Năm lĩnh vực phát triển là cách Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo chia mục tiêu và nội dung giáo dục trẻ mẫu giáo (3–6 tuổi): phát triển thể chất, phát triển nhận thức, phát triển ngôn ngữ, phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội, phát triển thẩm mỹ. Với trẻ nhà trẻ (3–36 tháng), chương trình gộp tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ vào một lĩnh vực, nên chỉ còn bốn.
Năm lĩnh vực không phải năm môn học. Trẻ không có "giờ thể chất" tách hẳn khỏi "giờ ngôn ngữ" như học sinh tiểu học có tiết Toán, tiết Tiếng Việt. Các lĩnh vực là năm lăng kính để giáo viên đặt mục tiêu, chọn hoạt động và quan sát trẻ; một buổi chơi tốt thường chạm cùng lúc nhiều lĩnh vực. Bài này giải thích từng lĩnh vực gồm những mạch nội dung nào, vì sao chương trình chia như vậy, và phụ huynh đọc phần này của học vụ nhà trường ra sao.
Năm lĩnh vực nằm ở đâu trong văn bản của Bộ
Luật Giáo dục 2019 đặt mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách và chuẩn bị cho trẻ vào lớp một. Đó là câu mục tiêu ở tầng luật. Chương trình giáo dục mầm non cụ thể hoá câu đó thành các lĩnh vực có mục tiêu, nội dung và kết quả mong đợi theo từng độ tuổi.
Chương trình hiện hành được ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, sau đó sửa đổi, bổ sung nhiều lần (đáng chú ý là Thông tư 28/2016 và Thông tư 51/2020) và đã có văn bản hợp nhất. Bộ cũng đang xây dựng, thí điểm chương trình mới. Vì vậy, khi đọc một con số hay một câu cụ thể, phụ huynh nên đối chiếu với bản hợp nhất mới nhất trên cổng văn bản của Bộ thay vì tin vào bản chép lại trên mạng.
Trong chương trình, mỗi độ tuổi có ba lớp thông tin xếp theo lĩnh vực: mục tiêu (trẻ cần đạt điều gì ở cuối giai đoạn), nội dung (trẻ được tiếp xúc, làm quen với những gì) và kết quả mong đợi (biểu hiện cụ thể ở cuối độ tuổi). Kế hoạch giáo dục của một trường mầm non, dù là trường công lập hay tư thục có thêm chương trình riêng, đều phải bám vào ba lớp này.
Năm lĩnh vực ở mẫu giáo gồm những mạch nội dung nào
Bảng dưới gom các mạch nội dung chính của từng lĩnh vực ở độ tuổi mẫu giáo theo cách chương trình trình bày, kèm một ví dụ hoạt động trong lớp. Tên mạch được viết gọn, không chép nguyên văn.
| Lĩnh vực | Các mạch nội dung chính | Một hoạt động ví dụ trong lớp |
|---|---|---|
| Thể chất | Phát triển vận động (động tác các nhóm cơ và hô hấp, vận động cơ bản, tố chất, vận động tinh); giáo dục dinh dưỡng và sức khoẻ (thực phẩm, tự phục vụ, giữ an toàn) | Bò chui qua cổng, ném bóng vào rổ; tự rửa tay đúng các bước trước giờ ăn |
| Nhận thức | Khám phá khoa học; làm quen với một số biểu tượng toán sơ đẳng; khám phá xã hội | Gieo hạt đậu và theo dõi mầm; xếp đồ vật theo màu và kích thước |
| Ngôn ngữ | Nghe; nói; làm quen với việc đọc, viết | Nghe kể chuyện rồi kể lại đoạn mình thích; giở sách đúng chiều, "đọc" tranh |
| Tình cảm và kỹ năng xã hội | Ý thức về bản thân; nhận biết và thể hiện cảm xúc; hành vi và quy tắc ứng xử; quan tâm môi trường | Chơi đóng vai cửa hàng, chờ tới lượt, nói lời cảm ơn khi nhận đồ |
| Thẩm mỹ | Cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, cuộc sống, nghệ thuật; kỹ năng âm nhạc và tạo hình; thể hiện sự sáng tạo | Vận động theo nhạc; vẽ, nặn, xé dán từ lá khô nhặt ở sân |
Đọc bảng sẽ thấy có chỗ giáp ranh: vận động tinh nằm ở thể chất nhưng là nền của tạo hình (thẩm mỹ) và tiền viết (ngôn ngữ); đếm số lượng nằm ở nhận thức nhưng diễn ra bằng lời (ngôn ngữ). Chương trình chấp nhận sự giáp ranh đó vì đứa trẻ là một khối liền, chỉ người lớn mới cần chia ngăn để lên kế hoạch.
