Dạy học theo chủ đề ở mầm non là cách tổ chức chương trình quanh một đề tài gần gũi với trẻ, như gia đình, cây xanh hay phương tiện giao thông, rồi để đề tài đó đi qua cả năm lĩnh vực phát triển trong vài tuần: trẻ đếm, kể, hát, vẽ, vận động và chơi cùng bạn về cùng một điều. Thay vì học môn toán riêng, môn văn riêng, trẻ gặp một nội dung nhiều lần bằng nhiều cách, và nhờ thế mà nhớ, hiểu và liên hệ được.
Chủ đề lớn thường được chia thành chủ đề nhánh, mỗi nhánh kéo dài khoảng một tuần. Trước khi bắt đầu, cô vẽ mạng nội dung và mạng hoạt động để thấy chủ đề phủ đủ các lĩnh vực chưa. Cách làm này có lý do sư phạm rõ, nhưng cũng có giới hạn, và hiểu cả hai giúp phụ huynh đánh giá đúng những gì đang diễn ra trong lớp.
Vì sao mầm non không chia môn học
Trẻ dưới sáu tuổi không học theo ngăn kéo. Khi một trẻ bốn tuổi chơi bán hàng, trẻ vừa đếm tiền giả, vừa nói câu mời khách, vừa nhường bạn, vừa sắp xếp quả theo màu. Tâm lý học phát triển, từ Piaget đến Vygotsky, đều nhấn mạnh rằng trẻ nhỏ xây dựng hiểu biết qua hoạt động trọn vẹn với đồ vật và với người khác, không qua bài giảng tách từng phần.
Chương trình giáo dục mầm non của Bộ vì vậy không chia môn mà chia lĩnh vực phát triển. Lĩnh vực là cách người lớn nhìn vào sự phát triển của trẻ để không bỏ sót mặt nào; nó không phải thời khoá biểu để trẻ học riêng từng thứ. Chủ đề là sợi dây nối các lĩnh vực đó lại trong cùng một trải nghiệm.
Còn một lý do thực tế: trẻ nhỏ cần lặp lại. Khi một từ mới như "rễ cây" xuất hiện trong giờ khám phá, rồi trong bài hát, rồi trong góc xây dựng, trẻ có nhiều cơ hội nghe và dùng nó trong ngữ cảnh khác nhau. Dạy theo chủ đề tạo ra sự lặp lại đó một cách tự nhiên, không phải bắt trẻ học thuộc.
Chủ đề, chủ đề nhánh, chủ điểm: phân biệt cho khỏi lẫn
Các từ dưới đây hay xuất hiện trong kế hoạch và trong buổi họp phụ huynh. Chúng có nghĩa gần nhau nhưng không giống hệt.
| Thuật ngữ | Nghĩa trong kế hoạch | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chủ đề | Đề tài lớn trải qua vài tuần, đặt trong kế hoạch năm hoặc tháng | Gia đình; Thế giới thực vật; Phương tiện giao thông |
| Chủ đề nhánh | Một khía cạnh của chủ đề, thường gắn với một tuần trong kế hoạch tuần | Trong "Gia đình": nhà của bé, đồ dùng trong gia đình, người thân của bé |
| Chủ điểm | Từ dùng xen kẽ với chủ đề ở nhiều trường; có nơi dùng cho dịp đặc biệt trong năm | Một tuần gắn với Tết, với ngày nhà giáo |
| Đề tài dự án | Câu hỏi hay vật thật trẻ muốn tìm hiểu sâu, thường nảy ra trong chủ đề | Trong "Thế giới thực vật": hạt đậu mọc ra sao |
| Mạng nội dung | Sơ đồ những điều trẻ có thể khám phá về chủ đề | Cây gồm những phần nào, cây cần gì, cây cho ta gì |
| Mạng hoạt động | Sơ đồ những hoạt động dự kiến, xếp theo năm lĩnh vực | Đếm lá, hát về cây, vẽ cây, chơi trồng cây, bò qua đường hầm |
Phụ huynh không cần nhớ thuật ngữ. Chỉ cần biết: chủ đề là cái khung lớn, nhánh là phần của từng tuần, còn dự án là chỗ trẻ đào sâu khi thật sự tò mò.
Cô dựng một chủ đề từ đầu như thế nào
Một chủ đề được chuẩn bị tốt thường đi qua các bước sau, trước cả khi trẻ bước vào tuần đầu tiên của chủ đề.
- Xem lại mục tiêu độ tuổi. Chủ đề phục vụ mục tiêu chứ không ngược lại. Cô chọn trong mục tiêu năm những mục tiêu hợp với chủ đề sắp tới.
- Tìm hiểu trẻ đã biết gì. Trò chuyện, cho trẻ vẽ hoặc kể về đề tài. Lớp nào đã đi sở thú nhiều thì chủ đề động vật sẽ bắt đầu từ chỗ khác lớp chưa đi bao giờ.
- Vẽ mạng nội dung. Viết đề tài ở giữa, toả ra những điều trẻ có thể khám phá. Mạng tốt có những nhánh trẻ chạm được bằng tay, không chỉ những khái niệm.
