Phát triển ngôn ngữ ở trẻ mầm non: nghe, nói, làm quen với đọc viết theo từng độ tuổi

Lĩnh vực phát triển ngôn ngữ ở mẫu giáo có ba mạch: nghe (hiểu lời nói, câu chuyện, thơ), nói (diễn đạt ý, kể lại, đặt câu hỏi, giao tiếp lịch sự) và làm quen với việc đọc, viết (hứng thú với sách, hiểu chữ viết mang nghĩa, nhận ra một số chữ cái, bắt chước hành vi đọc viết). Ở nhà trẻ, ba mạch là nghe, nói và làm quen với sách.

Mạch nghe và nói chiếm phần lớn lĩnh vực này, và đó là chủ ý của chương trình: ngôn ngữ nói vững là nền cho đọc hiểu sau này. Bài này giải thích từng mạch theo độ tuổi, những gì nghiên cứu nói về cách trẻ học ngôn ngữ, vì sao kiểu trò chuyện qua lại có giá trị hơn việc cho trẻ nghe thật nhiều, và các hoạt động trong lớp mầm non dùng để nuôi lĩnh vực này. Bài chỉ bàn tiếng Việt là ngôn ngữ chính; việc làm quen ngoại ngữ thuộc chuyên mục khác.

Ba mạch nội dung theo các độ tuổi

Bảng dưới minh hoạ chiều tăng của yêu cầu qua các độ tuổi, viết gọn bằng lời, không chép nguyên văn kết quả mong đợi.

Điều dễ thấy là yêu cầu "đọc, viết" ở mầm non rất nhẹ và nằm sau nghe, nói. Chương trình không đặt mục tiêu trẻ đọc trơn hay viết chữ; mục tiêu là hứng thú và hiểu biết về chữ viết, nền cho việc học đọc, viết thật sự ở lớp một.

Cách trẻ học nói: không phải bắt chước đơn thuần

Trẻ học ngôn ngữ nhanh đến mức người lớn dễ nghĩ trẻ chỉ lặp lại điều nghe được. Thực tế phức tạp hơn. Trẻ mẫu giáo hay nói những câu không ai dạy, ví dụ dùng sai một từ theo một quy luật mà chính trẻ tự rút ra. Những lỗi "có quy luật" như vậy cho thấy trẻ đang dựng hệ thống ngữ pháp trong đầu chứ không chỉ chép lại.

Điều kiện để quá trình đó chạy tốt là trẻ được giao tiếp với người quan tâm đến mình. Từ những năm đầu đời, đứa trẻ bập bẹ, chỉ tay, nhìn theo; người lớn đáp lại bằng lời, ánh mắt, cử chỉ. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi kiểu tương tác này là "giao và đáp" và coi đó là một trong những trải nghiệm quan trọng nhất cho sự phát triển não bộ sớm.

Ở lớp mầm non, điều này có nghĩa là thời gian cô nói một chiều trước cả lớp ít giá trị hơn thời gian cô nói chuyện với từng nhóm nhỏ, từng em: hỏi, chờ trẻ trả lời, mở rộng câu trẻ vừa nói. Một trẻ nói "con chó chạy", cô đáp "ừ, con chó chạy nhanh quá, nó đuổi theo quả bóng đỏ" là đã tặng trẻ thêm vài từ và một cấu trúc câu dài hơn, đúng lúc trẻ đang chú ý.

Nghiên cứu nói gì về vốn từ và trò chuyện qua lại

Nghiên cứu "khoảng cách từ ngữ". Năm 1995, Betty Hart và Todd Risley công bố nghiên cứu ghi âm sinh hoạt hằng ngày của một số gia đình Mỹ và báo cáo khoảng chênh rất lớn về số từ trẻ nghe được giữa các nhóm gia đình. Nghiên cứu này có ảnh hưởng lớn nhưng cũng bị phê bình về cỡ mẫu nhỏ và cách đếm; các nghiên cứu sau với mẫu đa dạng hơn không tìm thấy khoảng chênh lớn đến vậy.

Chất lượng tương tác quan trọng hơn số lượng. Nghiên cứu của Rachel Romeo và cộng sự năm 2018 đo hoạt động não của trẻ bốn đến sáu tuổi và thấy số lượt trò chuyện qua lại giữa người lớn và trẻ liên hệ với hoạt động của vùng não ngôn ngữ chặt hơn so với tổng số từ trẻ nghe được. Nói cách khác, trò chuyện hai chiều có giá trị hơn nói nhiều một chiều.

Đọc sách có tương tác. Phương pháp đọc đối thoại do Grover Whitehurst và cộng sự phát triển từ cuối những năm 1980: người lớn không chỉ đọc mà hỏi, gợi trẻ kể, mở rộng câu trả lời, để trẻ dần thành người kể. Nhiều nghiên cứu cho thấy cách đọc này giúp vốn từ và khả năng diễn đạt của trẻ mẫu giáo tiến bộ.

