Giờ tiếng Anh ở lớp mẫu giáo có ích nhất khi nó nói về đúng chủ đề mà lớp đang học bằng tiếng Việt trong tuần đó. Muốn vậy, giáo viên chủ nhiệm và giáo viên tiếng Anh phải lập kế hoạch chung: cùng biết chủ đề, cùng chọn vài từ, câu, bài hát phù hợp, xếp thứ tự để trẻ gặp khái niệm bằng tiếng Việt trước rồi mới gặp lại bằng tiếng Anh, và nhìn lại sau mỗi tuần.
Trong nhiều trường, đây là chỗ học vụ song ngữ dễ đứt nhất: giáo viên tiếng Anh theo giáo trình riêng, cô chủ nhiệm theo kế hoạch chủ đề, hai bên ít gặp nhau. Trẻ tuần này học về "các con vật dưới nước" bằng tiếng Việt nhưng giờ tiếng Anh lại học màu sắc. Bài này mô tả vì sao bám chủ đề quan trọng, quy trình lập kế hoạch chung từng bước, một ví dụ, những chỗ hay lệch, và phụ huynh nhìn thấy sự phối hợp này qua đâu.
Vì sao giờ tiếng Anh nên bám chủ đề của lớp
Chương trình mầm non tổ chức hoạt động theo chủ đề: trong vài tuần, mọi hoạt động xoay quanh một mảng của đời sống như bản thân, gia đình, trường mầm non, nghề nghiệp, thực vật, phương tiện giao thông. Lý do là trẻ nhỏ hiểu sâu hơn khi một khái niệm được gặp lại qua nhiều hoạt động: hát về nó, vẽ nó, chơi đóng vai với nó, đếm nó, kể chuyện về nó.
Giờ tiếng Anh bám chủ đề đưa thêm một lần gặp lại nữa, bằng một ngôn ngữ khác. Khi trẻ đã biết con cá sống dưới nước, có vây, bơi được, thì từ "fish" chỉ là một cái tên mới cho một thứ trẻ đã hiểu. Việc học lúc đó nhẹ hơn nhiều so với vừa học khái niệm vừa học từ. Các nhà nghiên cứu song ngữ như Jim Cummins từ lâu đã lập luận rằng hiểu biết xây được trong ngôn ngữ thứ nhất có thể chuyển sang hỗ trợ ngôn ngữ thứ hai; với trẻ mầm non, điều đó thể hiện rất cụ thể ở chỗ khái niệm đi trước, tên gọi đi sau.
Ngược lại, giờ tiếng Anh rời khỏi chủ đề buộc trẻ học từ không có chỗ bám. Trẻ có thể thuộc bài hát, nhưng từ ngữ ít được dùng lại trong các hoạt động khác trong ngày, nên dễ quên.
Quy trình lập kế hoạch chung từng tuần
Ở trường làm kỹ, việc phối hợp thường đi theo một nhịp cố định, gắn vào lịch sinh hoạt của tổ chuyên môn:
- Đầu chủ đề: tổ chuyên môn chốt chủ đề, các chủ đề nhánh và mục tiêu theo lĩnh vực, gửi cho giáo viên tiếng Anh cùng kế hoạch tuần dự kiến.
- Chọn nội dung tiếng Anh: giáo viên tiếng Anh chọn một nhóm nhỏ từ và câu gắn với chủ đề nhánh, một hai bài hát hoặc câu chuyện tranh, phù hợp mục tiêu làm quen của độ tuổi.
- Xếp thứ tự: hai giáo viên thống nhất ngày nào lớp gặp khái niệm bằng tiếng Việt, ngày nào giờ tiếng Anh nhắc lại. Thông thường tiếng Việt đi trước một hai ngày.
- Ghi vào kế hoạch tuần: giờ tiếng Anh được ghi trong cùng bản kế hoạch tuần của lớp, có tên hoạt động và mục tiêu, không nằm ở một tờ riêng.
- Chia việc nối tiếp: cô chủ nhiệm biết bài hát hay câu tiếng Anh của tuần để dùng lại trong giờ chuyển tiếp; giáo viên tiếng Anh biết trẻ đã học gì bằng tiếng Việt để không giải thích lại từ đầu.
- Cuối tuần nhìn lại: hai bên trao đổi ngắn về những trẻ hưởng ứng, những trẻ còn rụt rè, những nội dung cần lặp lại tuần sau, ghi vào sổ chuyên môn.
Quy trình này không cần nhiều thời gian: một buổi họp ngắn đầu chủ đề và vài trao đổi ngắn mỗi tuần. Điều nó cần là lịch cố định và một người chịu trách nhiệm, thường là tổ trưởng chuyên môn hay phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn.