- Vẽ mạng hoạt động theo năm lĩnh vực. Kiểm tra lĩnh vực nào còn mỏng. Chủ đề động vật dễ giàu nhận thức mà nghèo vận động nếu không để ý.
- Chia thành các nhánh và rải vào kế hoạch tuần. Mỗi nhánh có trọng tâm rõ, không nhồi mọi thứ vào tuần đầu.
- Chuẩn bị môi trường. Đổi đồ ở góc chơi, mang vật thật vào lớp, nhắn gia đình góp nguyên liệu nếu cần.
- Dự kiến hoạt động mở và kết thúc chủ đề. Mở để khơi tò mò, kết thúc để trẻ nhìn lại những gì đã làm.
Bước hai thường bị bỏ qua khi giáo viên vội, nhưng đó là chỗ phân biệt chủ đề làm cho lứa trẻ này với chủ đề chép lại từ năm trước.
Một chủ đề đi qua năm lĩnh vực: ví dụ giả định với chủ đề "Gia đình"
Để thấy chủ đề nối các lĩnh vực ra sao, bảng dưới là ví dụ giả định cho lớp 3–4 tuổi, chủ đề "Gia đình" trong khoảng ba tuần. Đây không phải kế hoạch thật của lớp nào; mục đích là cho thấy mỗi lĩnh vực có hoạt động riêng nhưng cùng nói về một điều.
| Lĩnh vực | Hoạt động có thể có | Điều cô quan sát |
|---|---|---|
| Phát triển thể chất | Trò chơi "về nhà đúng cửa", bê đồ chơi giúp mẹ đi theo đường hẹp, tự cởi giày cất vào kệ | Giữ thăng bằng, phối hợp tay mắt, tự phục vụ |
| Phát triển nhận thức | Đếm số người trong ảnh gia đình, xếp đồ dùng theo phòng (bếp, phòng ngủ), so cao thấp giữa các thành viên trong ảnh | Đếm trong phạm vi nhỏ, phân loại theo một dấu hiệu |
| Phát triển ngôn ngữ | Kể về người thân qua ảnh mang từ nhà, nghe truyện ngắn về em bé mới sinh, đọc đồng dao | Dùng câu đơn đủ ý, gọi đúng tên quan hệ trong gia đình |
| Tình cảm và kỹ năng xã hội | Chơi phân vai nấu ăn, chia bánh cho cả nhà búp bê, nói lời cảm ơn khi nhận đồ | Chờ lượt, chia sẻ, biểu lộ cảm xúc bằng lời |
| Phát triển thẩm mỹ | Vẽ ngôi nhà của bé, hát bài về gia đình, làm khung ảnh bằng giấy và hột hạt | Thích thú, tự chọn màu, mạnh dạn thể hiện |
Chú ý một điều khi làm chủ đề này: không phải trẻ nào cũng có gia đình theo mẫu bố, mẹ và con. Cô cần chuẩn bị để trẻ sống với ông bà, với một bố hoặc một mẹ, hay trong gia đình có hoàn cảnh riêng đều thấy mình được tôn trọng. Ảnh mang từ nhà là tuỳ chọn, không bắt buộc, và câu hỏi trong lớp nên mở, như "ai hay chơi với con ở nhà", thay vì giả định sẵn các vai.
Tích hợp thật và tích hợp gượng
Tích hợp nghĩa là các lĩnh vực cùng phục vụ một trải nghiệm có ý nghĩa. Khi trẻ trồng hạt đậu, đếm số ngày nảy mầm, kể lại cho bạn nghe và vẽ cây con, các lĩnh vực đan vào nhau vì chính hoạt động cần chúng. Đó là tích hợp thật.
Tích hợp gượng là khi mọi hoạt động bị gắn nhãn chủ đề cho có. Một tuần chủ đề giao thông mà bài toán là "đếm năm chiếc ô tô", bài vẽ là "tô màu ô tô", bài hát là "bài về ô tô", trẻ không hiểu thêm gì về giao thông, chỉ gặp hình ô tô năm lần. Một dạng khác là ghép những nội dung không liên quan, như dạy một bài thơ về mùa xuân vào giữa chủ đề nghề nghiệp chỉ vì bài thơ có trong danh sách phải dạy.
Cách nhận ra: hỏi xem hoạt động có giúp trẻ hiểu sâu hơn về đề tài không, hay chỉ mượn hình ảnh của đề tài. Một chủ đề tốt không cần mọi hoạt động trong tuần đều dính chủ đề. Những bài vận động cơ bản, những trò chơi dân gian hay một câu chuyện trẻ yêu thích vẫn có chỗ đứng riêng mà không phải gượng ép vào khung.
Chủ đề dài bao lâu và ai quyết định
Không có độ dài cố định. Thông lệ ở nhiều trường là chủ đề lớn kéo dài từ hai đến năm tuần, mỗi nhánh khoảng một tuần, nhưng chương trình của Bộ sau lần sửa đổi năm 2016 đặc biệt nhấn mạnh việc trao quyền chủ động cho giáo viên, theo tinh thần lấy trẻ làm trung tâm. Điều đó có nghĩa là cô có thể rút ngắn chủ đề trẻ ít hứng thú và kéo dài chủ đề trẻ đang say mê, miễn là mục tiêu năm vẫn đạt.
