Tiền đọc là những năng lực trẻ có trước khi biết đọc chữ, và chính chúng quyết định trẻ học đọc nhanh hay chậm ở lớp 1: nghe và tách được các tiếng, vần, âm đầu trong lời nói; hiểu sách được đọc theo chiều nào và chữ khác tranh ra sao; nhận ra một số chữ cái quen; có vốn từ và hiểu được một câu chuyện. Ở năm mẫu giáo lớn, những năng lực này được nuôi qua trò chơi với âm, nghe đọc sách, kể chuyện và môi trường có chữ quanh lớp, không qua đánh vần.
Nhiều phụ huynh đo sự sẵn sàng đọc bằng việc con thuộc được bao nhiêu mặt chữ. Thuộc mặt chữ là một phần nhỏ. Một trẻ nghe ra "bà" và "bé" cùng bắt đầu bằng một âm, kể lại được câu chuyện vừa nghe, thường đi qua giai đoạn học vần ở lớp 1 dễ hơn một trẻ thuộc hết bảng chữ cái nhưng không chơi được với âm.
Nghiên cứu nói gì về những gì dự báo khả năng đọc
Năm 2008, Hội đồng Quốc gia về Đọc sớm của Hoa Kỳ (National Early Literacy Panel) tổng hợp hàng trăm nghiên cứu để trả lời câu hỏi: những năng lực nào ở trẻ trước tuổi đi học dự báo tốt khả năng đọc viết về sau. Nhóm năng lực nổi lên rõ nhất gồm: hiểu biết về chữ cái, nhận thức âm vị (nghe và thao tác với âm trong lời nói), gọi tên nhanh các vật hay ký hiệu quen thuộc, viết hoặc thử viết chữ cái và tên mình, và trí nhớ ngắn hạn với âm thanh. Ngôn ngữ nói, tức vốn từ và khả năng hiểu câu, cũng góp phần quan trọng, nhất là cho việc đọc hiểu về sau.
Phần lớn các nghiên cứu đó làm trên trẻ nói tiếng Anh, một ngôn ngữ có cách viết khá rối. Tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ, quan hệ giữa âm và chữ đều đặn hơn nhiều, và mỗi tiếng là một âm tiết rõ ràng. Điều đó giúp trẻ Việt học đọc tương đối nhanh khi đã vào lớp 1, nhưng không làm mất vai trò của nhận thức âm vị: trẻ vẫn cần nghe ra âm đầu, vần và thanh trước khi ghép được chữ.
Thông điệp cho năm mẫu giáo lớn khá rõ: thứ cần nuôi là đôi tai nghe được cấu trúc của lời nói, sự quen thuộc với sách và chữ, và một vốn ngôn ngữ nói phong phú. Đánh vần sớm không nằm trong danh sách đó.
Năm thành tố của tiền đọc và cách chúng hiện ra ở trẻ
Bảng dưới diễn giải các thành tố tiền đọc theo cách áp vào trẻ nói tiếng Việt, kèm ví dụ hoạt động ở lớp mẫu giáo lớn và việc phụ huynh có thể làm ở nhà.
| Thành tố | Trẻ thể hiện thế nào | Ở lớp | Ở nhà |
|---|---|---|---|
| Nghe ra tiếng và vần | Vỗ tay theo từng tiếng trong tên mình, nhận ra hai câu đồng dao có vần giống nhau | Đọc đồng dao, chơi vỗ tay đếm tiếng, tìm tiếng cùng vần | Hát, đọc thơ cùng con, đố "tiếng nào cùng vần với mèo" |
| Nghe ra âm đầu và thanh | Biết "bóng" và "bút" bắt đầu giống nhau, nghe ra "ma" khác "má" | Trò "đi chợ mua đồ bắt đầu bằng…", trò đổi dấu thanh | Chơi đố khi đi đường, không cần chữ viết |
| Hiểu cách dùng sách | Cầm sách đúng chiều, lật từng trang, biết chữ đi từ trái sang phải | Góc sách, cô chỉ tay theo dòng khi đọc | Để con tự lật trang, hỏi "mình đọc tiếp ở đâu" |
| Nhận ra chữ cái quen | Chỉ được chữ cái đầu tên mình, tên bạn, nhận vài chữ trên bao bì | Tên trẻ trên tủ đồ, nhãn các góc chơi | Chỉ chữ khi gặp tự nhiên, không bắt thuộc |
| Vốn từ và hiểu chuyện | Kể lại chuyện theo trình tự, đoán điều xảy ra tiếp theo, dùng từ mới | Đọc sách tranh, kể chuyện sáng tạo, đóng kịch | Đọc mỗi ngày, hỏi "vì sao", "nếu là con thì sao" |
Năm thành tố này đan vào nhau. Một trẻ nghe nhiều sách thì có vốn từ rộng, mà vốn từ rộng lại giúp trẻ hiểu khi tự đọc được ở lớp 1. Không có thành tố nào cần học riêng như một môn.
