Hoạt động ngoài trời là giờ học hằng ngày của lớp mẫu giáo, không phải giờ giải lao. Theo cách tổ chức quen dùng trong các trường mầm non Việt Nam, một buổi ra sân thường có ba phần: quan sát có mục đích (trẻ cùng cô nhìn kỹ một sự vật, hiện tượng như cây, mây, nước, công việc của người lớn), trò chơi vận động có luật, và chơi tự do với đồ chơi ngoài trời, cát, nước, vật liệu thiên nhiên. Mỗi phần nhắm một nhóm năng lực riêng.
Ở thành phố nắng nóng, mưa nhiều như TP.HCM, câu hỏi của phụ huynh thường xoay quanh thời tiết và an toàn. Bài dưới giải thích trước vì sao giờ ngoài trời quan trọng với việc học, sau đó đi vào từng phần của buổi ra sân, khác biệt giữa ba lớp, và cách lớp tính toán chuyện nắng mưa, va vấp.
Vì sao giờ ngoài trời là giờ học, không phải giờ nghỉ
Lý do đầu tiên là vận động. Trẻ mẫu giáo cần rất nhiều vận động mỗi ngày, cả vận động nhẹ lẫn chạy nhảy mạnh, và không gian trong phòng hiếm khi đủ cho những thứ như chạy hết tốc lực, leo, ném xa, đạp xe ba bánh. Khuyến nghị quốc tế về vận động cho trẻ dưới năm tuổi đặt mức ba giờ vận động các loại mỗi ngày, trong đó một phần đáng kể ở cường độ vừa đến mạnh; phần lớn chỉ đạt được khi trẻ có giờ ra sân thật sự.
Lý do thứ hai là mắt. Một số thử nghiệm ở Đông Á, trong đó có nghiên cứu công bố trên tạp chí JAMA năm 2015 tại Quảng Châu, cho thấy thêm thời gian ngoài trời ở trường giúp giảm tỉ lệ trẻ bắt đầu bị cận thị. Cơ chế còn được nghiên cứu, giả thuyết chính liên quan đến cường độ ánh sáng ngoài trời cao hơn nhiều lần trong phòng. Điều này chưa có nghĩa ra sân chữa được cận, nhưng đủ để coi giờ ngoài trời là một phần của sức khoẻ học đường.
Lý do thứ ba là chính nội dung học. Mây trôi, kiến tha mồi, vũng nước sau mưa, bóng nắng dài ngắn theo giờ là những thứ không mang vào lớp được. Ngoài sân, trẻ học khoa học bằng giác quan, học toán khi đếm bước, so bóng, và học sống cùng nhau trong không gian rộng hơn, ít luật hơn trong phòng.
Quan sát có mục đích: cùng một sân trường, ba mức nhìn
Phần quan sát có mục đích thường ngắn, cô dẫn, có câu hỏi định trước. Ví dụ dưới với đề tài "cái cây trong sân" cho thấy mức yêu cầu được nâng qua ba lớp; đây là ví dụ minh hoạ, không phải kế hoạch của lớp cụ thể.
| Lớp | Trẻ được mời làm gì | Câu hỏi cô thường dùng |
|---|---|---|
| Rising Star 3–4 tuổi | Sờ vỏ cây, nhặt lá, gọi tên màu lá, so lá to lá nhỏ | Lá này màu gì? Sờ vỏ cây thấy thế nào? |
| Glowing Star 4–5 tuổi | Tìm điểm khác nhau giữa hai cây, nhìn lá non lá già, tìm con vật sống trên cây | Vì sao lá này vàng? Con nghĩ con sâu ăn gì? |
| Super Star 5–6 tuổi | Theo dõi một cây qua nhiều tuần, đo bóng cây bằng bước chân lúc sáng và lúc trưa, vẽ lại | Bóng cây thay đổi thế nào? Lần sau ta sẽ thấy gì khác? |
Phần quan sát có hiệu quả khi đề tài gần, có thật ở sân trường, và được quay lại nhiều lần. Một lần quan sát cây không dạy được nhiều; năm lần quan sát cùng một cây qua mùa mưa thì trẻ thấy được sự thay đổi, nền của tư duy khoa học.
Câu hỏi của cô chuyển dần từ "cái gì" sang "vì sao" và "nếu thì", đúng với nhịp phát triển ngôn ngữ và tư duy của từng tuổi.
Trò chơi vận động: luật chơi cũng là bài học
Phần thứ hai của buổi ra sân là một hoặc hai trò chơi vận động có luật: mèo đuổi chuột, về đúng nhà, kéo co, chuyền bóng, các trò chơi dân gian quen thuộc. Bên cạnh mục tiêu vận động như chạy đổi hướng, bật nhảy, ném bắt, các trò chơi này dạy trẻ làm theo luật, chờ tín hiệu, chấp nhận thua, phối hợp với đội.