Trong thực tế, độ dài phụ thuộc vào ba thứ. Một là độ tuổi: trẻ nhỏ cần chủ đề ngắn và gần, trẻ năm tuổi theo được đề tài dài hơn. Hai là độ giàu của đề tài: "Nước" có thể đi rất xa, "Đồ dùng ăn uống" thì ngắn hơn. Ba là sự kiện của năm: kỳ nghỉ Tết cắt ngang một chủ đề thì cô thường xếp chủ đề ngắn trước Tết.
Phụ huynh thấy lớp con "học mãi một chủ đề" không nên vội lo. Nếu trẻ vẫn mang về những câu hỏi mới, những sản phẩm khác nhau, chủ đề đang làm đúng việc. Nếu trẻ chán và lặp lại một thứ, đó là lúc nên hỏi cô.
Giới hạn của dạy theo chủ đề và chỗ cho dự án
Dạy theo chủ đề có điểm yếu đã được giới nghiên cứu giáo dục mầm non chỉ ra từ lâu. Chủ đề thường do người lớn chọn trước, nên có lúc không chạm được vào điều trẻ thật sự quan tâm. Khi bị lập sẵn quá kín, chủ đề dễ thành chuỗi hoạt động bề mặt, nhiều thứ nhưng nông. Lilian Katz và Sylvia Chard, trong cuốn sách về cách tiếp cận dự án xuất bản lần đầu năm 1989, phân biệt rõ giữa chủ đề kiểu này với những cuộc tìm hiểu sâu do câu hỏi của trẻ dẫn dắt.
Vì vậy nhiều trường hiện nay kết hợp: chủ đề làm khung cho cả năm, giúp bảo đảm các lĩnh vực được phủ đủ và kế hoạch dễ quản lý; bên trong chủ đề, khi trẻ nảy ra một câu hỏi đáng theo đuổi, cô mở thành một dự án nhỏ. Cách tiếp cận dự án ở mầm non được bàn kỹ ở một bài riêng trong mục này.
Với phụ huynh, điều cần giữ là: chủ đề không phải mục tiêu. Trẻ không cần "biết hết về giao thông" sau bốn tuần. Điều đáng mong là trẻ quan sát kỹ hơn, nói rõ hơn, hợp tác tốt hơn và tò mò hơn; chủ đề chỉ là chất liệu cho những điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề ở các trường mầm non có giống nhau không?
Nhiều chủ đề quen thuộc như trường mầm non, bản thân, gia đình, nghề nghiệp, thực vật, động vật, giao thông, nước và hiện tượng tự nhiên xuất hiện ở hầu hết các trường vì gần với trẻ. Nhưng chương trình không bắt buộc một danh sách cố định; thứ tự, độ dài và cách triển khai mỗi trường mỗi khác.
Dạy theo chủ đề có làm trẻ thiếu kiến thức toán, chữ không?
Không, nếu kế hoạch được làm đúng. Mạng hoạt động bảo đảm mỗi chủ đề có phần làm quen với toán, với chữ viết và các lĩnh vực khác. Cô đối chiếu với mục tiêu độ tuổi để không lĩnh vực nào bị bỏ trống qua nhiều tuần.
Phụ huynh có thể đề xuất chủ đề cho lớp không?
Có thể góp ý, nhất là khi gia đình có nghề, có chuyến đi hay có vật thật liên quan. Quyết định cuối cùng thuộc cô giáo và tổ chuyên môn vì họ phải cân với mục tiêu năm. Đề xuất thường được đón nhận tốt nhất ở dạng góp nguyên liệu hoặc góp một buổi chia sẻ.
Trẻ nhà trẻ có học theo chủ đề không?
Có, nhưng chủ đề ở nhà trẻ đơn giản, gần và lặp lại nhiều hơn, như đồ chơi của bé, bé và các bạn, con vật quen thuộc. Trẻ dưới ba tuổi học chủ yếu qua sinh hoạt hằng ngày, nên chủ đề chỉ là gợi ý cho cô chọn đồ chơi, bài hát và câu chuyện.
Vì sao con kể lớp đang học chủ đề nghề nhưng lại hát bài về mùa mưa?
Không phải hoạt động nào cũng phải dính chủ đề. Bài hát có thể thuộc kế hoạch âm nhạc chung, gắn với thời tiết thật, hoặc do trẻ yêu cầu. Gượng ép mọi thứ vào chủ đề mới là điều nên tránh.
Chủ đề nhánh và kế hoạch tuần liên quan thế nào?
Thường mỗi chủ đề nhánh tương ứng một tuần trong kế hoạch tuần, nên tên nhánh hay được ghi ở đầu bảng tuần dán cửa lớp. Có nhánh kéo dài hơn một tuần nếu trẻ hứng thú, và có tuần không thuộc nhánh nào, dành cho ôn tập hay dịp đặc biệt.