Vì sao nhà trẻ chỉ có bốn lĩnh vực
Ở độ tuổi nhà trẻ, chương trình xếp nội dung thành bốn lĩnh vực: phát triển thể chất; phát triển nhận thức; phát triển ngôn ngữ; phát triển tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ. Lý do nằm ở chính cách trẻ dưới ba tuổi phát triển. Cảm xúc, quan hệ với người chăm sóc và những phản ứng đầu tiên trước âm thanh, màu sắc gần như không tách được. Một bé mười tám tháng lắc lư theo bài hát cô hát là đang vui, đang gắn bó với cô và đang thưởng thức âm nhạc cùng một lúc.
Hoạt động chủ đạo của trẻ nhà trẻ là hoạt động với đồ vật: cầm, nắm, lắc, gõ, xếp chồng, cho vào lấy ra. Thẩm mỹ ở tuổi này là nghe hát, vận động đơn giản theo nhạc, di màu, xếp hình, xem tranh, tức là những việc liền với cảm xúc và với tay. Đến mẫu giáo, trẻ bắt đầu có hoạt động tạo hình và âm nhạc có chủ đích, nói được "con vẽ cái nhà", nhận ra được mình thích bức này hơn bức kia. Lúc đó thẩm mỹ mới đủ "dày" để đứng thành lĩnh vực riêng.
Cách chia này cũng nhắc người lớn một điều: với trẻ dưới ba tuổi, mục tiêu tình cảm và gắn bó đi trước mọi mục tiêu khác. Một bé chưa thấy an toàn với cô thì chưa sẵn sàng khám phá đồ chơi hay bắt chước lời nói.
Ba nguyên tắc đứng sau cách chia lĩnh vực
Phát triển toàn diện, không lĩnh vực nào là "phụ". Chương trình không xếp hạng lĩnh vực. Áp lực học chữ, học số sớm từ phía người lớn thường kéo nhận thức và ngôn ngữ lên trước, trong khi bằng chứng nghiên cứu cho thấy khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, chú ý và vận động có liên hệ chặt với việc học ở tiểu học. Bỏ quên một lĩnh vực là để hổng một nền móng.
Mục tiêu theo độ tuổi, không theo từng đứa trẻ so với nhau. Kết quả mong đợi được viết cho cuối mỗi độ tuổi (ví dụ cuối 3–4 tuổi, 4–5 tuổi, 5–6 tuổi) để giáo viên có mốc lên kế hoạch. Đó là mốc của một nhóm tuổi, không phải thước đo để xếp bé này hơn bé kia. Hai bé cùng tháng sinh có thể chênh nhau vài tháng ở một lĩnh vực mà vẫn hoàn toàn bình thường.
Học qua chơi và trải nghiệm. Với mẫu giáo, chương trình coi chơi là hoạt động chủ đạo; với nhà trẻ là hoạt động với đồ vật. Mục tiêu của từng lĩnh vực vì thế được chuyển thành trò chơi, góc chơi, hoạt động ngoài trời, chứ không thành bài giảng và bài tập trên giấy.