Nhận thức âm vị là nền của đọc. Báo cáo của Hội đồng Quốc gia về Đọc viết sớm Hoa Kỳ năm 2008 tổng hợp nhiều nghiên cứu và xếp khả năng nhận ra, chơi với âm thanh của lời nói (vần, âm đầu) vào nhóm kỹ năng sớm dự báo tốt cho việc học đọc. Ở mầm non, đây là đồng dao, thơ, trò chơi tìm từ cùng vần, không phải học đánh vần.

Hoạt động trong lớp nuôi lĩnh vực ngôn ngữ

Lĩnh vực ngôn ngữ không chỉ ở giờ kể chuyện. Các hoạt động thường gặp trong lớp mẫu giáo và lĩnh vực chúng nuôi:

• Kể chuyện và đọc truyện: cô kể, trẻ nghe, trả lời câu hỏi về nhân vật, đoán điều xảy ra tiếp theo, kể lại đoạn mình thích. Ở lớp lớn, trẻ kể chuyện theo tranh hoặc tự nghĩ đoạn kết khác.
• Thơ, ca dao, đồng dao: nhịp và vần giúp trẻ nghe ra cấu trúc âm của tiếng Việt, luyện phát âm và trí nhớ. Đây là chỗ nhận thức âm vị được nuôi tự nhiên nhất.
• Trò chuyện buổi sáng và giờ chuyển tiếp: trẻ kể việc ở nhà, cô hỏi han, các bạn nghe nhau. Những phút này nuôi mạch nói nhiều hơn người ta nghĩ.
• Chơi đóng vai: bán hàng, bác sĩ, gia đình. Trẻ dùng ngôn ngữ để thoả thuận vai, dựng tình huống, giải quyết bất đồng, tức là nói có mục đích.
• Góc sách: trẻ tự chọn sách, giở trang, "đọc" tranh, kể cho bạn. Sách đặt ở tầm với, thay theo chủ đề, có cả sách tranh không chữ.
• Môi trường có chữ: tên trẻ trên tủ đồ, nhãn ở các góc chơi. Trẻ hiểu dần rằng chữ viết mang nghĩa, nền của mạch làm quen với đọc, viết.

Thời gian thật sự để mỗi trẻ được nói phụ thuộc nhiều vào cách tổ chức nhóm nhỏ. Lớp đông mà luôn hoạt động cả lớp thì trẻ nhút nhát gần như không có lượt nói.

Làm quen với đọc, viết: biết chữ không phải mục tiêu

Mạch thứ ba của lĩnh vực ngôn ngữ ở mẫu giáo thường bị hiểu nhầm nhất. Làm quen với việc đọc, viết theo chương trình là: trẻ thích sách, biết cách cầm và giở sách, hiểu tranh và chữ kể cùng một câu chuyện, biết chữ viết dùng để ghi lại lời nói, nhận ra một số chữ cái quen trong môi trường, bắt chước hành vi viết bằng nét vẽ, ký hiệu. Không có mục tiêu đọc trơn, viết đúng mẫu chữ.

Vì sao chương trình dè dặt như vậy? Học đọc đòi hỏi nhiều thứ cùng chín: nghe phân biệt được âm, vốn từ đủ rộng để hiểu điều đọc được, chú ý đủ lâu, bàn tay đủ khéo nếu tính cả viết. Trẻ đọc được mặt chữ sớm mà nghe hiểu, vốn từ yếu thường gặp khó khi bài đọc dài và trừu tượng hơn. Ngược lại, trẻ nghe hiểu tốt, nói tốt, mê sách thường học đọc nhanh khi đến lớp một.

Phụ huynh muốn chuẩn bị cho con có thể đọc sách cùng con mỗi ngày theo kiểu đối thoại, chơi đồng dao, trò chuyện về những gì thấy trên đường. Phần tiền đọc, tiền viết và quy định không dạy trước chương trình lớp một được bàn kỹ ở chuyên mục chuyển tiếp lên lớp một.

Khi nào cần trao đổi thêm về ngôn ngữ của con

Tốc độ phát triển ngôn ngữ khác nhau khá nhiều giữa các trẻ. Có bé nói sớm, có bé nói muộn rồi bắt kịp nhanh. Trẻ sống trong gia đình dùng hai ngôn ngữ có thể có tổng vốn từ tương đương bạn nhưng chia ra hai thứ tiếng, nên nhìn từng thứ tiếng riêng lẻ dễ thấy "ít". Vì vậy một mốc lệch đơn lẻ chưa nói lên nhiều.

