Trong cùng một lớp mẫu giáo, trẻ có thể chênh nhau gần một năm tuổi vì lớp xếp theo năm sinh, và chênh nhau nhiều hơn nữa về nhịp phát triển ở từng mặt: có bé nói sớm mà tay còn vụng, có bé leo trèo giỏi mà chưa thích ngồi nghe truyện. Đó là điều bình thường. Lớp xử lý bằng cách phân hoá: cùng một hoạt động nhưng có nhiều mức thử thách, hỗ trợ khác nhau cho từng trẻ, quan sát thường xuyên để điều chỉnh, và không so sánh hay xếp hạng trẻ với nhau.
Phụ huynh thường biết chuyện con mình hơn hay kém bạn qua những mẩu nhỏ: bạn ấy đã tự viết tên, con thì chưa; con đếm được đến hai mươi, bạn ấy mới đến năm. Bài này giải thích vì sao các chênh lệch ấy lớn ở tuổi mẫu giáo, điều nghiên cứu nói về trẻ nhỏ tuổi nhất lớp, và cách một lớp học tốt đáp ứng được cả bé đi trước lẫn bé cần thêm thời gian.
Chênh lệch ở tuổi mẫu giáo lớn tới đâu
Có hai nguồn chênh lệch chồng lên nhau. Nguồn thứ nhất là tuổi thật. Vì Việt Nam xếp lớp theo năm sinh, ngày chốt tuổi thực tế là đầu năm dương lịch: trẻ sinh tháng Một là lớn nhất lớp, trẻ sinh tháng Mười hai là nhỏ nhất, hai bé cách nhau gần mười hai tháng. Ở tuổi ba, mười hai tháng là khoảng một phần ba cuộc đời; ở tuổi năm, vẫn là một phần năm.
Nguồn thứ hai là khoảng dao động tự nhiên của phát triển. Các bộ mốc phát triển đều cho thấy trẻ đạt một kỹ năng trong một khoảng tuổi, không phải tại một điểm. Khi CDC Hoa Kỳ chỉnh lại bộ mốc năm 2022, nhóm soạn chọn những kỹ năng mà khoảng 75% trẻ đã đạt ở mỗi mốc tuổi, nghĩa là một phần tư trẻ bình thường đạt muộn hơn mốc ghi. Thêm vào đó, mỗi trẻ phát triển không đều giữa các mặt: một bé có thể đi trước ở ngôn ngữ và đi sau ở vận động tinh.
Cộng hai nguồn lại, trong một lớp hai ba chục trẻ, khoảng cách giữa trẻ đi nhanh nhất và trẻ đi chậm nhất ở một kỹ năng cụ thể có thể tương đương hơn một năm phát triển. Chương trình viết mục tiêu theo độ tuổi để định hướng, còn công việc hằng ngày của cô là làm việc với khoảng cách ấy.
Điều nghiên cứu nói về trẻ nhỏ tuổi nhất lớp
Hiện tượng trẻ nhỏ tuổi nhất trong một khoá học thường gặp bất lợi được gọi là hiệu ứng tuổi tương đối. Nó được ghi nhận ở nhiều nước, từ kết quả học tập những năm đầu tới thể thao trẻ. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí New England Journal of Medicine năm 2018 của nhóm Timothy Layton tại Hoa Kỳ cho thấy ở các bang lấy mốc tuổi nhập học là ngày 1 tháng 9, trẻ sinh tháng 8 (nhỏ nhất khoá) được chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý nhiều hơn rõ rệt so với trẻ sinh tháng 9 (lớn nhất khoá). Cách giải thích được nhiều người chấp nhận là hành vi bình thường của một trẻ nhỏ tuổi hơn đã bị so với các bạn lớn hơn.
Nhiều nghiên cứu khác cho thấy chênh lệch về kết quả học tập do tuổi tương đối thu hẹp dần theo năm học, nhưng không phải lúc nào cũng biến mất hẳn. Các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về độ lớn của tác động và về việc học lùi một năm có giúp được không.
Bài học cho lớp mẫu giáo khá rõ: khi đánh giá một trẻ, cô cần nhớ tuổi thật của trẻ chứ không chỉ tên lớp. Một bé sinh tháng Mười một ngồi không yên bằng các bạn sinh tháng Hai chưa chắc là có vấn đề; có thể bé chỉ đang đúng với tuổi mình.