Ví dụ: một chủ đề nhánh qua hai ngôn ngữ
Bảng dưới là ví dụ giả định cho chủ đề nhánh "Các con vật sống dưới nước" ở lớp 4–5 tuổi trong một tuần, để thấy hai phần nối với nhau thế nào:
| Ngày | Hoạt động bằng tiếng Việt (cô chủ nhiệm) | Giờ tiếng Anh nối tiếp |
|---|---|---|
| Thứ hai | Trò chuyện về con vật trẻ từng thấy ở ao, sông, biển; xem tranh | Chưa có giờ tiếng Anh; cô chủ nhiệm hát một câu bài hát về cá đã thống nhất |
| Thứ ba | Khám phá: cá có vây, có mang, sống dưới nước; quan sát bể cá | Gọi tên vài con vật bằng tiếng Anh qua tranh, bài hát có động tác bơi |
| Thứ tư | Tạo hình: nặn, cắt dán con cá; làm quen với toán: đếm cá trong bể | Không có tiết; trong giờ chơi góc, cô dùng lại câu ngắn tiếng Anh khi trẻ đếm |
| Thứ năm | Văn học: nghe kể chuyện về một chú cá nhỏ | Nghe kể lại một truyện tranh ngắn tiếng Anh cùng chủ đề, trẻ chỉ tranh, làm động tác |
| Thứ sáu | Chơi đóng vai đi câu cá; nhìn lại tuần | Trò chơi vận động có lời ngắn; hai cô ghi nhận xét chung |
Trong ví dụ, giờ tiếng Anh chỉ có hai buổi, nhưng trẻ gặp lại nội dung tiếng Anh ở nhiều khoảnh khắc khác vì cô chủ nhiệm biết và dùng lại. Đây là hiệu quả của phối hợp: không tăng giờ, mà tăng số lần gặp lại trong ngữ cảnh có nghĩa.
Tiếng Việt trước, tiếng Anh sau: khi nào có thể đổi thứ tự
Thứ tự tiếng Việt trước là mặc định hợp lý cho khái niệm mới, nhất là những khái niệm có nội dung kiến thức như vòng đời của cây, nguyên nhân trời mưa, an toàn giao thông. Trẻ cần hiểu bằng ngôn ngữ mạnh nhất của mình trước.
Với những nội dung đơn giản, quen thuộc, như màu sắc, con số nhỏ, câu chào, thứ tự này không quá quan trọng. Trẻ có thể gặp bài hát tiếng Anh về màu sắc và chơi với màu ở góc tạo hình cùng tuần mà không cần ai đi trước. Một số trường còn để giờ tiếng Anh mở màn cho chủ đề bằng một bài hát gây tò mò, rồi cô chủ nhiệm mới đi sâu bằng tiếng Việt.
Điều quan trọng không phải là luật cứng mà là hai giáo viên cùng biết và cùng chọn. Khi thứ tự bị đảo vì thiếu phối hợp, chẳng hạn giờ tiếng Anh dạy về các bộ phận của cây trước khi lớp học chủ đề thực vật, trẻ phải học khái niệm qua ngôn ngữ yếu hơn, và thường chỉ nhớ được tên gọi mà không nắm ý.
Những chỗ hay lệch và cách nhà trường xử lý
Giáo viên tiếng Anh dùng giáo trình cố định. Một số trường dùng bộ học liệu tiếng Anh có sẵn thứ tự bài. Khi bộ học liệu không khớp với chủ đề của lớp, cách xử lý thường là sắp lại thứ tự bài cho khớp chủ đề, hoặc chọn những bài phù hợp, thay vì bắt kế hoạch chủ đề chạy theo giáo trình.
Giáo viên tiếng Anh dạy nhiều lớp, ít thời gian gặp từng cô chủ nhiệm. Kế hoạch tuần gửi trước bằng văn bản và một mẫu trao đổi ngắn cuối tuần giúp hai bên nắm việc của nhau mà không cần họp dài.
Hai bên không chung ngôn ngữ làm việc. Khi giáo viên tiếng Anh không nói tiếng Việt và cô chủ nhiệm chưa vững tiếng Anh, trường cần một người kết nối, thường là trợ giảng hay tổ trưởng chuyên môn, để kế hoạch không bị hiểu lệch.
Chủ đề đổi giữa chừng. Khi lớp kéo dài hay rút ngắn một chủ đề theo hứng thú của trẻ, giáo viên tiếng Anh cần được báo kịp. Một dòng thông báo trong nhóm chuyên môn là đủ, miễn là có người nhớ gửi.
Sổ chuyên môn ghi những gì về phần tiếng Anh
Sự phối hợp tốt để lại dấu vết trên giấy. Trong sổ sinh hoạt chuyên môn của tổ, phần tiếng Anh thường có mấy dòng ngắn cho mỗi chủ đề: chủ đề nhánh, nhóm từ và câu đã chọn, bài hát hay truyện tranh dùng, thời điểm trong tuần, và người phụ trách. Cuối chủ đề có một vài nhận định chung: nội dung nào trẻ hưởng ứng, nội dung nào quá khó hay quá dễ, cần điều chỉnh gì cho chủ đề sau.
