Học liệu tiếng Anh phù hợp ở lớp mẫu giáo là những thứ trẻ cầm, chơi, nghe, nhìn được: đồ chơi, tranh, truyện tranh, bài hát, rối tay, đồ vật thật, không phải sách bài tập tô chữ hay phiếu nối từ. Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT yêu cầu học liệu dùng cho hoạt động làm quen tiếng Anh phù hợp với độ tuổi và mục tiêu làm quen; việc nhà trường lựa chọn đồ chơi, học liệu trong cơ sở giáo dục mầm non nói chung có quy định riêng của Bộ, trong đó có Thông tư 47/2020/TT-BGDĐT.
Học liệu là chỗ phụ huynh nhìn thấy dễ nhất nhưng ít được hỏi kỹ nhất. Một bộ sách bài tập in màu đẹp mang về nhà có thể làm gia đình yên tâm "con có học", trong khi nó đi ngược nguyên tắc học qua chơi của mầm non. Bài này nói học liệu tiếng Anh gồm những gì, quy định nào chi phối việc chọn, các tiêu chí chọn cụ thể, vì sao sách bài tập và phiếu tô chữ không hợp, dùng video thế nào, và câu hỏi phụ huynh có thể hỏi.
Học liệu tiếng Anh ở lớp mẫu giáo gồm những gì
Học liệu được hiểu rộng là mọi thứ giáo viên và trẻ dùng trong hoạt động. Ở giờ làm quen tiếng Anh, thường gặp các nhóm:
- Đồ vật thật và đồ chơi. Trái cây, quần áo búp bê, xe đồ chơi, con vật mô hình, đồ nấu ăn. Trẻ cầm, gọi tên, chơi đóng vai.
- Tranh và thẻ hình. Tranh khổ lớn cho cả nhóm, thẻ hình cho trò chơi tìm, ghép đôi. Dùng như đồ chơi, không như bài kiểm tra.
- Truyện tranh. Sách tranh ít chữ, hình rõ, câu lặp lại, đọc to cho nhóm trẻ nghe và chỉ tranh.
- Bài hát, bài vè, nhạc vận động. Bản ghi âm hoặc giáo viên hát trực tiếp, kèm động tác.
- Rối tay, rối ngón. Một nhân vật rối "chỉ nói tiếng Anh" là cách nhiều giáo viên dùng để tạo lý do cho trẻ nghe và đáp.
- Đồ dùng vận động. Bóng, vòng, dải lụa cho trò chơi vận động có lời.
- Học liệu số. Bản nhạc, video ngắn, ứng dụng trên màn hình lớn, dùng có chọn lọc.
Danh sách này cho thấy phần lớn học liệu tiếng Anh không khác học liệu của các hoạt động khác trong lớp. Một lớp mầm non đã có góc phân vai, góc sách, góc âm nhạc tốt thì đã có sẵn phần lớn chất liệu cho giờ tiếng Anh; cái cần thêm chủ yếu là sách tranh, bài hát và vài con rối.
Quy định nào chi phối việc chọn học liệu
Có hai lớp quy định. Lớp thứ nhất là quy định chung về việc lựa chọn đồ chơi, học liệu trong cơ sở giáo dục mầm non. Thông tư 47/2020/TT-BGDĐT nói về việc này: nhà trường tổ chức lựa chọn, có tiêu chí như bảo đảm an toàn, phù hợp mục tiêu và nội dung chương trình, phù hợp độ tuổi và văn hoá, và có trình tự lựa chọn với sự tham gia của giáo viên. Chi tiết về tiêu chí và trình tự nên đọc nguyên văn văn bản hiện hành, vì phần này có thể được sửa đổi, bổ sung.
Lớp thứ hai là Thông tư 50/2020 về chương trình làm quen tiếng Anh, trong đó yêu cầu học liệu phù hợp đặc điểm phát triển của trẻ mẫu giáo, đáp ứng mục tiêu làm quen, và nằm trong các điều kiện trường phải có khi tổ chức. Tinh thần chung của hai văn bản trùng nhau: học liệu là phương tiện để trẻ chơi và khám phá, không phải sách giáo khoa.