Một hoạt động, nhiều mức thử thách: ví dụ với trò xếp theo quy luật
Phân hoá không có nghĩa là mỗi trẻ làm một bài riêng. Cách hay dùng ở mẫu giáo là bày cùng một hoạt động với nhiều mức để trẻ tự chọn hoặc được cô gợi ý. Ví dụ giả định dưới đây ở một lớp Glowing Star.
| Mức | Trẻ được mời làm gì | Cô hỗ trợ thế nào |
|---|---|---|
| Làm quen | Nối tiếp chuỗi hai màu xen kẽ đã làm sẵn, dùng hạt to | Làm mẫu, nói thành tiếng: "đỏ, xanh, đỏ, xanh, tiếp theo là gì?" |
| Vững | Tự tạo chuỗi hai yếu tố, rồi chuỗi ba yếu tố | Hỏi "con định xếp theo quy luật nào?", để trẻ tự kiểm tra |
| Mở rộng | Tạo quy luật bằng âm thanh, động tác, hình; tìm lỗi trong chuỗi bạn xếp | Đặt thử thách mới, mời trẻ giải thích quy luật cho bạn |
Ba mức nằm cạnh nhau trên cùng một bàn. Trẻ không bị gọi tên theo mức, và có thể chuyển mức trong cùng buổi. Cô nhìn xem trẻ chọn mức nào, có thử mức tiếp theo khi đã vững không, và gợi ý đúng lúc.
Đây là cách đưa ý tưởng vùng phát triển gần của Vygotsky vào việc hằng ngày: nhiệm vụ đặt ở chỗ trẻ chưa tự làm được hẳn nhưng làm được với chút hỗ trợ, rồi hỗ trợ rút dần.
Khi trẻ đi trước các bạn
Đào sâu thay vì đẩy nhanh. Trẻ đếm vững thì được mời đếm những nhóm lớn hơn, ước lượng, chia phần, giải câu đố; trẻ thích sách được giao vai kể chuyện cho nhóm. Lớp không chuyển trẻ sang nội dung của lớp trên hay của tiểu học.
Giữ chỗ cho những mặt khác. Một trẻ đọc sớm có thể vẫn cần học cách chờ đến lượt, chịu thua trong trò chơi, nói ra khi bực. Đi trước ở một mặt không có nghĩa đi trước ở mọi mặt.
Tránh biến trẻ thành "người làm mẫu" mãi. Nhờ trẻ giúp bạn đôi khi là tốt, nhưng nếu lúc nào cũng vậy, trẻ dễ chán và bạn kia dễ ỷ lại. Cô xoay vòng vai giúp đỡ trong lớp.
Cho trẻ quyền chọn việc khó. Trẻ đi trước thường thích thú khi được tự chọn thử thách: xây tháp cao hơn hôm qua, kể lại truyện theo cách khác, đặt câu đố cho cô. Cô bày sẵn những lựa chọn đó trong góc để trẻ tự tìm đến mà không cần được gọi riêng.
Khi trẻ cần thêm thời gian
Phần lớn trẻ đi chậm hơn bạn ở một mặt nào đó chỉ cần thêm thời gian, thêm lần thử và một chút hỗ trợ đúng chỗ. Cô ở lớp làm việc này hằng ngày: chọn đồ dùng dễ cầm hơn cho trẻ còn vụng tay, cho trẻ thêm thời gian trả lời, ngồi gần trẻ khó tập trung, chia một việc thành các bước ngắn. Trẻ không bị tách khỏi hoạt động chung; trẻ tham gia cùng các bạn ở mức của mình.
Có những trường hợp chênh lệch cần được nhìn kỹ hơn: trẻ gần như không nói khi các bạn cùng tuổi đã nói thành câu, trẻ mất dần kỹ năng đã có, trẻ rất khó chịu với âm thanh hay đông người, trẻ hiếm khi nhìn và đáp lại người khác. Khi cô thấy những dấu hiệu như vậy kéo dài, cô ghi lại cụ thể và trao đổi với gia đình. Việc gợi ý một buổi đánh giá chuyên sâu, sàng lọc hay can thiệp sớm thuộc trang chuyên đề của hệ thống; trang học vụ này không chẩn đoán.
Điều nên tránh ở cả hai phía là chờ đợi mãi với câu "lớn lên tự hết" khi dấu hiệu rõ, và ngược lại là lo lắng thái quá với mỗi việc con làm muộn hơn bạn vài tháng. Trao đổi thường xuyên với cô là cách dễ nhất để giữ cân bằng.
Cô quan sát để điều chỉnh, không để xếp hạng
Để phân hoá được, cô phải biết từng trẻ đang ở đâu, và cách biết là quan sát hằng ngày. Cô ghi lại những gì trẻ làm và nói trong giờ chơi, giờ học, ngoài sân: bé A hôm nay tự cắt được đường cong, bé B lần đầu kể lại truyện có trước có sau, bé C vẫn tránh góc tạo hình. Những ghi chép ngắn như vậy, gom lại qua nhiều tuần, cho một bức tranh rõ hơn nhiều so với một lần kiểm tra.
Từ bức tranh đó, cô điều chỉnh: bày thêm thử thách ở góc toán cho nhóm đã vững, chọn truyện ngắn hơn cho nhóm còn khó ngồi nghe, mời bé C vào góc tạo hình bằng một hoạt động có xe ô tô, thứ bé mê. Quan sát phục vụ việc dạy, không phục vụ việc so.