Nhận thức âm vị trong tiếng Việt: chơi với âm, không cần chữ
Nhận thức âm vị nghe có vẻ hàn lâm, nhưng ở tuổi năm, nó là những trò chơi hoàn toàn bằng lời. Bậc dễ nhất là nhận ra một câu có mấy tiếng: "con mèo trèo cây cau" có năm tiếng, trẻ vỗ năm cái. Bậc tiếp theo là vần: "mèo" và "trèo" nghe giống nhau ở phần cuối. Tiếp nữa là âm đầu: "bà", "bé", "bóng" cùng mở đầu bằng một âm. Thanh điệu là nét riêng của tiếng Việt, và trẻ có thể chơi đổi thanh: "ca", "cá", "cà" là ba thứ khác nhau.
Đồng dao và thơ cho trẻ là kho tài liệu sẵn có. Nhịp và vần của đồng dao giúp trẻ nghe ra cấu trúc lời nói mà không cần ai giải thích. Trò đố tiếng trong lúc đi đường, lúc ăn cơm, lúc tắm cũng làm được việc này, và không cần một tờ giấy nào.
Điều nên tránh là biến trò chơi âm thành giờ đánh vần. Nếu trẻ bị yêu cầu "bờ a ba huyền bà" trước khi vào lớp 1, trẻ học một quy trình đánh vần có thể khác với cách giáo viên lớp 1 sẽ dạy, mà không chắc đã thật sự nghe ra âm. Mục tiêu ở mẫu giáo là tai nghe được, phần nối âm với chữ để lớp 1.
Đọc sách cùng trẻ: đọc đối thoại thay vì đọc một chiều
Đọc sách cho trẻ nghe là hoạt động được nghiên cứu nhiều nhất trong lĩnh vực đọc sớm. Một cách làm được kiểm chứng khá kỹ là đọc đối thoại (dialogic reading), do nhóm của nhà tâm lý học Grover Whitehurst phát triển từ cuối thập niên 1980. Thay vì người lớn đọc một mạch, người lớn dừng lại để mời trẻ nói: hỏi về tranh, mở rộng câu trẻ vừa nói, khen và hỏi tiếp. Dần dần, trẻ trở thành người kể chuyện còn người lớn thành người nghe tích cực.
Một lượt đối thoại đơn giản có thể như sau. Người lớn chỉ vào tranh hỏi "bạn thỏ đang làm gì đây". Trẻ đáp "chạy". Người lớn mở rộng: "ừ, bạn thỏ đang chạy thật nhanh vào rừng". Rồi hỏi tiếp: "con nghĩ vì sao bạn ấy chạy nhanh thế". Vài lượt như vậy mỗi trang giúp trẻ dùng từ mới, nói câu dài hơn, và tập suy luận về nhân vật.
Ở lớp mẫu giáo lớn, cô thường đọc cho cả nhóm và đặt câu hỏi dự đoán trước khi lật trang. Ở nhà, phụ huynh có lợi thế đọc một kèm một, nên có thể dừng lâu hơn ở những trang con thích. Một cuốn sách đọc lại nhiều lần không hề phí: mỗi lần đọc lại, trẻ để ý thêm chi tiết mới và tự kể được nhiều hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về chuẩn bị đọc
- "Thuộc mặt chữ là biết đọc." Thuộc mặt chữ là nhận ra hình dạng. Đọc là nối chữ với âm rồi ghép thành tiếng có nghĩa. Trẻ có thể thuộc hết chữ cái mà chưa nghe ra âm đầu của một tiếng.
- "Con đọc thuộc cả cuốn truyện là đọc được rồi." Trẻ năm tuổi nhớ lời rất tốt, nên đọc thuộc lòng một cuốn sách quen là chuyện thường. Đó là dấu hiệu tốt về trí nhớ và tình yêu sách, nhưng chưa phải giải mã chữ.
- "Xem video dạy chữ cũng như đọc sách." Video thiếu phần đối đáp hai chiều, vốn là cốt lõi giúp trẻ mở rộng ngôn ngữ. Trò chuyện thật với người lớn vẫn là thứ khó thay.
- "Trẻ nói ngọng thì chưa nên cho làm quen chữ." Nhiều trẻ năm tuổi còn phát âm chưa chuẩn vài âm, chuyện này thường tự cải thiện. Trò chơi âm còn giúp trẻ nghe rõ hơn. Chỉ khi trẻ khó phát âm nhiều âm hoặc người lạ khó hiểu con nói, gia đình mới nên tìm ý kiến chuyên môn.
- "Con trai thường chậm đọc hơn, cứ để đó." Khác biệt cá nhân lớn hơn nhiều so với khác biệt theo giới. Trẻ nào chậm hơn bạn ở các trò chơi âm cũng nên được để ý và hỗ trợ, bất kể trai hay gái.