Tích hợp trong hoạt động. Một hoạt động thường được thiết kế để có lĩnh vực trọng tâm và các lĩnh vực đi kèm. Giờ nặn đất có trọng tâm thẩm mỹ, nhưng cũng là giờ luyện cơ bàn tay, học từ "dẹt, tròn, dài", và học chờ lượt dùng khuôn.
Kết quả mong đợi đọc thế nào cho đúng
Phần kết quả mong đợi trong chương trình viết bằng động từ quan sát được: "trẻ biết…", "trẻ thể hiện…", "trẻ thực hiện được…". Đó là chủ ý. Giáo viên không đánh giá được "trẻ yêu thiên nhiên", nhưng quan sát được việc trẻ chú ý, hỏi han, chăm cây trong lớp. Phụ huynh đọc học vụ của trường nên tìm đúng những câu quan sát được như vậy; câu mô tả mơ hồ kiểu "phát triển tư duy vượt bậc" là câu tiếp thị, không phải mục tiêu học vụ.
Kết quả mong đợi cũng tăng dần qua các độ tuổi theo cùng một mạch. Ví dụ ở mạch nghe của lĩnh vực ngôn ngữ: nhỏ thì hiểu và làm theo yêu cầu đơn giản, lớn hơn thì làm theo được yêu cầu có hai, ba hành động liên tiếp, đến cuối mẫu giáo thì hiểu nội dung câu chuyện và trả lời được câu hỏi về nhân vật, tình tiết. Đọc theo chiều dọc như vậy giúp phụ huynh hiểu con đang ở đâu trên một con đường, thay vì chỉ thấy một danh sách việc phải làm.
Một lưu ý: Chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi (ban hành năm 2010) là văn bản khác, dùng để hỗ trợ đánh giá trẻ cuối mẫu giáo, và chia theo bốn lĩnh vực, trong đó không có thẩm mỹ riêng. Hai văn bản phục vụ hai mục đích nên cách chia không giống nhau. Phần đánh giá và chuyển tiếp lên lớp một được bàn ở các chuyên mục khác của trang.
Câu nên hỏi khi đọc học vụ theo lĩnh vực của một trường
Phụ huynh không cần thuộc chương trình. Vài câu hỏi dưới đây đủ để hiểu nhà trường thực hiện năm lĩnh vực ra sao trong lớp của con:
- Trong một tuần, con có bao nhiêu thời gian vận động ngoài trời và trong phòng, ngoài giờ thể dục buổi sáng?
- Lớp có những góc chơi nào, và mỗi góc chủ yếu nuôi lĩnh vực nào?
- Một hoạt động học điển hình của lớp diễn ra thế nào, lĩnh vực trọng tâm và lĩnh vực đi kèm là gì?
- Cô ghi nhận sự phát triển của con theo lĩnh vực bằng cách nào: quan sát, sản phẩm, ảnh, ghi chép?
- Phần chương trình riêng của trường (song ngữ, kỹ năng, nghệ thuật) được gắn vào lĩnh vực nào của chương trình Bộ, hay đứng ngoài?
- Khi con chậm hơn ở một lĩnh vực, cô trao đổi với gia đình vào lúc nào và theo cách nào?
Câu trả lời tốt thường cụ thể, có ví dụ từ lớp thật, và không hứa hẹn kết quả bằng con số. Một trường hiểu chương trình sẽ nói được lĩnh vực nào đang là trọng tâm của lớp con trong tháng này và vì sao.
Hiểu lầm thường gặp về năm lĩnh vực
"Ngôn ngữ là học chữ." Lĩnh vực ngôn ngữ ở mầm non trước hết là nghe hiểu và nói: hiểu lời người khác, diễn đạt ý mình, kể lại, đặt câu hỏi. Làm quen với đọc, viết chỉ là một mạch trong lĩnh vực này và ở mức làm quen. Một bé biết mặt chữ nhưng không kể được chuyện vừa nghe chưa hẳn đã phát triển ngôn ngữ tốt hơn bạn.