Ngoài ra, các tiêu chuẩn an toàn đồ chơi trẻ em áp dụng cho mọi đồ chơi trong lớp, bất kể dùng cho giờ tiếng Anh hay tiếng Việt. Khi trường hợp tác với đơn vị bên ngoài để dạy tiếng Anh, bộ học liệu của đơn vị đó cũng cần đi qua quy trình lựa chọn của trường, không phải được dùng mặc nhiên.
Tiêu chí chọn học liệu tiếng Anh và cách kiểm
Từ các yêu cầu trên, có thể rút ra một bộ tiêu chí cụ thể mà giáo viên và tổ chuyên môn thường dùng:
| Tiêu chí | Câu hỏi để kiểm | Ví dụ hợp | Ví dụ không hợp |
|---|---|---|---|
| An toàn | Có chi tiết nhỏ dễ nuốt, cạnh sắc, sơn bong không | Rối vải khâu chắc, sách bìa cứng góc tròn | Thẻ ép nhựa cạnh sắc, đồ chơi nhiều chi tiết nhỏ cho lớp 3–4 tuổi |
| Phù hợp tuổi | Trẻ tự cầm, tự chơi được không | Sách tranh ít chữ, câu lặp | Sách nhiều chữ dày đặc, cần đọc mới hiểu |
| Gắn chủ đề lớp | Dùng lại được trong tuần chủ đề không | Mô hình con vật dùng cho chủ đề động vật | Bộ thẻ từ không liên quan chủ đề nào |
| Hợp văn hoá | Hình ảnh có gần đời sống trẻ Việt không | Tranh có cả cảnh chợ, nhà, phố quen thuộc | Toàn bộ hình ảnh là đời sống nước ngoài xa lạ |
| Mở cho chơi | Trẻ chơi được nhiều cách không | Đồ nấu ăn, rối tay | Phiếu chỉ có một đáp án đúng |
| Không đòi đọc viết | Có yêu cầu trẻ đọc chữ, viết chữ không | Tranh và âm thanh | Phiếu tô chữ cái, nối từ với hình |
Tiêu chí "hợp văn hoá" hay bị bỏ qua. Nhiều bộ học liệu tiếng Anh nhập khẩu toàn hình ảnh về tuyết, lò sưởi, những món ăn trẻ chưa từng thấy. Trẻ học từ dễ hơn khi từ đó gắn với thứ trẻ biết. Một bộ học liệu tốt cho trẻ Việt Nam nên dạy "mango" và "rice" trước "snow".
Vì sao sách bài tập và phiếu tô chữ không hợp
Sách bài tập tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo thường có các trang tô chữ cái, nối từ với hình, khoanh tròn đáp án. Chúng hấp dẫn với người lớn vì cho thấy "kết quả" rõ ràng. Nhưng chương trình làm quen tiếng Anh nhắm vào nghe hiểu và nói, không có mục tiêu đọc viết; và chương trình giáo dục mầm non nói chung không dạy tập viết chữ như lớp 1.
Về phát triển, kỹ năng cầm bút và viết chữ của trẻ mẫu giáo đang hình thành qua vận động tinh: nặn, xé, cắt, xâu hạt, vẽ tự do. Tô chữ theo khuôn trước khi bàn tay đủ khéo có thể tạo thói quen cầm bút sai và làm trẻ chán. Với tiếng Anh, tô chữ cái Latin còn thêm một lớp rắc rối, vì trẻ 5–6 tuổi đang làm quen với chữ cái tiếng Việt, cũng là chữ Latin nhưng đọc khác.
Phiếu bài tập còn làm thay đổi tính chất giờ học. Thay vì nghe, nói, vận động cùng cô và bạn, trẻ ngồi một mình với tờ giấy. Thời gian ngắn ngủi của giờ tiếng Anh bị chia cho việc phát phiếu, giải thích cách làm, thu phiếu. Nếu nhà trường cần thứ gì đó mang về nhà để gia đình biết con học gì, một bản tin ngắn về bài hát, câu chuyện của tuần làm việc đó tốt hơn.
Video và thiết bị số trong giờ tiếng Anh
Video ngắn có thể có ích: một bài hát có hình minh hoạ, một đoạn phim ngắn về con vật thật mà lớp không xem tận mắt được. Vấn đề nằm ở liều lượng và cách dùng. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 về vận động, thời gian ngồi và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi khuyến nghị trẻ 3–4 tuổi không ngồi trước màn hình quá một giờ mỗi ngày, và càng ít càng tốt. Thời gian đó tính cả ở nhà, nên trường không nên dùng hết phần đó. Với lớp 5–6 tuổi, các khuyến nghị về màn hình vẫn theo hướng hạn chế và ưu tiên vận động, chơi, trò chuyện.
