Hoạt động học có chủ định là khoảng thời gian trong ngày cô tổ chức một hoạt động với mục tiêu cụ thể của một lĩnh vực, ví dụ so sánh chiều dài, nghe và kể lại một câu chuyện, hay vẽ một bức tranh về mưa. Ở mẫu giáo, giờ này ngắn hơn nhiều so với một tiết tiểu học, tăng dần từ lớp bé đến lớp lớn, và đi qua thao tác, trò chơi, quan sát thay vì nghe giảng. Phần lớn thời gian học còn lại của trẻ nằm ở giờ chơi, ngoài trời và sinh hoạt.
Phụ huynh nhìn ảnh lớp gửi về thường thắc mắc: giờ học sao toàn thấy chơi, mà sao chỉ có một lúc. Bài dưới tách một giờ hoạt động có chủ định ra từng bước, giải thích lý do nó ngắn, các phương pháp chương trình mầm non nêu tên, và cùng một nội dung được dạy khác nhau thế nào ở ba lớp Rising, Glowing, Super Star.
Giờ học có chủ định khác giờ chơi ở chỗ nào
Chương trình giáo dục mầm non phân các hình thức tổ chức hoạt động theo ba cách. Theo mục đích, có hoạt động có chủ định của giáo viên, hoạt động theo ý thích của trẻ, và ngày hội, ngày lễ. Theo không gian, có hoạt động trong lớp và hoạt động ngoài trời. Theo số lượng trẻ, có hoạt động cá nhân, theo nhóm và cả lớp. Một giờ học có chủ định vì vậy không đồng nghĩa với ngồi bàn trong lớp cả nhóm; nó có thể diễn ra ngoài sân, với một nhóm năm bạn.
Điểm phân biệt thật nằm ở ai chọn mục tiêu. Ở giờ chơi theo ý thích, trẻ chọn góc, chọn việc, chọn bạn; cô bày môi trường và quan sát. Ở giờ học có chủ định, cô chọn trước một mục tiêu dựa trên kế hoạch tuần và những gì đã quan sát ở trẻ, chuẩn bị đồ dùng và chuỗi hoạt động để đưa trẻ tới đó. Trẻ vẫn được chọn cách làm, vẫn được hỏi, được thử, nhưng hoạt động có hướng.
Hai loại giờ này cần nhau. Giờ có chủ định đưa vào lớp một ý mới, một kỹ năng mới; giờ chơi là nơi trẻ dùng lại ý đó theo cách của mình, nhiều lần, ở nhiều bối cảnh. Một lớp chỉ có giờ có chủ định sẽ thiếu chỗ cho trẻ tự luyện; một lớp chỉ có chơi tự do sẽ thiếu những bước nâng có tính toán.
Vì sao giờ học ở mẫu giáo ngắn
Lý do đầu tiên là sức chú ý. Khả năng giữ chú ý có chủ đích vào một việc do người khác đặt ra phát triển chậm trong những năm mầm non và còn tiếp tục lớn đến tuổi thiếu niên. Trẻ ba tuổi có thể chơi rất lâu với một việc mình tự chọn, nhưng khó giữ chú ý lâu vào một việc cô giao. Chương trình quy định khung thời gian cho từng loại hoạt động theo độ tuổi; ở cả ba lớp mẫu giáo, giờ có chủ định đều ngắn hơn hẳn một tiết học tiểu học.
Lý do thứ hai là cách trẻ học. Trẻ mẫu giáo học tốt nhất qua hành động với vật thật và qua lặp lại có biến hoá. Một khái niệm như "dài hơn" không được dạy xong trong một giờ, mà được giới thiệu ở giờ có chủ định rồi gặp lại ở góc xây dựng, ngoài sân, lúc xếp hàng. Kéo dài giờ học không làm khái niệm vững hơn; thêm lần gặp lại mới làm.
Lý do thứ ba là chức năng điều hành. Các tài liệu của Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard mô tả trí nhớ làm việc, kiểm soát ức chế và linh hoạt nhận thức là những năng lực lớn nhanh ở tuổi mầm non nhưng còn mong manh. Bắt trẻ ngồi yên quá lâu tiêu hao chính nguồn lực mà trẻ cần để học, và dễ biến giờ học thành giờ giữ trật tự.
Các bước của một hoạt động có chủ định
Mỗi cô có cách riêng, nhưng một hoạt động có chủ định ở mẫu giáo thường đi qua các bước dưới đây. Thời lượng của từng bước co giãn theo lớp và theo phản ứng của trẻ trong ngày.
