Chuyển tiếp lên lớp 1 suôn sẻ khi ba bên cùng làm phần của mình: trường mầm non chuẩn bị trẻ và chia sẻ hiểu biết về trẻ, trường tiểu học điều chỉnh cách đón học sinh mới, và gia đình nối hai phía. Các hình thức phối hợp thường gặp gồm cho trẻ mẫu giáo lớn tham quan trường tiểu học, giáo viên hai cấp dự giờ và sinh hoạt chuyên môn chung, tổ chức buổi gặp phụ huynh về chuyển cấp, và trao đổi thông tin cần thiết về trẻ khi gia đình đồng ý.
Quan niệm cũ coi chuyển tiếp là chuyện trẻ phải "đủ sẵn sàng" để vào lớp 1. Quan niệm hiện nay rộng hơn: một đứa trẻ năm tuổi chỉ đi qua khúc chuyển êm khi môi trường mới cũng sẵn sàng đón nó. Phần dưới đây giải thích khung tư duy đó, những gì nghiên cứu ghi nhận về hiệu quả của các hoạt động chuyển tiếp, và phần việc cụ thể của từng bên.
Ba chiều của sự sẵn sàng: trẻ, trường và gia đình
Năm 2012, UNICEF công bố một khung khái niệm về sự sẵn sàng đi học (School Readiness: A Conceptual Framework), mô tả ba chiều cần có cùng lúc. Chiều thứ nhất là trẻ sẵn sàng: những năng lực về thể chất, ngôn ngữ, nhận thức, cảm xúc và xã hội mà trẻ mang vào lớp 1. Chiều thứ hai là trường sẵn sàng: trường tiểu học có môi trường thân thiện, giáo viên hiểu đặc điểm trẻ sáu tuổi, cách tổ chức những tuần đầu phù hợp. Chiều thứ ba là gia đình sẵn sàng: cha mẹ hiểu điều gì chờ con, có thái độ tích cực với việc học, đồng hành với nhà trường.
Khung này đổi câu hỏi từ "con đã đủ chuẩn chưa" sang "ba bên đã chuẩn bị gì cho con". Nó cũng giải thích một hiện tượng quen thuộc: cùng một đứa trẻ, vào lớp 1 ở trường này thì êm, ở trường khác lại vất vả. Không phải trẻ thay đổi, mà cách đón trẻ khác nhau.
Với trường mầm non, khung ba chiều có nghĩa là việc chuẩn bị không dừng ở cổng trường. Năm mẫu giáo lớn nuôi các năng lực của trẻ, nhưng trường cũng có trách nhiệm giúp phụ huynh hiểu lớp 1, và trong điều kiện cho phép, bắc cầu với phía tiểu học.
Nghiên cứu nói gì về các hoạt động chuyển tiếp
Nhóm nghiên cứu của Robert Pianta tại Đại học Virginia là một trong những nhóm theo đuổi lâu nhất chủ đề chuyển tiếp vào trường tiểu học ở Mỹ. Một ý tưởng xuyên suốt các công trình của họ là chuyển tiếp nên được nhìn như một quá trình kéo dài nhiều tháng, dựa trên quan hệ giữa các bên, chứ không phải một sự kiện xảy ra vào ngày nhập học.
Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều của Schulting, Malone và Dodge công bố năm 2005 trên tạp chí Developmental Psychology dùng dữ liệu quốc gia của Mỹ để xem số lượng hoạt động chuyển tiếp mà trường tổ chức, như cho trẻ thăm lớp trước, gặp phụ huynh trước năm học, gửi thông tin về nhà, có liên quan đến kết quả học tập cuối năm của trẻ hay không. Kết quả cho thấy mối liên hệ tích cực, rõ hơn ở trẻ từ gia đình có điều kiện kinh tế thấp. Kết quả đó là tương quan, không chứng minh nhân quả, nhưng phù hợp với nhiều nghiên cứu khác.
Điều đáng rút ra cho bối cảnh Việt Nam: những hoạt động chuyển tiếp không tốn kém, như một buổi tham quan, một buổi gặp mặt, một tờ thông tin cho phụ huynh, có thể có ý nghĩa lớn nhất với chính những gia đình ít có điều kiện tự tìm hiểu.
Các hình thức phối hợp thường gặp
Ở Việt Nam, ngành giáo dục khuyến khích các trường mầm non và tiểu học trên cùng địa bàn phối hợp chuẩn bị cho trẻ năm tuổi vào lớp 1. Cách làm cụ thể tuỳ địa phương và từng cặp trường. Bảng dưới liệt kê những hình thức thường gặp.