Những dấu hiệu đáng trao đổi với cô chủ nhiệm và khi cần thì hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu: trẻ không phản ứng khi được gọi tên; trẻ ít dùng cử chỉ chỉ tay, nhìn theo để giao tiếp trong những năm đầu; trẻ mất đi những từ đã từng nói; trẻ ba tuổi gần như chỉ nói từ đơn và người ngoài rất khó hiểu; trẻ lớn hơn khó hiểu yêu cầu đơn giản dù nghe rõ.

Việc kiểm tra thính lực thường là bước đầu tiên khi có lo lắng về ngôn ngữ, vì nghe kém nhẹ cũng làm trẻ chậm nói mà người lớn khó nhận ra. Sàng lọc và can thiệp là việc của chuyên gia; vai trò của nhà trường là quan sát, ghi nhận và trao đổi sớm với gia đình.

Ở lứa nhà trẻ: nghe, nói và làm quen với sách

Với trẻ 12–36 tháng, lĩnh vực ngôn ngữ trong chương trình gồm ba mạch: nghe, nói và làm quen với sách. Đây là giai đoạn vốn từ tăng rất nhanh, nhất là trong năm thứ hai và thứ ba. Trẻ hiểu nhiều hơn nói được: một bé mười tám tháng có thể làm theo "mang giày cho mẹ" dù chưa nói được câu nào dài hơn hai từ.

Hoạt động ngôn ngữ ở lớp nhà trẻ vì thế gắn chặt với chăm sóc và chơi. Lúc thay đồ, cô gọi tên từng thứ: "áo, tay áo, cúc áo". Lúc ăn, cô hỏi "con muốn thêm cơm không?" và chờ trẻ đáp bằng lời hoặc cử chỉ. Cô đọc thơ ngắn nhiều lần, hát kèm động tác, cho trẻ chỉ vào tranh khi được hỏi "con mèo đâu?". Lặp lại là đặc điểm chính: trẻ nhỏ thích nghe đi nghe lại một bài và học được nhiều từ chính sự lặp lại đó.

Làm quen với sách ở tuổi này là sách bìa cứng, tranh to, ít chữ, để trẻ tự cầm, tự lật, kể cả cho vào miệng. Mục tiêu là trẻ thấy sách là thứ vui, gắn với người lớn ngồi cạnh và giọng nói quen. Đó là nền để lên mẫu giáo trẻ ngồi nghe được một câu chuyện dài hơn và bắt đầu kể lại.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mầm non có cần biết hết chữ cái trước khi vào lớp một không?

Chương trình mầm non chỉ đặt mục tiêu làm quen, nhận ra một số chữ cái trong môi trường, không yêu cầu thuộc hết bảng chữ cái hay đọc trơn. Học đọc, viết có hệ thống bắt đầu ở lớp một. Nghe hiểu, nói và hứng thú với sách là nền quan trọng hơn.

Trẻ nói ngọng ở tuổi mẫu giáo có cần lo không?

Một số âm khó trong tiếng Việt thường được trẻ phát âm đúng muộn hơn các âm khác, và nhiều trẻ tự hết ngọng dần trong những năm mẫu giáo. Nếu trẻ năm, sáu tuổi vẫn phát âm sai nhiều âm, người ngoài khó hiểu, nên hỏi chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.

Đọc đối thoại khác đọc truyện bình thường thế nào?

Đọc bình thường là người lớn đọc, trẻ nghe. Đọc đối thoại là người lớn dừng lại hỏi, gợi trẻ kể, khen và mở rộng câu trẻ nói, rồi đọc tiếp. Qua nhiều lần, trẻ dần thành người kể còn người lớn là người nghe và hỏi.

Cho trẻ xem video hoạt hình có giúp học nói không?

Trẻ nhỏ học ngôn ngữ chủ yếu qua tương tác người với người, nơi lời nói gắn với sự chú ý chung và được đáp lại. Video không đáp lại trẻ. Nếu cho xem, nên giới hạn thời gian theo khuyến nghị cho trẻ dưới năm tuổi và trò chuyện với con về nội dung.

Trẻ ít nói ở lớp nhưng nói nhiều ở nhà là sao?

Nhiều trẻ cần thời gian để thấy an toàn trong môi trường mới, nhất là trẻ tính nhút nhát hoặc mới chuyển lớp. Cô có thể tạo cơ hội nói trong nhóm nhỏ hoặc nói riêng với cô trước. Nếu trẻ hoàn toàn không nói ở trường kéo dài nhiều tháng, nên trao đổi với chuyên gia.

Ca dao, đồng dao có còn hợp với trẻ bây giờ không?

Có. Nhịp, vần và sự lặp lại của đồng dao giúp trẻ nghe ra cấu trúc âm của tiếng Việt, nuôi nhận thức âm vị và trí nhớ, lại gắn với trò chơi vận động. Đây là chất liệu ngôn ngữ tốt, không vì cũ mà kém giá trị.