Khi một trẻ chưa vững tiếng Việt vào lớp mẫu giáo song ngữ, tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai của trẻ, và học vụ của lớp không đổi: trẻ vẫn theo chương trình giáo dục mầm non bằng tiếng Việt cùng các bạn. Điều thay đổi là cách giáo viên hỗ trợ: dùng tranh ảnh, cử chỉ, nếp sinh hoạt lặp lại, bạn đồng hành, chọn trước những từ khoá của chủ đề, và chờ trẻ qua những giai đoạn tự nhiên của người học một ngôn ngữ mới mà không vội kết luận trẻ "chậm".
Nhóm trẻ này ở các thành phố lớn không nhỏ: con của gia đình nước ngoài làm việc tại Việt Nam, con của gia đình có cha hoặc mẹ người nước ngoài, trẻ Việt lớn lên ở nước ngoài rồi về nước, trẻ ở nhà chủ yếu nói tiếng Anh với người chăm sóc. Bài này nói về những giai đoạn trẻ thường trải qua, các cách hỗ trợ cụ thể trong lớp, vai trò của giờ tiếng Anh với những trẻ này, cách đánh giá cho công bằng, và việc giữ ngôn ngữ của gia đình.
Bốn nhóm trẻ thường gặp và điểm khác nhau
Con của gia đình nước ngoài. Cả cha mẹ nói một ngôn ngữ khác tiếng Việt, gia đình có thể ở Việt Nam vài năm. Trẻ gần như bắt đầu tiếng Việt từ con số không, nhưng thường có ngôn ngữ thứ nhất vững, và đó là tài sản: trẻ đã biết ngôn ngữ dùng để làm gì.
Con của gia đình có một người không nói tiếng Việt. Trẻ có thể hiểu tiếng Việt khá tốt nhưng nói ít, vì ở nhà ngôn ngữ chung của cả nhà là tiếng Anh hay một tiếng khác. Lớp học là nơi trẻ có cơ hội dùng tiếng Việt chủ động nhiều nhất.
Trẻ Việt lớn lên ở nước ngoài rồi về nước. Trẻ có thể nghe hiểu tiếng Việt với ông bà, cha mẹ, nhưng vốn từ về trường lớp, trò chơi, bạn bè lại bằng ngôn ngữ nơi trẻ từng đi học. Trẻ hay trộn từ và cần thời gian để chuyển ngôn ngữ ưu tiên.
Trẻ ở nhà chủ yếu nói tiếng Anh với người chăm sóc. Cha mẹ là người Việt nhưng chọn nói tiếng Anh với con, hoặc người giúp việc nói tiếng Anh. Trẻ có thể mạnh tiếng Anh hơn tiếng Việt ở tuổi lên ba. Với nhóm này, lớp mẫu giáo thường là môi trường tiếng Việt đầu tiên một cách đầy đủ.
Trẻ học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai trải qua những gì
Các nghiên cứu quan sát trẻ nhỏ vào lớp học bằng ngôn ngữ thứ hai, tiêu biểu là công trình của Patton Tabors trong cuốn "One Child, Two Languages", mô tả một trình tự khá thường gặp. Ban đầu nhiều trẻ vẫn nói ngôn ngữ của mình với cô và bạn, như thể mọi người sẽ hiểu. Khi nhận ra không ai hiểu, trẻ bước vào một giai đoạn ít nói hoặc không nói, chỉ quan sát, dùng cử chỉ, ánh mắt, kéo tay cô.
Tiếp theo, trẻ bắt đầu dùng những cụm từ học thuộc nguyên khối, rất có ích trong lớp: "cho con với", "con xong rồi", "của con", "không chịu". Rồi trẻ ghép từ thành câu của riêng mình, thường còn thiếu từ, sai trật tự, trộn từ tiếng khác. Đây là dấu hiệu trẻ đang xây ngữ pháp, không phải dấu hiệu lùi.
