờ lớn hơn nhiều so với một giờ học có chủ định.
Con hay đóng vai siêu nhân đánh nhau ở lớp có sao không?
Trò chơi vật lộn giả vờ khá phổ biến ở tuổi này. Lớp thường đặt luật rõ: không đánh thật, dừng khi bạn nói dừng, chơi ở khu có thảm. Cô cũng gợi thêm tình huống để trò chơi có cốt truyện thay vì chỉ đánh nhau.
Lớp nhỡ có bắt đầu cầm bút viết không?
Trẻ cầm bút để vẽ, tô màu, vẽ ký hiệu và có thể bắt chước viết tên mình theo sở thích. Lớp không dạy viết chữ theo nét chuẩn và không bắt chép. Tay trẻ khéo dần qua xé dán, nặn, cắt, xâu hạt, là nền cho việc cầm bút sau này.
Con thuận tay trái thì lớp có chỉnh sang tay phải không?
Không nên chỉnh. Tay thuận thường rõ dần trong khoảng bốn đến sáu tuổi. Cô chỉ hỗ trợ cách ngồi, cách đặt giấy và đưa kéo dành cho người thuận tay trái nếu cần.