"Thẩm mỹ là năng khiếu, bé nào có thì học." Trong chương trình, thẩm mỹ là lĩnh vực của mọi trẻ: cảm nhận cái đẹp, thể hiện cảm xúc qua âm nhạc, tạo hình, và được sáng tạo theo cách của mình. Lớp năng khiếu là chuyện khác; lĩnh vực thẩm mỹ không chọn trẻ và không lấy sản phẩm đẹp làm mục tiêu.
"Tình cảm, kỹ năng xã hội tự có, không cần dạy." Nhận biết và gọi tên cảm xúc, chờ lượt, chia sẻ, giải quyết va chạm bằng lời là những thứ trẻ học qua trải nghiệm có người lớn dẫn dắt. Chương trình viết thành mục tiêu và kết quả mong đợi như mọi lĩnh vực khác.
"Nhận thức là chỉ số thông minh." Lĩnh vực nhận thức trong chương trình là tò mò, quan sát, so sánh, phân loại, đặt câu hỏi, làm quen với số và hình, hiểu về bản thân và xã hội quanh mình. Nó không đo trí thông minh và không nhằm xếp loại trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Năm lĩnh vực phát triển có phải là năm môn học không?
Không. Ở mầm non không có môn học theo nghĩa tiểu học. Lĩnh vực là cách giáo viên chia mục tiêu để lên kế hoạch và quan sát. Trong lớp, một hoạt động thường có một lĩnh vực trọng tâm và vài lĩnh vực đi kèm, nên trẻ không trải qua "giờ ngôn ngữ" tách biệt khỏi phần còn lại.
Lĩnh vực nào quan trọng nhất với trẻ mầm non?
Chương trình không xếp hạng lĩnh vực. Với trẻ dưới ba tuổi, gắn bó an toàn với người chăm sóc là nền cho mọi thứ khác, nên tình cảm thường được ưu tiên trong thực tế. Ở mẫu giáo, các nghiên cứu về sẵn sàng đi học cho thấy chú ý, tự điều chỉnh và vận động có sức nặng không kém chữ và số.
Vì sao Chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi chỉ có bốn lĩnh vực?
Chuẩn năm tuổi là văn bản hỗ trợ đánh giá trẻ cuối mẫu giáo và chuẩn bị vào lớp một, nên được tổ chức theo bốn lĩnh vực: thể chất, tình cảm và quan hệ xã hội, ngôn ngữ và giao tiếp, nhận thức. Nó không thay chương trình, và không có nghĩa thẩm mỹ bị bỏ khỏi việc giáo dục trẻ năm tuổi.
Chương trình riêng của trường tư thục có được bỏ bớt lĩnh vực không?
Trường mầm non thực hiện chương trình giáo dục mầm non do Bộ ban hành; phần chương trình bổ sung (song ngữ, kỹ năng, nghệ thuật) được thêm vào chứ không thay thế. Phụ huynh có thể hỏi trường phần bổ sung được gắn vào lĩnh vực nào và chiếm bao nhiêu thời gian trong tuần.
Con phát triển nhanh ở lĩnh vực này nhưng chậm ở lĩnh vực khác có bình thường không?
Phát triển không đều giữa các lĩnh vực là chuyện thường gặp, ví dụ bé nói rất sớm nhưng vận động còn vụng. Kết quả mong đợi là mốc của cả nhóm tuổi. Nếu một lĩnh vực chậm rõ rệt và kéo dài, phụ huynh nên trao đổi với cô chủ nhiệm và khi cần thì hỏi chuyên gia phát triển trẻ.
Phụ huynh xem văn bản chương trình mầm non ở đâu cho đúng bản?
Nên tìm văn bản hợp nhất mới nhất của Chương trình giáo dục mầm non trên cổng thông tin hoặc cơ sở dữ liệu văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bản chép lại trên diễn đàn thường là bản cũ, chưa cập nhật các lần sửa đổi, và có khi bị cắt mất phần kết quả mong đợi.