Thời gian mỗi giai đoạn rất khác nhau giữa các trẻ, tuỳ tính cách, tuổi, lượng tương tác và mức độ trẻ thấy an toàn. Có trẻ qua giai đoạn im lặng trong vài tuần, có trẻ mất vài tháng. Điều giáo viên cần tránh là ép trẻ nói khi trẻ chưa sẵn sàng, vì áp lực thường kéo dài giai đoạn im lặng chứ không rút ngắn nó.
Những cách hỗ trợ cụ thể trong lớp
Phần lớn cách hỗ trợ không cần thêm giờ hay thêm người, chỉ cần giáo viên chủ nhiệm biết trước và làm có chủ ý:
- Nếp sinh hoạt rõ và lặp lại. Trẻ hiểu điều gì sắp diễn ra nhờ thứ tự quen thuộc trong ngày, tranh minh hoạ lịch sinh hoạt treo ở tầm mắt, bài hát báo giờ chuyển hoạt động. Khi nếp đã quen, trẻ bớt lo vì không hiểu lời.
- Lời nói kèm hành động. Cô nói "con cất bút vào hộp" trong lúc chỉ vào hộp, cầm bút đặt vào. Câu ngắn, nhịp chậm vừa phải, lặp lại cùng một cách nói cho cùng một việc.
- Từ khoá của chủ đề chuẩn bị trước. Đầu mỗi chủ đề, cô chọn một nhóm nhỏ từ quan trọng nhất và dùng chúng nhiều lần trong tuần, kèm tranh và đồ vật thật. Gia đình nhận danh sách này để làm quen ở nhà nếu muốn.
- Bạn đồng hành. Xếp trẻ ngồi, chơi cạnh một bạn cởi mở, hay giúp đỡ. Trẻ học từ bạn nhiều không kém học từ cô, nhất là trong giờ chơi ở các góc.
- Chấp nhận mọi cách giao tiếp. Chỉ tay, gật đầu, nói một từ tiếng mẹ đẻ đều được đáp lại. Cô nhắc lại ý của trẻ bằng tiếng Việt, không bắt trẻ nói lại cho đúng.
- Nhóm nhỏ trong hoạt động học. Trong nhóm bốn năm trẻ, trẻ có nhiều cơ hội được nghe câu hỏi trực tiếp và trả lời bằng cử chỉ hơn khi cả lớp ngồi chung.
Những cách này cũng có lợi cho các trẻ khác trong lớp, nhất là trẻ 3–4 tuổi mới vào mẫu giáo hay trẻ nhút nhát. Một lớp có nếp rõ, lời nói kèm hành động là lớp dễ hiểu với mọi trẻ.
Giờ tiếng Anh với những trẻ này: chỗ dựa, không phải chỗ trốn
Với trẻ mạnh tiếng Anh, giờ tiếng Anh thường là lúc trẻ tự tin nhất trong ngày: trẻ hiểu hết, trả lời nhanh, được cô khen. Đó là điều tốt cho cảm giác thuộc về lớp, và giáo viên nên để trẻ có những khoảnh khắc như vậy.
Nhưng có hai cái bẫy. Cái bẫy thứ nhất là để trẻ biến thành "trợ giảng nhỏ", liên tục dịch cho bạn hay làm mẫu, khiến trẻ bị tách khỏi vai trò của một đứa trẻ đang học. Cái bẫy thứ hai là trường dồn thêm giờ tiếng Anh cho trẻ, hoặc cho trẻ ở lâu với giáo viên nói tiếng Anh, vì thấy trẻ dễ chịu hơn. Làm vậy trẻ có ít thời gian hơn với tiếng Việt, đúng thứ trẻ cần để theo chương trình của lớp và để chơi với bạn.
Cách hợp lý là giữ trẻ trong nhịp chung của lớp, dùng giờ tiếng Anh như một chỗ dựa tinh thần, và để giáo viên tiếng Anh, nếu cần, nói vài câu giải thích cho trẻ những điều quan trọng như an toàn, nội quy, trong những tuần đầu. Dần dần, những câu đó chuyển sang tiếng Việt.