| Hình thức | Ai tham gia | Trẻ và gia đình được gì |
|---|---|---|
| Tham quan trường tiểu học | Trẻ mẫu giáo lớn, giáo viên hai trường | Trẻ thấy lớp học, sân trường, giờ chào cờ; bớt lạ lẫm khi nhập học |
| Giáo viên lớp 1 dự giờ lớp lá | Giáo viên tiểu học, giáo viên mầm non | Giáo viên lớp 1 hiểu trẻ năm tuổi học qua chơi thế nào, điều chỉnh tuần đầu cho gần hơn |
| Giáo viên mầm non dự tiết lớp 1 | Giáo viên mầm non, giáo viên tiểu học | Lớp lá biết lớp 1 cần gì để chuẩn bị đúng chỗ, tránh dạy trước |
| Sinh hoạt chuyên môn liên cấp | Tổ chuyên môn hai trường | Thống nhất cách hiểu về sự sẵn sàng, chia sẻ kinh nghiệm hỗ trợ trẻ |
| Buổi gặp phụ huynh về chuyển cấp | Phụ huynh, giáo viên hai cấp | Phụ huynh nghe trực tiếp lớp 1 yêu cầu gì, đặt câu hỏi, bớt lo theo lời đồn |
| Trao đổi thông tin về trẻ | Trường mầm non, trường tiểu học, gia đình | Giáo viên lớp 1 biết sớm đặc điểm cần lưu ý của từng trẻ, khi gia đình đồng ý |
Không phải trường nào cũng làm đủ sáu hình thức. Hình thức đơn giản nhất và dễ làm nhất là tham quan; hình thức khó nhất là trao đổi thông tin cá nhân của trẻ, vì cần sự đồng ý của gia đình và cách làm cẩn trọng.
Thông tin nào nên đi theo trẻ, thông tin nào nên dừng lại
Nên đi theo: những gì giúp giáo viên lớp 1 hỗ trợ trẻ. Ví dụ trẻ thuận tay trái, trẻ cần ngồi gần bảng vì thị lực, trẻ dị ứng một loại thức ăn, trẻ cần thêm thời gian để làm quen với người lạ, trẻ đang được hỗ trợ về ngôn ngữ. Những thông tin này giúp cô chuẩn bị ngay từ ngày đầu.
Nên dừng lại: những nhận xét dễ thành nhãn dán. Câu như "bé hiếu động, hay phá lớp" hay "bé chậm" gửi sang trường mới có thể khiến giáo viên nhìn trẻ qua lăng kính có sẵn trước khi gặp trẻ. Trẻ sáu tuổi thay đổi rất nhanh; một mùa hè có thể khác hẳn. Thông tin nên mô tả hành vi cụ thể và cách hỗ trợ đã hiệu quả, không phán xét tính cách.
Gia đình là người quyết định. Thông tin về sức khoẻ, phát triển và hoàn cảnh của trẻ là thông tin cá nhân. Trường mầm non chỉ nên chia sẻ với trường tiểu học khi gia đình biết và đồng ý, và chỉ chia sẻ phần cần thiết cho việc chăm sóc giáo dục.
Kết quả theo dõi không phải hồ sơ tuyển chọn. Bất kể ghi chép gì, chúng không được dùng để chọn hay loại trẻ khi tuyển sinh lớp 1. Mục đích duy nhất là giúp trẻ được đón tốt hơn.
Khi trường mầm non và trường tiểu học không cùng địa bàn
Phối hợp liên cấp dễ làm nhất khi trường mầm non và trường tiểu học ở cùng một phường, phần lớn trẻ lớp lá sẽ vào cùng một trường lớp 1. Với trường mầm non ngoài công lập như Global Star School, trẻ ra trường thường đi về nhiều trường tiểu học khác nhau, công lập theo nơi cư trú hoặc ngoài công lập theo lựa chọn của gia đình. Khi đó không thể có một cặp trường cố định để phối hợp.
Trong tình huống này, phụ huynh trở thành cầu nối chính. Trường mầm non có thể giúp bằng cách trao cho gia đình một bản tóm tắt dễ hiểu về sự phát triển của con trong năm cuối, những điểm mạnh, những việc con đang tập, những cách hỗ trợ đã hiệu quả. Gia đình tự quyết định chia sẻ gì với giáo viên lớp 1.
Một cách làm đơn giản mà nhiều giáo viên tiểu học đánh giá cao là phụ huynh viết vài dòng giới thiệu con gửi cô chủ nhiệm vào tuần đầu: con thích gì, con lo gì, con đang tập gì, gia đình mong cô lưu ý điều gì. Một trang giấy ngắn như vậy giúp cô hiểu trẻ nhanh hơn nhiều tuần quan sát.
Phần việc của phụ huynh trong năm chuyển tiếp
Gia đình là bên duy nhất đi cùng trẻ qua cả hai trường. Một lộ trình gợi ý cho năm mẫu giáo lớn và mùa hè sau đó:
- Đầu năm lớp lá: dự buổi họp phụ huynh, hỏi lớp chuẩn bị chuyển tiếp ra sao, nghe cô giải thích vì sao không dạy trước chương trình lớp 1.
- Giữa năm: trao đổi với cô về sự phát triển của con ở các lĩnh vực, thống nhất một hai việc gia đình có thể hỗ trợ ở nhà.
- Khi đã biết trường tiểu học: tìm hiểu thông báo tuyển sinh, thời gian nhập học, bộ sách, giờ học; nếu trường có buổi gặp phụ huynh, nên dự.