- Gợi hứng thú và kết nối. Một câu đố, một chiếc hộp bí mật, một con rối hỏi chuyện, hoặc câu hỏi về điều trẻ vừa làm hôm qua. Mục đích là kéo chú ý về và nối với hiểu biết sẵn có.
- Khám phá. Trẻ quan sát, sờ, thử, đặt câu hỏi với đồ dùng cô đã chuẩn bị. Cô hỏi nhiều hơn nói: con thấy gì, con nghĩ vì sao, nếu đổi thì sao.
- Làm rõ và đặt tên. Cô cùng trẻ gom lại điều đã phát hiện, đưa ra từ ngữ chính xác ("hình này có ba cạnh, gọi là hình tam giác").
- Luyện tập qua trò chơi. Một hai trò chơi ngắn dùng lại điều vừa học, thường theo nhóm, có vận động, có chút thử thách.
- Kết thúc mở. Trẻ kể lại một điều mới biết, cô gợi ý chỗ để chơi tiếp ở góc hoặc ngoài sân. Hoạt động không kết thúc bằng câu "ai làm đúng, ai làm sai".
Bước khám phá thường chiếm nhiều thời gian nhất và cũng là bước dễ bị cắt nhất khi cô vội. Một giờ học mà cô nói phần lớn thời gian, trẻ chỉ nghe rồi làm theo mẫu, là dấu hiệu bước này đã bị bỏ qua.
Năm nhóm phương pháp chương trình nêu tên
Nhóm thực hành, trải nghiệm. Trẻ được làm: chơi, thí nghiệm nhỏ, đóng vai, làm việc với đồ vật, giải quyết tình huống. Đây là nhóm phương pháp chiếm nhiều nhất ở mẫu giáo.
Nhóm trực quan, minh hoạ. Trẻ quan sát vật thật, tranh, mô hình, xem cô làm mẫu. Ở lớp bé, vật thật được ưu tiên trước tranh vì trẻ ba tuổi chưa dễ suy từ hình phẳng ra vật thật.
Nhóm dùng lời nói. Kể chuyện, trò chuyện, đàm thoại, giải thích. Lời của cô ngắn, rõ, kèm cử chỉ; câu hỏi mở được dùng nhiều hơn câu hỏi có một đáp án.
Nhóm giáo dục bằng tình cảm và khích lệ. Cô động viên, khuyến khích trẻ thử, công nhận cố gắng, tạo không khí an toàn để trẻ dám sai. Trẻ sợ sai thì không khám phá.
Nhóm nêu gương, đánh giá. Cô khen, nêu gương những hành vi tốt cụ thể và giúp trẻ tự nhận xét việc mình làm. Ở mầm non, nhận xét hướng vào việc làm, không so trẻ với nhau và không dùng điểm.
Kết hợp nhiều nhóm trong một giờ. Trên thực tế, một hoạt động tốt dùng cùng lúc vài nhóm phương pháp: trẻ quan sát vật thật, thử làm, nghe cô đặt tên, được khích lệ khi dám đoán. Không có phương pháp nào đúng cho mọi nội dung; cô chọn theo mục tiêu, theo tuổi và theo phản ứng của lớp hôm đó.
Cùng một nội dung, ba cách dạy ở ba lớp
Ví dụ giả định với nội dung làm quen các hình cơ bản, để thấy mục tiêu và hoạt động được nâng thế nào qua ba năm. Đây không phải giáo án thật của lớp nào.
| Lớp | Mục tiêu của giờ học | Hoạt động chính |
|---|---|---|
| Rising Star 3–4 tuổi | Nhận biết và gọi tên hình tròn; phân biệt tròn với không tròn | Lăn thử các khối, xem khối nào lăn được; tìm đồ vật tròn trong lớp; chơi trò "về đúng nhà" theo hình |
| Glowing Star 4–5 tuổi | Phân biệt tròn, vuông, tam giác, chữ nhật theo số cạnh và góc | Sờ cạnh bằng ngón tay, đếm góc; xếp que thành hình; phân loại đồ vật theo hình rồi đổi cách phân loại |
| Super Star 5–6 tuổi | Ghép, tách hình; tạo hình mới từ các hình đã biết; nhận ra hình trong môi trường | Cắt một hình vuông thành hai tam giác; nhóm thiết kế một bức tranh ghép hình; tìm và chụp hình khối trong sân trường |
Cột thứ ba cho thấy hoạt động ở cả ba lớp đều đi qua tay và mắt, chỉ khác độ phức tạp. Lớp lớn có thêm phần trẻ tự tạo ra thứ mới và làm việc nhóm, đúng với trọng tâm năm cuối.