Đánh giá sự phát triển cho công bằng
Đánh giá trẻ ở mầm non dựa trên quan sát và sản phẩm của trẻ. Với trẻ đang học tiếng Việt, cần tách chuyện "chưa nói được bằng tiếng Việt" khỏi chuyện "chưa làm được". Bảng dưới gợi ý cách nhìn:
| Lĩnh vực | Dễ bị đánh giá thấp nếu chỉ nghe lời nói | Cách giáo viên quan sát công bằng hơn |
|---|---|---|
| Nhận thức | Trẻ không trả lời câu hỏi "có mấy quả táo" | Đưa đồ vật để trẻ đếm bằng tay, xếp tương ứng, chỉ nhóm nhiều hơn |
| Ngôn ngữ | Trẻ nói ít, câu ngắn | Ghi nhận mức hiểu lời qua hành động; hỏi gia đình về ngôn ngữ ở nhà |
| Tình cảm, xã hội | Trẻ ít chơi nhóm | Phân biệt rụt rè do ngôn ngữ với khó khăn giao tiếp chung; xem trẻ chơi với bạn ra sao trong trò không cần lời |
| Thể chất | Ít bị ảnh hưởng | Quan sát như mọi trẻ |
| Thẩm mỹ | Trẻ không kể về tranh | Nhìn sản phẩm, cách trẻ dùng màu, hứng thú với âm nhạc |
Có một điểm cần thận trọng: học ngôn ngữ thứ hai không gây ra rối loạn phát triển, nhưng cũng không che được một khó khăn thật nếu có. Khi giáo viên và gia đình cùng thấy trẻ có khó khăn rõ ngay cả trong ngôn ngữ ở nhà, như hiểu lời kém, ít tương tác bằng mắt, ít chơi tưởng tượng, việc gợi ý đánh giá chuyên sâu với chuyên gia là hợp lý. Chẩn đoán là việc của chuyên gia, không phải của giáo viên lớp.
Giữ ngôn ngữ của gia đình
Nhiều gia đình lo rằng nói tiếng mẹ đẻ ở nhà sẽ làm con chậm tiếng Việt, nên cố chuyển sang nói tiếng Việt với con dù mình không thạo. Các nhà nghiên cứu về trẻ song ngữ, như Annick De Houwer với khái niệm "phát triển song ngữ hài hoà", nhấn mạnh rằng cha mẹ nên nói với con bằng ngôn ngữ mình nói tự nhiên và giàu nhất. Lời nói giàu từ, giàu cảm xúc trong ngôn ngữ gia đình giúp trẻ phát triển tư duy và gắn bó, và những khái niệm đó chuyển sang tiếng Việt khi trẻ có từ.
Ở chiều ngược lại, khi ngôn ngữ của gia đình bị bỏ, trẻ có thể mất dần khả năng nói chuyện với ông bà, họ hàng. Hiện tượng này được ghi nhận nhiều ở các gia đình di cư, khi trẻ chuyển hẳn sang ngôn ngữ của trường. Lớp mầm non tốt có thể góp phần giữ ngôn ngữ gia đình bằng những cách nhỏ: mời gia đình dạy cả lớp một bài hát, cho trẻ mang sách tranh từ nhà đến góc sách, ghi tên đồ vật bằng nhiều ngôn ngữ trong dịp có chủ đề về các nước.
Giáo viên cũng nên tránh những lời khuyên kiểu "ở nhà đừng nói tiếng mẹ đẻ với con nữa". Đó không phải cách giúp trẻ học tiếng Việt nhanh hơn, và có thể làm gia đình mất một nguồn tương tác giàu nhất của trẻ.
