Dự án ở lớp mẫu giáo là một cuộc tìm hiểu kéo dài vài ngày tới vài tuần về một đề tài trẻ thật sự tò mò, như cái cây trong sân, chiếc xe rác buổi sáng hay tiệm bánh đầu ngõ. Theo cách mô tả của Lilian Katz và Sylvia Chard, một dự án đi qua ba giai đoạn: khởi động (gom điều trẻ đã biết và câu hỏi của trẻ), triển khai (quan sát tận nơi, hỏi người hiểu chuyện, làm mô hình, vẽ lại) và kết thúc (chia sẻ điều đã học với người khác). Điều làm nên dự án là câu hỏi của trẻ, không phải sản phẩm để trưng bày.
Ở trường, dự án theo nhóm bắt đầu từ lớp Rising Star và dài dần ở hai lớp sau. Bài này đứng ở góc trong lớp: trẻ làm gì qua từng giai đoạn, cô làm gì, khác biệt giữa ba lớp ra sao. Việc lập kế hoạch năm, chọn chủ đề theo tháng và lịch các dự án trong năm thuộc danh mục kế hoạch giáo dục.
Dự án khác một chủ đề thông thường ở đâu
Chủ đề là cái khung nội dung lớp đi qua trong một khoảng thời gian, như gia đình, nghề nghiệp, thế giới động vật. Trong một chủ đề, cô tổ chức nhiều hoạt động có chủ định và bày góc chơi liên quan. Dự án hẹp hơn và sâu hơn: thay vì lướt qua mười con vật, cả lớp tìm hiểu kỹ một con, như đàn cá trong bể của lớp, đến mức trẻ trả lời được những câu hỏi chính mình đặt ra.
Katz và Chard trình bày cách làm này trong cuốn Engaging Children's Minds: The Project Approach, xuất bản lần đầu năm 1989 và được dùng rộng rãi trong đào tạo giáo viên mầm non. Hai bà nhấn mạnh rằng dự án không thay toàn bộ chương trình mà bổ sung cho các hoạt động có hệ thống khác; nó là chỗ để trẻ dùng những kỹ năng đã học vào việc tìm hiểu thứ trẻ quan tâm.
Khác biệt rõ nhất nằm ở ai đặt câu hỏi. Trong một giờ học có chủ định, cô biết trước điều trẻ sẽ học. Trong dự án, cô biết đề tài và mục tiêu lớn, nhưng câu hỏi cụ thể đến từ trẻ, và lộ trình đổi theo những gì trẻ phát hiện.
Ba giai đoạn của một dự án trong lớp
Dưới đây là khung ba giai đoạn theo Katz và Chard, diễn đạt theo những gì thường thấy trong một lớp mẫu giáo.
- Khởi động. Cô chọn đề tài gần, có thật, trẻ chạm tay được. Cả lớp chia sẻ điều mình đã biết qua trò chuyện, vẽ, kể chuyện nhà mình. Cô ghi lại các câu hỏi của trẻ, kể cả câu nghe ngây ngô. Danh sách câu hỏi này là xương sống của dự án.
- Triển khai. Trẻ đi tìm câu trả lời: quan sát tận nơi trong sân, trong bếp, trên đường; hỏi người có hiểu biết như bác bảo vệ, cô cấp dưỡng, một phụ huynh làm nghề liên quan; xem sách tranh; làm thử. Trẻ ghi lại điều thấy bằng tranh vẽ, mô hình, ảnh chụp, những ký hiệu tự đặt. Nhiều câu hỏi mới nảy ra giữa chừng.
- Kết thúc. Trẻ chọn cách chia sẻ điều đã học với người khác: một buổi kể cho lớp bên cạnh, một góc trưng bày cho phụ huynh, một vở kịch nhỏ, một cuốn sách tranh của lớp. Cô cùng trẻ nhìn lại danh sách câu hỏi ban đầu, câu nào đã trả lời, câu nào chưa.
Thời lượng của từng giai đoạn không cố định. Một dự án có thể dừng sớm nếu trẻ hết hứng thú, hoặc kéo dài khi trẻ còn nhiều câu hỏi. Đó là đặc điểm, không phải lỗi, của cách học này.