Khi trẻ không hứng thú: cô điều chỉnh ngay trong giờ
Một giờ học có chủ định ở mẫu giáo không chạy theo giáo án như một kịch bản cứng. Nếu đến bước khám phá mà nhiều trẻ đã bồn chồn, cô có thể rút ngắn, chuyển sớm sang trò chơi vận động, hoặc để một nhóm tiếp tục và cho nhóm khác về góc. Nếu trẻ đưa ra một câu hỏi bất ngờ đáng theo, cô có thể đi theo câu hỏi đó và để mục tiêu ban đầu sang hôm khác. Năng lực đọc lớp và đổi hướng đúng lúc là một phần của chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non.
Với một trẻ không muốn tham gia, cô thường cho phép đứng xem, hoặc giao một vai nhỏ như cầm rổ, phát đồ. Ép trẻ vào hoạt động khi trẻ đang mệt, buồn hoặc mới đến lớp thường phản tác dụng. Nếu một trẻ liên tục tránh mọi giờ có chủ định trong thời gian dài, cô ghi lại và trao đổi với gia đình để tìm hiểu nguyên nhân.
Phụ huynh nhìn ảnh có thể thấy trong một giờ học, vài bạn đang ngồi riêng ở góc sách. Đó không nhất thiết là trẻ bị phạt hay bị bỏ rơi; nhiều khi đó là sự điều chỉnh có chủ ý của cô.
Đọc đúng ảnh và sản phẩm con mang về sau giờ học
Ảnh lớp gửi về và sản phẩm trẻ mang về là hai cửa sổ chính của phụ huynh vào giờ học có chủ định, nhưng cả hai đều dễ đọc lệch. Một bức ảnh chụp lúc trẻ ngồi quanh rổ đồ chỉ bắt được một khoảnh khắc; nó không cho thấy trẻ đã đoán, đã thử, đã đổi ý ra sao. Một sản phẩm méo mó không có nghĩa giờ học thất bại: ở lớp bé, việc trẻ tự chọn màu, tự cầm kéo đã là mục tiêu.
Ngược lại, một tờ sản phẩm quá đều, mọi bạn giống hệt nhau, đôi khi là dấu hiệu cô đã làm hộ nhiều hoặc hoạt động chỉ là tô theo mẫu. Phụ huynh không cần đánh giá điều đó, nhưng có thể hỏi con "phần nào con tự làm?" và nghe con kể. Câu hỏi về quá trình như "con làm thế nào", "chỗ nào khó" mở ra nhiều chuyện hơn câu khen chung "đẹp quá".
Nếu muốn hiểu sâu hơn một giờ học cụ thể, phụ huynh có thể hỏi cô mục tiêu của hoạt động đó là gì. Một cô vững chuyên môn trả lời được ngắn gọn, bằng lời thường, và nói được con mình đã tham gia ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Một ngày ở mẫu giáo có bao nhiêu giờ học có chủ định?
Thường chỉ một hoặc hai hoạt động có chủ định ngắn trong ngày, tuỳ lớp và kế hoạch. Phần lớn thời gian còn lại là chơi ở các góc, hoạt động ngoài trời, sinh hoạt và các hoạt động nối tiếp. Khung thời gian cụ thể theo chế độ sinh hoạt của chương trình và kế hoạch của trường.
Giáo án mẫu giáo có giống giáo án tiểu học không?
Có điểm giống là có mục tiêu, chuẩn bị và tiến trình. Khác ở chỗ mục tiêu thường gắn với một lĩnh vực phát triển thay vì một môn, hoạt động dựa vào chơi và thao tác, và giáo viên được linh hoạt thay đổi theo phản ứng của trẻ ngay trong giờ.
Con kể ở lớp không học gì, chỉ chơi, có đúng không?
Rất có thể con nói thật theo cách con cảm nhận, vì giờ học ở mẫu giáo được tổ chức như trò chơi. Hỏi con những câu cụ thể như hôm nay con xếp gì, cô kể chuyện gì, con vẽ màu gì sẽ cho thấy nhiều nội dung học hơn.
Trẻ phải ngồi ngay ngắn suốt giờ học mới là ngoan?
Không. Trẻ mẫu giáo học bằng vận động và thao tác, nên trong giờ học trẻ đứng lên, di chuyển, ngồi trên thảm, làm theo nhóm là bình thường. Điều cô cần là trẻ tham gia và giữ an toàn, không phải ngồi im.
Có cách nào phụ huynh biết trước nội dung giờ học trong tuần?
Nhiều lớp thông báo chủ đề và kế hoạch tuần cho phụ huynh. Nếu lớp của con chưa làm, phụ huynh có thể hỏi cô chủ nhiệm về chủ đề đang chạy để ở nhà nói chuyện cùng con, thay vì dạy trước nội dung.