Lộ trình phối hợp trong học kỳ đầu
Phối hợp giữa lớp và gia đình thường theo một nhịp, tuỳ trẻ mà nhanh hay chậm. Bảng dưới mô tả hướng chung:
| Giai đoạn | Lớp làm gì | Gia đình làm gì |
|---|---|---|
| Trước khi đi học | Hỏi gia đình ngôn ngữ ở nhà, vài từ trẻ dùng khi đói, buồn ngủ, muốn đi vệ sinh, món trẻ thích | Cho trẻ xem ảnh lớp, kể về cô, chuẩn bị một đồ vật quen thuộc mang theo |
| Tuần đầu | Giữ nếp sinh hoạt đơn giản, xếp bạn đồng hành, dùng tranh lịch sinh hoạt | Đón trả đúng giờ, nói lời chào tạm biệt rõ ràng, không lẻn đi |
| Tháng đầu | Dùng từ khoá chủ đề, ghi quan sát về cách trẻ giao tiếp | Nhận danh sách từ khoá, làm quen nhẹ nhàng ở nhà nếu muốn, tiếp tục nói ngôn ngữ gia đình |
| Cuối học kỳ | Trao đổi về những gì trẻ đã hiểu, đã nói, những lĩnh vực trẻ làm tốt | Kể cho cô về ngôn ngữ của trẻ ở nhà, những từ tiếng Việt trẻ mang về |
Phần lớn trẻ mẫu giáo được hỗ trợ đúng cách sẽ hiểu được phần lớn sinh hoạt của lớp sau vài tháng, và nói được những câu cần thiết để chơi với bạn. Mức tiếng Việt đủ để học các nội dung khó hơn cần lâu hơn nhiều, nên kỳ vọng nên đặt theo từng chặng chứ không theo một mốc thời gian cố định.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không biết tiếng Việt có nên học lớp nhỏ tuổi hơn để theo kịp không?
Thường là không. Xếp lớp theo độ tuổi giúp trẻ có bạn cùng mức phát triển về vận động, nhận thức, cảm xúc. Ngôn ngữ được hỗ trợ trong lớp đúng tuổi. Xếp xuống lớp nhỏ hơn có thể làm trẻ thấy lạc lõng theo cách khác.
Có nên cho trẻ học thêm tiếng Việt ngoài giờ không?
Trẻ mẫu giáo học tiếng Việt tốt nhất qua sinh hoạt và chơi với bạn ở lớp. Một số gia đình mời người kèm nói chuyện, đọc sách tiếng Việt với trẻ ở nhà theo lối chơi, điều đó có ích. Các buổi học kiểu ngồi bàn, chép chữ không phù hợp tuổi này.
Giáo viên có nói tiếng Anh với con khi con không hiểu tiếng Việt không?
Trong những tuần đầu, nhiều trường cho phép giáo viên hoặc trợ giảng dùng vài câu tiếng Anh để giải thích điều quan trọng như an toàn. Về lâu dài, trẻ cần nghe tiếng Việt trong sinh hoạt hằng ngày để theo được chương trình và chơi với bạn.
Con trộn tiếng Anh vào câu tiếng Việt có phải là lỗi không?
Trộn ngôn ngữ là hiện tượng bình thường ở trẻ song ngữ, nhất là khi trẻ chưa có từ tiếng Việt cho điều muốn nói. Cô thường nhắc lại câu đó bằng tiếng Việt trọn vẹn, không phê bình. Trộn từ giảm dần khi vốn từ tăng.
Gia đình không đọc được tiếng Việt thì nhận thông tin từ trường thế nào?
Nhiều trường có bản dịch thông báo, người hỗ trợ ngôn ngữ hoặc giáo viên nói được ngôn ngữ của gia đình trong các buổi trao đổi. Gia đình nên hỏi ngay từ đầu kênh nào dùng cho việc khẩn cấp, vì những tin như trẻ ốm, đón sớm cần hiểu đúng ngay.
Bao lâu thì nên lo nếu con vẫn không nói tiếng Việt?
Không có một mốc chung cho mọi trẻ. Điều đáng chú ý là xu hướng: trẻ có hiểu lời cô nhiều hơn theo thời gian không, có giao tiếp bằng cách khác không, ngôn ngữ ở nhà có phát triển bình thường không. Nếu ngôn ngữ ở nhà cũng có dấu hiệu chậm rõ, nên hỏi ý kiến chuyên gia.