Điều hay của trò chơi vận động là trẻ học kiểm soát bản thân trong lúc đang hưng phấn, việc khó hơn nhiều so với ngồi yên trong lớp. Trò "đèn xanh đèn đỏ" là ví dụ rõ: trẻ đang chạy phải dừng ngay khi nghe hiệu lệnh, tức là kìm một hành động đang dở. Các chương trình rèn chức năng điều hành cho trẻ mầm non thường dùng chính những trò như vậy.
Độ phức tạp của luật tăng theo lớp. Lớp bé chơi trò một luật, cô làm mẫu nhiều lần, ai cũng được chơi không có loại. Lớp nhỡ có trò hai luật, có đổi vai. Lớp lớn chơi được trò đồng đội, tự nhắc luật cho nhau, đôi khi tự chế luật mới. Ở cả ba lớp, cô chọn trò sao cho trẻ không bị loại ra ngoài đứng nhìn quá lâu.
Chơi tự do ngoài trời và chuyện rủi ro vừa phải
Phần cuối là chơi tự do: cầu trượt, xích đu, khung leo, hố cát, chậu nước, xe đạp ba bánh, vật liệu thiên nhiên. Trẻ chọn chơi gì, chơi với ai. Cô vẫn ở đó, quan sát và giữ an toàn, nhưng không dẫn.
Nhà nghiên cứu Ellen Beate Hansen Sandseter ở Na Uy, qua các công trình từ cuối thập niên 2000, mô tả những dạng chơi mạo hiểm mà trẻ tự tìm đến: leo cao, lao nhanh, dùng dụng cụ, chơi gần nước hay đất cát, vật lộn đùa, tự đi khỏi tầm mắt người lớn một chút. Lập luận của bà và nhiều người khác là trẻ cần được thử sức trong mức rủi ro vừa phải để học đánh giá nguy hiểm và làm chủ nỗi sợ; một sân chơi loại bỏ mọi thử thách có thể khiến trẻ vụng về và rụt rè hơn.
Ở trường mầm non Việt Nam, chuyện này được cân với yêu cầu an toàn rất cao. Cách tiếp cận hợp lý là phân biệt rủi ro với hiểm hoạ: khung leo vừa tầm có thảm đỡ là rủi ro trẻ có thể học từ đó; một chiếc đinh lòi, một bậc thang gãy là hiểm hoạ phải loại bỏ. Cô cho trẻ thử, đứng gần, hướng dẫn cách leo, cách tiếp đất, thay vì cấm hẳn.
Nắng, mưa và giờ ra sân ở TP.HCM
Ra sân vào giờ mát. Lớp thường xếp giờ ngoài trời vào buổi sáng sớm và chiều muộn, tránh khoảng giữa trưa nắng gắt. Khu chơi có bóng cây hoặc mái che được ưu tiên.
Mùa mưa có kế hoạch dự phòng. Mùa mưa ở Nam Bộ kéo dài nhiều tháng. Khi mưa, lớp chuyển sang hiên, sảnh hoặc phòng vận động. Sau cơn mưa, sân ướt lại là chất liệu học: vũng nước, giun đất, lá rụng, nước chảy theo rãnh.
Uống nước và nghỉ giữa chừng. Trẻ nhỏ mất nước nhanh khi vận động trong trời nóng mà ít tự nhận ra khát. Cô nhắc uống nước trước và sau, cho nghỉ trong bóng râm khi trẻ đỏ mặt, thở dốc.
Không bỏ giờ ngoài trời vì sợ bẩn. Quần áo lấm cát, tay dính đất là một phần của việc chơi ngoài trời. Lớp lo rửa tay, thay đồ khi cần; giữ con sạch suốt ngày không phải mục tiêu học vụ.
Phụ huynh nên chuẩn bị và hỏi gì về giờ ngoài trời
Phần lớn việc ở giờ ngoài trời do lớp lo. Gia đình giúp được nhiều nhất bằng vài việc nhỏ và vài câu hỏi đúng:
- Cho con mặc đồ thoải mái, giày bám đế, dễ tự cởi; tránh dép tuột, váy dài vướng khi leo.
- Hỏi cô lớp thường ra sân lúc nào, mưa thì chuyển sang đâu.
- Hỏi đề tài quan sát của tuần để ở nhà, khi đi dạo, cùng con nhìn lại điều đó.
- Nếu con có vấn đề sức khoẻ ảnh hưởng tới vận động như hen hay dị ứng côn trùng, báo cô từ đầu năm.
- Khi con kể bị ngã nhẹ ở sân, hỏi con đã làm gì sau đó, ai giúp con; đó cũng là một bài học.
Những câu này giúp gia đình nối tiếp nội dung học ngoài sân mà không biến buổi đi dạo cuối tuần thành giờ học. Một câu "hôm nay ở sân con thấy gì?" thường mở ra nhiều chuyện hơn bất kỳ câu hỏi nào về chữ hay số.
Những chuyện ngoài học vụ như đồng phục, nếp sinh hoạt bán trú hay các ngày hội ngoài trời thuộc trang đời sống trong trường của hệ thống.
