Kế hoạch giáo dục năm học là bản nhà trường chuyển chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo thành lộ trình cụ thể cho từng độ tuổi trong một năm: trẻ mỗi lớp hướng tới mục tiêu nào, đi qua những chủ đề lớn nào theo thứ tự nào, mất bao nhiêu tuần, được quan sát và đánh giá vào lúc nào. Người chịu trách nhiệm là hiệu trưởng; tổ chuyên môn và giáo viên các lớp cùng soạn; bản kế hoạch được thông qua đầu năm rồi tách nhỏ dần thành kế hoạch tháng, tuần và ngày.
Phụ huynh hiếm khi được cầm cả bản kế hoạch năm, vì đó là văn bản chuyên môn dày và viết cho người trong nghề. Nhưng phần lớn những gì phụ huynh thấy trong năm, từ lịch chủ đề dán ở cửa lớp đến buổi trao đổi kết quả cuối kỳ, đều bắt nguồn từ đây. Hiểu bản kế hoạch được dựng thế nào giúp phụ huynh đặt câu hỏi đúng chỗ, thay vì chỉ hỏi "tháng này con học gì".
Kế hoạch năm học đứng ở đâu trong chuỗi văn bản
Gốc của mọi kế hoạch là Chương trình giáo dục mầm non do Bộ ban hành, lần đầu kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, sau đó được sửa đổi, bổ sung nhiều lần và hiện dùng theo bản hợp nhất. Chương trình nêu mục tiêu, nội dung, phương pháp và cách đánh giá cho hai giai đoạn: nhà trẻ và mẫu giáo. Nó không phải một bộ giáo án; nó cho biết trẻ cần được giáo dục về điều gì và theo hướng nào, còn việc sắp xếp ra sao là phần của nhà trường. Vì văn bản đã được sửa nhiều lần, ai cần trích dẫn chính xác nên đọc bản hợp nhất mới nhất trên cổng thông tin của Bộ.
Tầng thứ hai là hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học. Mỗi năm, Bộ và cơ quan quản lý giáo dục địa phương nêu những việc trọng tâm của năm: đẩy mạnh một chuyên đề, chú ý một nhóm trẻ, điều chỉnh một khâu. Đi kèm là khung thời gian năm học do cấp tỉnh ban hành dựa trên khung của Bộ.
Tầng thứ ba là kế hoạch giáo dục của nhà trường, tức bản đang bàn. Tầng thứ tư là kế hoạch của từng khối và từng lớp: tháng hoặc chủ đề, tuần, ngày. Mỗi tầng dưới phải bám tầng trên nhưng chi tiết hơn và linh hoạt hơn. Khi phụ huynh thấy một hoạt động trong lớp mà không rõ vì sao có nó, câu trả lời thường nằm ở một trong bốn tầng này.
Những phần thường có trong một bản kế hoạch năm học
Mỗi trường trình bày một kiểu, nhưng một bản kế hoạch năm học đủ ý thường có các phần dưới đây. Cột cuối là gợi ý những gì phụ huynh nên để ý nếu được xem hoặc được giới thiệu trong buổi họp đầu năm.
| Phần | Nội dung chính | Phụ huynh nhìn vào đâu |
|---|---|---|
| Đặc điểm tình hình | Số lớp, số trẻ theo độ tuổi, đội ngũ, cơ sở vật chất, thuận lợi và khó khăn | Trường tự nhận khó khăn gì, có nói thẳng không |
| Mục tiêu năm học | Mục tiêu chung và mục tiêu cho từng độ tuổi, chia theo năm lĩnh vực phát triển | Mục tiêu có đúng tuổi con, có viết dạng quan sát được không |
| Nội dung và chủ đề | Danh sách chủ đề lớn, thứ tự, thời lượng dự kiến cho từng khối | Chủ đề có đi từ gần đến xa, có chỗ cho hứng thú của trẻ không |
| Phân bổ thời gian | Số tuần thực hiện, học kỳ, các tuần dự phòng, ngày nghỉ theo lịch | Có tuần trống để ôn và điều chỉnh không |
| Đánh giá trẻ | Đánh giá hằng ngày và theo giai đoạn, thời điểm, công cụ, cách báo phụ huynh | Khi nào được trao đổi kết quả, bằng hình thức gì |
| Phần bổ sung của trường | Chương trình làm quen tiếng Anh, phương pháp riêng, hoạt động ngoại khoá | Phần này ghép vào giờ nào, có lấn giờ của chương trình chính không |
| Điều kiện thực hiện | Bồi dưỡng giáo viên, đồ dùng, phối hợp với gia đình | Trường hẹn phụ huynh tham gia ở những việc gì |
Nếu một bản kế hoạch chỉ có danh sách chủ đề mà không có mục tiêu theo độ tuổi, đó là dấu hiệu nó được chép từ năm trước hơn là dựng cho lứa trẻ năm nay. Ngược lại, phần "đặc điểm tình hình" viết kỹ cho thấy người lập đã nhìn vào chính học sinh của mình trước khi lên lộ trình.