- Cuối năm lớp lá: xin cô bản tóm tắt hoặc những nhận xét chính về con, hỏi cô lời khuyên cho mùa hè.
- Mùa hè: cho con đi ngang trường mới vài lần, kể về trường bằng giọng bình thản, tập giờ ngủ dậy theo giờ học, để con tự xếp đồ dùng.
- Tuần đầu lớp 1: gửi cô chủ nhiệm vài dòng giới thiệu con, giữ liên lạc với cô qua kênh trường quy định.
Lộ trình này không đòi hỏi thời gian lớn. Phần lớn là những cuộc trò chuyện đúng lúc, giúp thông tin về con không bị đứt khi con chuyển từ tay cô mầm non sang tay cô tiểu học.
Phối hợp không có nghĩa là làm cho mầm non giống tiểu học
Một hiểu lầm hay gặp là phối hợp liên cấp đồng nghĩa với việc lớp lá học theo kiểu lớp 1 cho trẻ quen trước. Thật ra, phối hợp tốt đi theo hướng ngược lại nhiều hơn: giáo viên lớp 1 hiểu cách trẻ năm tuổi học, nên những tuần đầu lớp 1 có nhiều hoạt động, trò chơi, vận động hơn, cho trẻ được bước từ từ vào nhịp tiết học.
Trường mầm non vẫn giữ đúng chương trình của mình: học qua chơi, làm quen với chữ và số chứ không dạy trước. Điều thay đổi sau phối hợp là cô mầm non hiểu rõ hơn những năng lực nào lớp 1 cần nhất, như nghe và làm theo chỉ dẫn, tự lo đồ dùng, ngồi chú ý trong một khoảng thời gian, để lồng vào các hoạt động sẵn có.
Cũng vì vậy, khi nghe một chương trình hè quảng cáo là "lớp chuyển tiếp" hay "lớp tiền tiểu học", phụ huynh nên hỏi kỹ nội dung. Nếu lớp đó tập cho trẻ nề nếp, giờ giấc, tự lập và làm quen trường lớp, nó gần với tinh thần chuyển tiếp. Nếu lớp đó chủ yếu dạy đánh vần, tập viết chữ và làm phép tính trước, nó là học trước chương trình lớp 1 khoác tên khác.
Nói cách khác, phối hợp làm cho hai cấp học hiểu nhau, không làm cho chúng giống nhau. Mỗi cấp có mục tiêu riêng, và đứa trẻ cần cả hai giai đoạn đúng với tính chất của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non có bắt buộc phải tổ chức cho trẻ tham quan trường tiểu học không?
Ngành giáo dục khuyến khích các hoạt động chuẩn bị cho trẻ năm tuổi vào lớp 1, trong đó có tham quan, nhưng cách tổ chức tuỳ điều kiện từng trường và địa phương. Nếu lớp con không có buổi tham quan, phụ huynh có thể tự đưa con đi ngang trường tiểu học, đứng xem sân trường giờ tan học.
Trường tiểu học có biết trước về con từ trường mầm non không?
Thường thì không, trừ khi hai trường có phối hợp và gia đình đồng ý chia sẻ. Vì vậy phụ huynh nên chủ động báo với giáo viên chủ nhiệm những điểm cần lưu ý về con trong tuần đầu, chẳng hạn sức khoẻ, thuận tay trái hay những điều con hay lo lắng.
Có nên đưa hồ sơ đánh giá của trường mầm non cho cô lớp 1 không?
Tuỳ gia đình quyết định. Nếu hồ sơ mô tả hành vi cụ thể và cách hỗ trợ hữu ích, nó có thể giúp cô hiểu con nhanh hơn. Nếu có những nhận xét dễ thành định kiến, phụ huynh có thể chỉ chia sẻ phần cần thiết hoặc tự viết vài dòng giới thiệu ngắn.
Con học mầm non ở một quận, lên lớp 1 ở nơi khác thì chuẩn bị thế nào?
Khi hai trường không liên hệ được với nhau, gia đình là cầu nối. Nên tìm hiểu trường mới qua thông báo tuyển sinh và buổi họp phụ huynh, đưa con đi ngang trường mới vài lần trong hè, và kể cho con nghe về trường bằng giọng bình thường, không hứa hẹn hay doạ dẫm.
Buổi gặp phụ huynh về chuyển cấp nên hỏi gì?
Nên hỏi những điều cụ thể: giờ học, bộ sách, đồ dùng cần chuẩn bị, cách trường tổ chức tuần đầu, kênh liên lạc với giáo viên, cách trẻ đi vệ sinh và ăn trưa. Câu hỏi cụ thể giúp phụ huynh tập cho con đúng nhịp của trường đó trong mùa hè.
Giáo viên mầm non có giúp chọn trường tiểu học không?
Giáo viên mầm non có thể chia sẻ hiểu biết về con để gia đình cân nhắc, chẳng hạn con hợp với lớp đông hay lớp ít người. Nhưng việc chọn trường, tuyển sinh theo nơi cư trú hay chọn trường ngoài công lập là quyết định của gia đình, theo quy định tuyển sinh của địa phương.