Ví dụ giả định: dự án "Cây bàng ở sân trường" của một lớp Glowing Star
Bảng dưới là một ví dụ dựng để minh hoạ, không phải dự án đã diễn ra ở một lớp cụ thể. Nó cho thấy năm lĩnh vực phát triển cùng xuất hiện trong một dự án.
| Tuần | Điều trẻ làm | Lĩnh vực chạm tới |
|---|---|---|
| 1 | Đứng quanh cây, kể điều đã biết; cô ghi các câu hỏi như "vì sao lá đỏ", "cây có ngủ không", "rễ dài bao nhiêu" | Ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội |
| 2 | Nhặt lá các màu, xếp theo màu từ xanh đến đỏ; đo vòng thân cây bằng dây và bằng vòng tay các bạn | Nhận thức, thể chất |
| 3 | Hỏi bác bảo vệ về cây; xem sách tranh về cây; vẽ lại cây theo mùa | Ngôn ngữ, thẩm mỹ |
| 4 | Cả nhóm làm cây bằng bìa và lá thật, mỗi bạn nhận một phần; tập kể cho phụ huynh | Thẩm mỹ, kỹ năng xã hội, ngôn ngữ |
Đáng chú ý là ở tuần một, câu "cây có ngủ không" không bị gạt đi. Một câu như vậy có thể dẫn tới việc quan sát lá cây lúc sáng và lúc chiều, hoặc đơn giản để cả lớp cùng thấy có những câu hỏi người lớn cũng phải đi tìm hiểu.
Dự án ở ba lớp: cùng một cách làm, khác độ dài và mức tự chủ
Rising Star 3–4 tuổi: dự án ngắn, rất gần, cô dẫn nhiều. Đề tài là thứ trẻ chạm được hằng ngày: đôi giày của mình, con cá trong bể, chiếc bánh ăn xế. Câu hỏi đơn giản và thường do cô gợi. Trẻ ghi lại chủ yếu bằng tranh, nặn, ảnh cô chụp. Dự án gói trong khoảng một tuần là vừa sức.
Glowing Star 4–5 tuổi: nhiều câu hỏi vì sao, bắt đầu đi tìm câu trả lời. Trẻ đặt câu hỏi nhiều hơn, dự đoán rồi kiểm tra. Trẻ có thể phỏng vấn một người lớn theo câu hỏi đã chuẩn bị cùng cô. Sản phẩm chung nhiều hơn, dự án kéo dài vài tuần.
Super Star 5–6 tuổi: trẻ tự chia việc, tự ghi chép, tự trình bày. Nhóm trẻ chọn câu hỏi mình muốn theo đuổi, chia việc, ghi lại bằng ký hiệu và tranh có chú thích theo cách riêng, trình bày cho người ngoài lớp. Đây là nơi trẻ dùng hầu hết kỹ năng của năm cuối.
Chọn đề tài dự án: điều gì làm một đề tài tốt
Gần và có thật. Trẻ mẫu giáo cần chạm, nhìn, đi tới được đối tượng tìm hiểu. Cái cây trong sân, chiếc xe đẩy thức ăn, tiệm sửa xe gần trường là đề tài tốt hơn núi lửa hay vũ trụ, dù trẻ có thể thích nghe về chúng.
Đủ sâu để có nhiều câu hỏi. Đề tài tốt cho phép trẻ hỏi tiếp sau câu hỏi đầu tiên: cái gì, vì sao, làm thế nào, ai làm. Một đề tài trả lời xong trong một buổi thì hợp với hoạt động có chủ định hơn là dự án.
Có người để hỏi, có thứ để làm. Dự án cần chỗ cho trẻ phỏng vấn, đi xem, làm mô hình, làm thử. Đề tài chỉ có thể tìm hiểu qua tranh ảnh thì khó thành dự án ở tuổi mẫu giáo.
Nối được với mục tiêu của chương trình. Cô kiểm tra xem đề tài cho phép trẻ luyện những gì của năm lĩnh vực, để dự án không đi lạc khỏi kế hoạch giáo dục.
Nhiều trẻ cùng quan tâm. Đề tài tốt thường lộ ra từ điều nhiều trẻ cùng bàn tán, cùng hỏi, chứ không phải điều người lớn thấy hay.
Những hiểu lầm hay gặp về dự án ở mầm non
Hiểu lầm thứ nhất là coi dự án như một buổi làm sản phẩm thật đẹp để trưng bày ngày hội. Khi sản phẩm cuối được đặt lên trước, cô dễ làm hộ phần khó, trẻ chỉ dán và tô, và câu hỏi của trẻ biến mất. Một góc trưng bày gồm nhiều bức vẽ vụng qua các tuần thường nói về việc học nhiều hơn một mô hình hoàn hảo.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dự án nghĩa là để trẻ làm gì thì làm. Thực ra cô lên kế hoạch rất kỹ: chuẩn bị chuyến quan sát, mời người đến lớp, bày vật liệu, đặt câu hỏi gợi mở, ghi chép quá trình. Sự linh hoạt nằm ở chỗ đổi hướng theo trẻ, không phải ở chỗ không có kế hoạch.
Hiểu lầm thứ ba là chỉ lớp lớn mới làm được dự án. Trẻ ba tuổi cũng tìm hiểu được một đề tài nếu nó gần, ngắn và có nhiều thao tác. Cái thay đổi qua các lớp là mức tự chủ của trẻ, như phần so sánh ba lớp ở trên.