Mục tiêu năm theo độ tuổi: lấy từ đâu và viết thế nào
Chương trình của Bộ có sẵn hệ thống mục tiêu và kết quả mong đợi theo từng độ tuổi, chia vào năm lĩnh vực: phát triển thể chất, phát triển nhận thức, phát triển ngôn ngữ, phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội, phát triển thẩm mỹ. Việc của nhà trường không phải viết mục tiêu mới, mà là chọn, sắp và cụ thể hoá. Ví dụ, ở lớp 4–5 tuổi, kết quả mong đợi về vận động có thể được tách thành những mục tiêu nhỏ, gắn với từng giai đoạn trong năm, chứ không đặt tất cả vào tháng chín.
Một mục tiêu viết tốt mô tả điều có thể nhìn thấy: trẻ tự cài được cúc áo, trẻ kể lại được một câu chuyện ngắn theo trình tự, trẻ biết chờ đến lượt khi chơi nhóm. Mục tiêu viết kém dùng từ chung chung như "phát triển toàn diện" hay "yêu thích học tập", nghe hay nhưng không ai quan sát được.
Mục tiêu năm cũng không được vượt khung độ tuổi. Chương trình mầm non nhấn mạnh việc không dạy trước chương trình lớp một; vì vậy một bản kế hoạch ghi mục tiêu "đọc thông viết thạo" cho lớp năm tuổi là đi sai hướng, dù có phụ huynh mong như thế. Chỗ này nhà trường cần giữ đúng chương trình và giải thích cho phụ huynh lý do.
Ai lập, ai duyệt và mất bao lâu
Hiệu trưởng chịu trách nhiệm chính. Điều lệ trường mầm non (ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT, nên kiểm bản đang hiệu lực) giao cho hiệu trưởng việc xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch của trường. Hiệu trưởng không viết một mình, nhưng là người ký và trả lời khi kế hoạch có vấn đề.
Tổ chuyên môn soạn phần mục tiêu và chủ đề. Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn cùng các tổ trưởng khối nhà trẻ, mầm, chồi, lá hoặc theo tên lớp riêng của trường soạn phần khung. Họ đối chiếu chương trình, kết quả năm trước và đặc điểm của lứa trẻ mới.
Giáo viên lớp góp ý từ thực tế. Cô chủ nhiệm là người biết rõ nhất lớp mình đến đâu. Một kế hoạch tốt có vòng hỏi ý kiến giáo viên trước khi chốt, nhất là phần thời lượng cho từng chủ đề.
Thông qua trong hội đồng và gửi cơ quan quản lý theo quy định. Kế hoạch được bàn trong hội đồng sư phạm hoặc hội đồng trường tuỳ mô hình, sau đó lưu và báo cáo theo phân cấp quản lý ở địa phương.
Thời điểm. Phần khung thường hoàn tất trong những tuần đầu năm học, sau khi có khung thời gian năm học của địa phương và sau những tuần đầu cô quan sát trẻ mới. Kế hoạch lập quá sớm, trước khi gặp trẻ, sẽ phải sửa nhiều.
Phân bổ thời gian: số tuần, học kỳ và khoảng dự phòng
Khung thời gian năm học của mầm non do Bộ ban hành theo từng năm, sau đó cấp tỉnh quyết định lịch cụ thể ở địa phương: ngày tựu trường, ngày khai giảng, ngày kết thúc học kỳ một, ngày hoàn thành chương trình. Những năm gần đây, khung này thường tương ứng khoảng ba mươi lăm tuần thực hiện chương trình, nhưng con số và ngày cụ thể phải kiểm trong văn bản của đúng năm học đó. Trang này không ghi ngày cố định vì lịch có thể thay đổi.
Trong số tuần đó, nhà trường trải các chủ đề lớn. Một kế hoạch khéo luôn chừa vài tuần dự phòng: tuần sau kỳ nghỉ Tết để trẻ ổn định lại, tuần cuối học kỳ để ôn và quan sát, tuần trống để kéo dài một chủ đề trẻ đang hứng thú. Kế hoạch kín đặc từng tuần trông đầy đặn trên giấy, nhưng khi gặp một đợt mưa lớn hay một đợt nhiều trẻ ốm, cô buộc phải cắt bớt nội dung một cách vội vàng.
Thời gian cũng được chia theo ngày. Chế độ sinh hoạt một ngày của trẻ nhà trẻ và mẫu giáo đã có khung gợi ý trong chương trình; kế hoạch năm của trường chỉ cần nói rõ phần bổ sung riêng, như giờ làm quen tiếng Anh, được xếp vào khung giờ nào để không ăn vào giờ chơi và giờ ngủ của trẻ.
Phần riêng của trường được ghép vào kế hoạch như thế nào
Nhiều trường tư thục có phần chương trình bổ sung: làm quen tiếng Anh, một phương pháp riêng, các hoạt động trải nghiệm. Ở Global Star School, phần bổ sung là phương pháp Global Nexus và thời khoá biểu song ngữ; chi tiết phương pháp được trình bày ở trang chuyên về phương pháp của hệ, còn trang học vụ này chỉ bàn chỗ nó được đặt vào kế hoạch.