Khi nào nên để ý thêm
Phần lớn trẻ năm tuổi đi qua các bậc nhận thức âm vị theo nhịp riêng, và không có lý do để lo nếu con còn nhầm vần hay chưa tách được âm đầu ở giữa năm. Tuy vậy có vài tình huống đáng trao đổi với giáo viên: trẻ gần như không nhận ra các tiếng cùng vần dù đã chơi nhiều lần; trẻ rất khó nhớ tên các vật quen thuộc hoặc gọi tên chậm rõ rệt so với bạn; trẻ gần như không hứng thú với sách dù được đọc thường xuyên; trong gia đình có người lớn từng gặp khó khăn kéo dài với việc đọc.
Những dấu hiệu này không phải chẩn đoán. Chúng chỉ là lý do để cô chú ý quan sát kỹ hơn và cùng gia đình tăng các trò chơi âm, đọc sách đối thoại. Nếu sang lớp 1 trẻ vẫn gặp khó rõ với việc ghép âm, gia đình nên hỏi ý kiến người có chuyên môn về đánh giá ngôn ngữ và đọc, vì hỗ trợ sớm thường hiệu quả hơn chờ đợi.
Môi trường có chữ trong lớp mẫu giáo lớn
Một lớp mẫu giáo lớn chuẩn bị tốt cho việc đọc thường nhìn ra ngay: chữ xuất hiện có mục đích chứ không phủ kín tường. Tên của từng trẻ gắn ở tủ đồ, ở móc khăn, ở ký hiệu riêng của bé. Các góc chơi có nhãn tên kèm hình. Góc sách đặt sách ở tầm tay trẻ, bìa quay ra ngoài để trẻ tự chọn. Lịch trình trong ngày có thể được thể hiện bằng tranh để trẻ biết sau giờ chơi là giờ gì.
Mục đích của những thứ ấy là để trẻ thấy chữ có ích: chữ cho biết đây là tủ của ai, góc này chơi gì, cuốn sách này kể chuyện nào. Một đứa trẻ hiểu rằng chữ mang thông tin sẽ có động cơ học đọc khác hẳn một đứa trẻ chỉ gặp chữ trong giờ luyện. Cô thường khai thác các tình huống này rất tự nhiên, chẳng hạn hỏi "tên bạn nào cũng bắt đầu bằng chữ giống tên con".
Trong giờ chơi, trẻ năm tuổi cũng hay tự "viết": ghi đơn hàng ở góc bán hàng, làm thiệp, ký tên vào tranh. Những nét nguệch ngoạc giống chữ ấy là giai đoạn bình thường trên đường đến chữ viết thật. Người lớn không cần sửa cho đúng; chỉ cần hỏi trẻ đã viết gì và đọc to lời trẻ "viết" là đủ để trẻ thấy việc viết có người đón nhận.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 5 tuổi nên biết bao nhiêu chữ cái trước khi vào lớp 1?
Chương trình giáo dục mầm non chỉ yêu cầu trẻ làm quen và nhận dạng chữ cái, không đặt con số phải thuộc. Lớp 1 dạy chữ từ đầu. Việc trẻ nhận ra chữ cái trong tên mình và vài chữ quen thường đủ làm điểm khởi đầu, quan trọng hơn là trẻ nghe ra âm trong lời nói.
Mỗi ngày nên đọc sách cho con bao lâu?
Không có con số chuẩn, nhưng một khoảng đọc đều đặn mỗi ngày, chẳng hạn mười lăm đến hai mươi phút trước giờ ngủ, có ích hơn một buổi đọc dài vào cuối tuần. Điều quan trọng là có đối đáp: hỏi, nghe con trả lời, mở rộng câu của con.
Có nên dạy con đánh vần ở nhà trước lớp 1 không?
Không cần. Cách đánh vần ở lớp 1 phụ thuộc bộ sách và phương pháp của giáo viên, dạy trước theo cách khác dễ làm trẻ lẫn lộn. Ở nhà, trò chơi bằng lời với vần, âm đầu và thanh điệu chuẩn bị cho việc đánh vần tốt hơn mà không có rủi ro đó.
Con chỉ thích xem tranh, không chịu nghe đọc chữ thì sao?
Ở tuổi năm, xem tranh và kể theo tranh là một phần quan trọng của tiền đọc. Có thể bắt đầu từ chính điều con thích: để con kể theo tranh trước, rồi người lớn đọc lời trên trang để so xem câu chuyện trong sách có giống con kể không. Sách có tranh lớn, lời ngắn thường dễ giữ con hơn.
Nhà nói hai thứ tiếng thì tiền đọc tiếng Việt có bị chậm không?
Trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ có thể có vốn từ mỗi thứ tiếng ít hơn trẻ một ngôn ngữ trong giai đoạn đầu, nhưng tổng vốn từ thường tương đương. Nếu con sẽ học lớp 1 bằng tiếng Việt, gia đình nên giữ thời gian đọc sách và trò chơi âm bằng tiếng Việt đều đặn.
Trò chơi âm có cần đồ dùng gì không?
Gần như không cần gì. Vỗ tay đếm tiếng, đố từ cùng vần, đổi dấu thanh, tìm đồ vật bắt đầu bằng một âm đều làm bằng lời, lúc đi đường hay lúc tắm. Một vài cuốn thơ, đồng dao cho trẻ là đủ làm tài liệu cho cả năm.