An toàn ngoài sân: việc của lớp trước, trong và sau giờ ra sân
An toàn ở giờ ngoài trời không nằm ở việc cấm, mà ở một chuỗi việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Những việc thường thấy ở một lớp mẫu giáo làm bài bản:
- Trước khi ra: cô đi một vòng khu chơi, nhặt vật lạ, kiểm tra khung leo, cầu trượt, thảm đỡ; đếm số trẻ khi rời lớp.
- Nhắc luật ngắn gọn cho buổi hôm đó, như trượt ngồi không trượt nằm sấp, chơi xích đu thì đứng xa phía trước.
- Trong lúc chơi: cô đứng ở vị trí nhìn được toàn khu, đứng gần chỗ cao và chỗ có nước; không tụ lại trò chuyện với nhau.
- Chia khu theo tuổi khi nhiều lớp cùng ra sân, để trẻ lớp bé không bị cuốn vào trò chạy của lớp lớn.
- Khi có va chạm: sơ cứu theo quy trình của trường, ghi lại sự việc, báo phụ huynh trong ngày.
- Sau giờ chơi: đếm lại số trẻ, rửa tay, cho uống nước, nhận xét ngắn về buổi chơi.
Chuỗi việc này nghe đơn giản nhưng phải đều đặn mới có tác dụng. Phụ huynh có thể hỏi lớp về cách xử lý khi trẻ bị ngã hay va chạm, và việc báo lại cho gia đình diễn ra thế nào.
Ngoài sân cũng có chữ, số và câu chuyện
Giờ ngoài trời không tách khỏi những gì trẻ học trong lớp. Trẻ lớp nhỡ đếm số bước từ cửa lớp đến gốc cây, rồi so với bạn có chân dài hơn. Trẻ lớp lớn dùng phấn vẽ đường đi trên sân, vẽ ký hiệu mũi tên cho bạn đi theo, nhặt đủ mười viên sỏi để chơi trò chia phần. Trẻ lớp bé tìm những thứ "tròn như quả bóng" quanh sân sau giờ làm quen với hình tròn.
Câu chuyện vừa nghe trong lớp cũng có thể được diễn lại ngoài sân, nơi có đủ chỗ để chạy như con thỏ, bò như con rùa. Bài hát về mưa được hát lại khi trời vừa tạnh. Mối nối giữa trong và ngoài như vậy giúp trẻ gặp lại nội dung ở một bối cảnh khác, điều khiến việc học bám lâu hơn.
Khi chọn đề tài quan sát, cô thường nối với chủ đề tuần. Tuần học về nước thì ra sân sau mưa xem nước chảy đi đâu; tuần học về nghề thì đứng xem bác làm vườn tỉa cây.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mẫu giáo nên chơi ngoài trời bao lâu mỗi ngày?
Không có con số cố định áp cho mọi lớp, vì còn tuỳ thời tiết và sân trường. Khuyến nghị về vận động cho trẻ nhỏ đặt mức tổng vài giờ vận động các loại mỗi ngày; giờ ngoài trời ở trường cộng với thời gian chơi ở nhà là cách thực tế để trẻ đạt mức đó.
Con hay ngã trầy ở sân có phải lớp không trông kỹ không?
Trầy nhẹ khi chạy, leo là chuyện thường gặp ở tuổi mẫu giáo và một phần của việc học vận động. Điều phụ huynh nên hỏi là lớp xử lý vết thương ra sao, có báo gia đình không, và khu chơi có hiểm hoạ nào cần sửa không.
Trời nắng gắt có nên giữ con trong lớp cả ngày không?
Lớp tránh giờ nắng gắt và dùng bóng râm, nhưng không nên bỏ hẳn giờ ngoài trời. Buổi sáng sớm và chiều muộn vẫn ra sân được. Bỏ giờ ngoài trời dài ngày làm trẻ thiếu vận động và bứt rứt trong lớp.
Chơi cát, chơi nước có mất vệ sinh không?
Cát và nước là vật liệu học rất tốt cho trẻ nhỏ. Lớp giữ vệ sinh bằng cách thay cát, che hố cát khi không dùng, thay nước sạch và cho trẻ rửa tay kỹ sau khi chơi. Trẻ có vết thương hở ở tay có thể được cô sắp hoạt động khác.
Giờ ngoài trời có khác giờ thể dục không?
Có. Giờ phát triển vận động có chủ định là một hoạt động học, có mục tiêu như bật xa hay ném trúng đích. Hoạt động ngoài trời rộng hơn, gồm quan sát, trò chơi và chơi tự do. Cả hai đều có mặt trong kế hoạch tuần của lớp.
Con nhút nhát không dám leo trèo thì lớp có ép không?
Không ép. Cô cho con đứng xem, thử từng bước nhỏ ở độ cao thấp, đứng gần để con yên tâm. Nhiều trẻ dè dặt lúc đầu nhưng dần tự thử khi thấy bạn chơi và được động viên đúng lúc.