Trẻ ghi lại điều đã học bằng cách nào
Trẻ mẫu giáo chưa viết, nhưng có nhiều cách để ghi lại và trình bày. Katz và Chard gọi đây là phần biểu đạt, nơi trẻ chuyển điều đã quan sát thành một hình thức khác: tranh vẽ quan sát (vẽ khi nhìn thật, khác vẽ tự do), mô hình bằng đất nặn, khối gỗ, bìa; bảng đếm bằng vạch; sơ đồ đơn giản do trẻ tự nghĩ ra; câu chuyện trẻ kể để cô ghi lại.
Việc vẽ lại một sự vật nhiều lần có giá trị đặc biệt. Lần đầu, bức tranh con kiến của trẻ bốn tuổi có thể chỉ là một chấm và vài nét. Sau khi soi kính lúp và đếm chân, bức vẽ thứ hai có thân ba phần, có sáu chân. Sự khác nhau giữa hai bức là bằng chứng rõ nhất cho điều trẻ đã học, rõ hơn mọi câu trả lời miệng.
Cô cũng ghi lại dự án bằng ảnh, lời kể của trẻ, sản phẩm qua từng giai đoạn. Bộ ghi chép này giúp cô lên kế hoạch tiếp, giúp trẻ nhìn lại hành trình của mình, và là chất liệu để trao đổi với phụ huynh. Cách nhà trường dùng sản phẩm của trẻ trong đánh giá sự phát triển được nói ở danh mục riêng.
Phụ huynh tham gia dự án thế nào cho đúng chỗ
Dự án thường cần đến người ngoài lớp, và phụ huynh là nguồn rất quý. Một người cha làm thợ sửa xe có thể đến kể cho lớp về chiếc xe máy; một người mẹ làm bánh có thể cho trẻ xem bột nở. Gia đình cũng giúp bằng việc gửi vật liệu theo đề nghị của cô, hoặc cùng con tìm một chiếc lá lạ, chụp một chiếc xe rác trên đường đi học.
Chỗ dễ lệch là làm thay. Khi lớp đề nghị mỗi bạn mang về một sản phẩm nhỏ, phụ huynh nóng lòng làm cho đẹp, và sản phẩm đến lớp mang dấu tay người lớn. Điều đó lấy mất phần học của trẻ. Sản phẩm vụng do trẻ tự làm, kèm câu chuyện trẻ kể về nó, có giá trị hơn nhiều với dự án.
Câu hỏi hữu ích nhất phụ huynh có thể hỏi con trong thời gian dự án là "hôm nay cả lớp tìm ra điều gì mới?" và "con còn muốn biết điều gì nữa?". Câu thứ hai đôi khi đem về cho lớp một câu hỏi mới.
Câu hỏi thường gặp
Dự án và chủ đề ở mẫu giáo khác nhau thế nào?
Chủ đề là khung nội dung rộng mà lớp đi qua trong một khoảng thời gian, gồm nhiều hoạt động. Dự án hẹp và sâu hơn, xoay quanh các câu hỏi của chính trẻ về một đề tài cụ thể, kéo dài vài ngày tới vài tuần và kết thúc bằng việc chia sẻ điều đã học.
Trẻ ba tuổi có làm dự án được không?
Được, nếu dự án ngắn, đề tài gần và cô dẫn dắt nhiều. Trẻ ba tuổi hứng thú với những thứ chạm tay được hằng ngày. Câu hỏi có thể do cô gợi, sản phẩm là tranh, đồ nặn, ảnh. Điều quan trọng là trẻ được quan sát thật và được hỏi.
Dự án có làm lớp học thiếu thời gian cho nội dung chương trình không?
Không, nếu dự án được lồng vào kế hoạch. Một dự án tốt chạm tới cả năm lĩnh vực phát triển, như ví dụ cây bàng cho thấy. Dự án bổ sung cho giờ học có chủ định và giờ chơi ở góc, không thay chúng.
Nếu trẻ hỏi một câu mà cô cũng không biết thì sao?
Đó là cơ hội tốt. Cô nói thật là cô chưa biết, rồi cùng trẻ tìm cách trả lời: hỏi người hiểu biết, xem sách, làm thử. Trẻ học được rằng không biết là bình thường và có cách để tìm hiểu, một bài học đáng giá hơn đáp án.
Sản phẩm cuối dự án có được chấm điểm không?
Không. Ở mầm non không chấm điểm hay xếp hạng sản phẩm của trẻ. Sản phẩm là cách trẻ chia sẻ điều đã học và là chất liệu để cô hiểu quá trình của trẻ, được trao đổi với gia đình bằng nhận xét cụ thể.
Gia đình có thể đề xuất đề tài dự án cho lớp không?
Phụ huynh có thể kể với cô về điều con đang mê ở nhà, như khủng long hay tàu hoả. Cô sẽ cân nhắc cùng kế hoạch và hứng thú của cả lớp. Đề tài dự án tốt thường đến từ điều nhiều trẻ cùng tò mò, có thể quan sát thật ở gần.