Ở cấp lớp, sổ theo dõi hay nhật ký của cô chủ nhiệm có thể ghi những quan sát về trẻ trong giờ tiếng Anh, đặc biệt là những biểu hiện liên quan đến các lĩnh vực phát triển: trẻ rụt rè trong nhóm, trẻ thích vận động theo nhạc, trẻ bắt đầu chủ động lặp lại câu. Đây là thông tin dùng cho đánh giá sự phát triển chung, không phải bảng thành tích tiếng Anh.
Những ghi chép này có ích cho cả năm học sau. Khi trẻ lên lớp, cô chủ nhiệm mới và giáo viên tiếng Anh biết lớp đã gặp những nội dung nào, tránh lặp y nguyên hoặc nhảy cóc. Một trường không có ghi chép kiểu này thường phải bắt đầu lại mỗi năm, và phụ huynh dễ nghe con kể "năm nay lại học bài hát đó". Ngược lại, lặp lại có chủ ý một bài hát cũ ở chủ đề mới, kèm vài câu mới, là cách nối hai năm học rất tự nhiên.
Phụ huynh nhìn thấy sự phối hợp qua đâu
Dấu hiệu dễ thấy nhất là bản kế hoạch tuần: nếu giờ tiếng Anh nằm trong cùng bản kế hoạch, có tên hoạt động gắn với chủ đề nhánh, thì việc phối hợp đang được làm. Nếu giờ tiếng Anh chỉ ghi "English" mà không có nội dung, hoặc nằm trên một tờ lịch riêng của bên dạy tiếng Anh, có thể hai phần đang chạy song song.
Dấu hiệu thứ hai là con kể chuyện ở nhà. Khi trẻ về nhà hát một bài tiếng Anh về con cá đúng tuần lớp học về các con vật dưới nước, rồi kể bằng tiếng Việt chuyện được xem bể cá, hai phần đã gặp nhau trong đầu trẻ. Phụ huynh có thể hỏi con "hôm nay ở lớp con học về gì" rồi hỏi tiếp "cô tiếng Anh có nói về cái đó không".
Dấu hiệu thứ ba là nhận xét cuối chủ đề. Một trường phối hợp tốt có thể nhắc trong cùng một nhận xét rằng trẻ hứng thú với chủ đề và tham gia bài hát tiếng Anh về chủ đề đó. Khi nhận xét về tiếng Anh và về chủ đề nằm ở hai tờ giấy không liên quan gì đến nhau, đó là câu nên hỏi trong buổi trao đổi với giáo viên.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên tiếng Anh có phải dự họp chuyên môn của trường không?
Không có quy định chung bắt buộc, nhưng ở trường làm kỹ, giáo viên tiếng Anh tham gia ít nhất các buổi họp đầu chủ đề hoặc nhận biên bản, kế hoạch qua văn bản. Không có kênh này, việc bám chủ đề gần như không làm được.
Chủ đề tiếng Anh có thể khác hoàn toàn chủ đề lớp không?
Có thể, nhưng hiệu quả thấp hơn. Trẻ học từ tiếng Anh dễ hơn khi đã hiểu khái niệm bằng tiếng Việt và gặp lại từ đó trong nhiều hoạt động. Học riêng một chủ đề tiếng Anh tách khỏi lớp làm trẻ ít cơ hội dùng lại.
Cô chủ nhiệm không giỏi tiếng Anh thì có dùng lại bài hát tiếng Anh được không?
Được, nếu đó là bài hát hay câu ngắn đã thống nhất. Cô không cần nói tiếng Anh trôi chảy, chỉ cần phát âm đủ rõ những câu quen thuộc và vui vẻ cùng trẻ. Phần dạy tiếng Anh có chủ đích vẫn là việc của giáo viên tiếng Anh.
Ai quyết định nội dung giờ tiếng Anh: trường hay bên dạy tiếng Anh?
Theo tinh thần Thông tư 50/2020, việc làm quen tiếng Anh là một phần hoạt động của nhà trường, nên ban giám hiệu chịu trách nhiệm về nội dung và học liệu. Khi trường hợp tác với đơn vị bên ngoài, nhà trường vẫn cần duyệt kế hoạch để nó khớp với chương trình của lớp.
Một chủ đề kéo dài bao lâu thì giờ tiếng Anh nên đổi nội dung?
Chủ đề ở mầm non thường kéo dài vài tuần, chia thành các chủ đề nhánh. Giờ tiếng Anh nên đổi theo chủ đề nhánh, và lặp lại một phần nội dung cũ để trẻ có cơ hội nhớ lâu. Đổi quá nhanh làm trẻ khó giữ từ.
Phụ huynh có thể xin danh sách bài hát, từ tiếng Anh của tuần không?
Nhiều trường gửi kèm kế hoạch tuần hoặc bản tin chủ đề. Nếu chưa có, phụ huynh có thể hỏi giáo viên. Biết nội dung giúp gia đình nhắc lại nhẹ nhàng ở nhà, nhưng không nên biến nó thành giờ kiểm tra bài cho con.