Đánh giá định kỳ theo chương trình, hồ sơ của trẻ và cách trao đổi kết quả với gia đình có danh mục riêng. Ở đây chỉ cần nhấn: trường không cho điểm, không xếp hạng, và các mức trong một hoạt động phân hoá không bao giờ được dùng để gắn nhãn trẻ.
Ba lớp, những chênh lệch hay gặp
Mỗi độ tuổi có những mặt mà chênh lệch giữa các trẻ dễ thấy nhất. Bảng dưới tổng hợp từ những gì thường gặp, không phải tiêu chí đánh giá.
| Lớp | Chênh lệch dễ thấy | Lớp thường làm gì |
|---|---|---|
| Rising Star 3–4 tuổi | Mức tự phục vụ, độ rõ của lời nói, sự an tâm khi xa gia đình | Cho thời gian tự làm, dùng tranh các bước, giữ nếp ngày ổn định |
| Glowing Star 4–5 tuổi | Khả năng chơi đóng vai cùng bạn, sức ngồi nghe truyện, độ khéo của tay | Vào vai làm mẫu, chia nhóm nhỏ, bày nhiều mức ở góc toán và tạo hình |
| Super Star 5–6 tuổi | Hứng thú với chữ và số, mức tự lập, khả năng giữ một việc đến cùng | Đào sâu cho trẻ đi trước, chia nhỏ việc cho trẻ cần thời gian, không dạy trước lớp 1 |
Những chênh lệch trong bảng đều nằm trong khoảng bình thường của sự phát triển. Điều cô chú ý không phải trẻ đứng ở đâu so với bạn, mà trẻ có đang tiến lên so với chính mình hay không.
Phụ huynh nhìn sự khác biệt thế nào cho đúng
So con với chính con của mấy tháng trước. Đó là phép so có nghĩa nhất. Con của tháng Ba nói được những câu mà con của tháng Chín chưa nói không? Tay khéo hơn chưa? Tự làm thêm được việc gì?
Nhớ tuổi thật của con. Nếu con sinh cuối năm, hãy đọc các mốc phát triển theo tuổi thật của con, không theo tên lớp. Hỏi cô xem cô có tính đến điều này khi nhận xét không.
Nghe chuyện của bạn khác như chuyện của bạn khác. Thông tin truyền giữa phụ huynh thường chỉ là phần nổi bật nhất của một trẻ. Một bé tự viết được tên có thể đang chật vật ở việc khác mà gia đình bé không kể.
Hỏi cô bằng câu hỏi về con. Thay vì hỏi "con có chậm hơn các bạn không", hãy hỏi "con đang làm tốt điều gì, đang cần hỗ trợ ở đâu, lớp đang giúp con thế nào". Câu trả lời sẽ dùng được hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh tháng Mười hai có bị thiệt khi học cùng các bạn sinh đầu năm không?
Ở tuổi mẫu giáo, trẻ nhỏ tuổi nhất lớp thường cần thêm chút thời gian ở một số mặt, và nghiên cứu về hiệu ứng tuổi tương đối cho thấy chênh lệch này có thật. Lớp có phân hoá tốt giúp trẻ học ở mức vừa sức. Phần lớn chênh lệch thu hẹp dần theo thời gian.
Có nên xin cho con học lùi một năm để lớn hơn các bạn không?
Đây là quyết định cần bàn với nhà trường dựa trên tình hình cụ thể của trẻ, không chỉ tháng sinh. Nghiên cứu về lợi ích của học lùi còn chưa thống nhất. Học lùi cũng có cái giá riêng, như trẻ có thể thấy chán khi học lại nội dung quen.
Con đi trước các bạn nhiều, có nên chuyển lên lớp trên không?
Đi trước ở một mặt như đọc hay đếm chưa đủ để chuyển lớp, vì lớp trên còn đòi hỏi về tự lập, xã hội và cảm xúc. Thường thì đào sâu thử thách trong lớp hiện tại hợp hơn. Việc xếp lớp do nhà trường quyết định theo quy định.
Phân hoá có nghĩa là con được giao bài dễ hơn các bạn không?
Không hẳn. Phân hoá là cùng một hoạt động có nhiều mức và nhiều cách hỗ trợ. Trẻ được mời bắt đầu ở mức vừa sức và tiến lên khi đã vững. Mức không gắn cố định với trẻ và không công bố trước lớp.
Khi nào chênh lệch đáng để đi khám hay đánh giá chuyên sâu?
Khi dấu hiệu rõ và kéo dài, như trẻ hầu như không nói khi các bạn cùng tuổi đã nói thành câu, mất kỹ năng đã có, hoặc rất khó giao tiếp với người khác. Cô sẽ trao đổi với gia đình khi thấy cần. Trang học vụ này không chẩn đoán.
Lớp có công bố bé nào giỏi nhất, ngoan nhất không?
Không. Trường không xếp hạng trẻ ở bất kỳ lớp nào. Cô có thể khen một việc làm cụ thể của trẻ trước lớp, như giúp bạn dọn đồ, nhưng không so sánh trẻ với nhau hay chọn ra bé giỏi nhất.