Nguyên tắc chung là chương trình giáo dục mầm non quốc gia làm nền, phần bổ sung đứng trên nền đó chứ không thay thế. Trong kế hoạch năm, điều này thể hiện ở ba chỗ. Thứ nhất, mục tiêu năm vẫn lấy theo năm lĩnh vực của chương trình; phần bổ sung chỉ thêm cách đạt, không thêm một hệ mục tiêu riêng khiến trẻ bị đánh giá hai lần. Thứ hai, chủ đề lớn dùng chung cho cả phần chính và phần bổ sung, để trẻ gặp lại cùng một nội dung bằng nhiều cách. Thứ ba, thời lượng của phần bổ sung được ghi rõ, để giờ chơi tự do và giờ ngoài trời không bị bào mòn.
Phần làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo còn có quy định riêng của Bộ về chương trình, thời lượng và điều kiện giáo viên; những quy định đó được bàn ở mục song ngữ trong học vụ.
Phụ huynh đọc kế hoạch năm học thế nào và nên hỏi gì
Buổi họp phụ huynh đầu năm là dịp tốt nhất để hỏi về kế hoạch năm. Không cần hỏi hết; chọn vài câu dưới đây là đủ để hiểu lớp con mình sẽ đi qua một năm ra sao.
- Năm nay lớp của con hướng tới những mục tiêu chính nào trong từng lĩnh vực, và cô sẽ quan sát điều đó bằng cách nào?
- Các chủ đề lớn được sắp theo thứ tự nào, và vì sao lại bắt đầu từ chủ đề đó?
- Kế hoạch có những tuần dự phòng nào, và khi lớp hứng thú với một đề tài thì cô có được kéo dài không?
- Phần chương trình bổ sung của trường chiếm khoảng bao nhiêu thời gian trong ngày, xếp vào giờ nào?
- Kết quả phát triển của con được trao đổi với gia đình vào những thời điểm nào trong năm?
- Gia đình có thể góp vào kế hoạch ở những việc gì: góp nguyên liệu, kể về nghề, tham gia buổi kết thúc chủ đề?
- Nếu con nhập học giữa năm, kế hoạch của lớp sẽ được điều chỉnh cho con thế nào?
Câu trả lời tốt không cần dài, nhưng phải cụ thể. Nếu câu trả lời chỉ là "trường dạy theo chương trình chuẩn", phụ huynh có quyền đề nghị được xem phần tóm tắt kế hoạch của khối lớp con mình.
Câu hỏi thường gặp
Phụ huynh có quyền xem kế hoạch giáo dục năm học của trường không?
Kế hoạch giáo dục là văn bản chuyên môn của nhà trường, không phải tài liệu mật. Nhiều trường giới thiệu phần tóm tắt trong buổi họp đầu năm hoặc dán lịch chủ đề ở bảng tin của lớp. Phụ huynh có thể đề nghị xem phần liên quan đến khối lớp của con; phần quản trị nội bộ thì trường có thể không phát.
Kế hoạch năm học của trường tư thục có phải theo chương trình của Bộ không?
Có. Trường mầm non tư thục được cấp phép hoạt động trong hệ thống giáo dục quốc dân vẫn thực hiện Chương trình giáo dục mầm non do Bộ ban hành. Trường có thể bổ sung chương trình riêng theo quy định, nhưng phần bổ sung không thay thế được chương trình quốc gia.
Vì sao kế hoạch của lớp con khác lớp cùng tuổi ở trường khác?
Chương trình của Bộ cho phép nhà trường và giáo viên chủ động chọn chủ đề, thứ tự và cách tổ chức, miễn là bám mục tiêu theo độ tuổi. Vì vậy hai lớp cùng tuổi ở hai trường có thể học cùng mục tiêu bằng hai lộ trình khác nhau. Khác không có nghĩa là sai.
Kế hoạch năm học có được sửa giữa năm không?
Được, và một kế hoạch tốt luôn có chỗ để sửa. Những điều chỉnh nhỏ như kéo dài một chủ đề, đổi thứ tự hai chủ đề diễn ra thường xuyên ở cấp lớp. Thay đổi lớn ở cấp trường thường gắn với lý do rõ ràng như lịch nghỉ thay đổi, thời tiết bất thường hay đợt dịch bệnh.
Kế hoạch năm học và kế hoạch giáo dục cá nhân của trẻ khác nhau thế nào?
Kế hoạch năm học viết cho cả lớp hoặc cả khối. Kế hoạch giáo dục cá nhân là bản riêng cho một trẻ có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, thường lập cùng chuyên gia và gia đình. Hai bản phải khớp nhau, nhưng trang học vụ này chỉ bàn kế hoạch chung; phần hỗ trợ chuyên sâu thuộc trang giáo dục đặc biệt của hệ.
Có cần lo nếu kế hoạch năm không ghi mục tiêu học chữ cho lớp năm tuổi không?
Không cần lo. Chương trình mầm non chủ trương không dạy trước chương trình lớp một. Lớp năm tuổi vẫn có hoạt động làm quen với chữ viết, tiền đọc, tiền viết và tiền toán, nhưng ở mức làm quen và chuẩn bị tâm thế, không phải dạy đọc thông viết thạo.