Cách dùng hợp lý trong lớp là ngắn, có mục đích, có giáo viên tương tác: dừng hình, hỏi trẻ, cho trẻ làm theo động tác. Video thay cho giáo viên, chiếu liên tục cho cả lớp ngồi xem, không phải là hoạt động làm quen tiếng Anh, dù âm thanh là tiếng Anh. Nghiên cứu về trẻ nhỏ học từ màn hình nhìn chung cho thấy trẻ học từ người thật tương tác hiệu quả hơn nhiều so với học từ video.
Phụ huynh có thể hỏi lớp dùng video bao nhiêu phút mỗi buổi, dùng để làm gì, ai chọn video. Một câu trả lời cụ thể như "một bài hát ba phút ở đầu giờ, giáo viên làm động tác cùng" đáng yên tâm hơn câu "các con học qua video sinh động".
Học liệu tự làm, học liệu từ thiên nhiên
Nhiều học liệu tốt nhất cho giờ tiếng Anh không mua được: lá cây trẻ nhặt ở sân để đếm và gọi màu, chiếc hộp bí mật cô tự làm đựng đồ vật cho trẻ sờ đoán, rối làm từ tất cũ, tranh do chính trẻ vẽ ở giờ tạo hình được dùng lại để kể chuyện bằng tiếng Anh. Chương trình mầm non khuyến khích dùng nguyên vật liệu sẵn có ở địa phương, và tinh thần đó áp dụng cho cả giờ tiếng Anh.
Học liệu tự làm có hai lợi thế. Nó gắn chặt với chủ đề lớp vừa học, vì chính trẻ hay chính cô làm ra trong chủ đề đó. Và nó cho trẻ cảm giác sở hữu: trẻ hào hứng gọi tên chiếc lá mình nhặt hơn chiếc lá in trên thẻ.
Điều cần lưu ý vẫn là an toàn: vật liệu sạch, không có chi tiết nhỏ với trẻ nhỏ tuổi, không dùng hạt, cúc áo, vật sắc. Học liệu tự làm cũng nên được tổ chuyên môn xem qua như mọi học liệu khác. Một kệ học liệu tự làm được sắp gọn, có nhãn hình cho trẻ tự lấy, tự cất cũng là một bài học về nếp ngăn nắp, dùng chung cho mọi giờ trong ngày.
Câu hỏi phụ huynh có thể hỏi về học liệu
Hỏi về học liệu là cách nhẹ nhàng để hiểu giờ tiếng Anh của con thật sự diễn ra thế nào:
- Giờ tiếng Anh dùng những học liệu gì, có thể xem một buổi hay vài tấm ảnh lớp học không.
- Bộ học liệu do trường chọn hay do đơn vị dạy tiếng Anh mang tới, đã qua quy trình lựa chọn của trường chưa.
- Lớp có dùng sách bài tập hay phiếu cho trẻ không, nếu có thì dùng để làm gì.
- Mỗi buổi dùng video bao lâu, ai chọn nội dung.
- Gia đình có nhận danh sách bài hát, truyện của tuần để nhắc lại ở nhà không.
Nếu câu trả lời cho thấy lớp dùng nhiều phiếu bài tập và video, phụ huynh có thể trao đổi với nhà trường một cách xây dựng: hỏi về mục tiêu làm quen của chương trình, và đề nghị thay một phần bằng hoạt động chơi. Nhiều khi việc dùng phiếu đến từ mong muốn "có cái để phụ huynh thấy", và một lời góp ý đúng lúc giúp trường đổi hướng.
Câu hỏi thường gặp
Phụ huynh có phải mua học liệu tiếng Anh cho con không?
Học liệu dùng trong lớp thường do trường chuẩn bị. Một số trường đề nghị gia đình mua bộ tài liệu riêng; khi đó phụ huynh có quyền hỏi tài liệu dùng để làm gì trong lớp và có bắt buộc không. Thông tin về các khoản liên quan nên được trường công khai rõ.
Thẻ hình flashcard có nên dùng ở lớp mẫu giáo không?
Thẻ hình có thể dùng như đồ chơi trong trò tìm, ghép đôi, kể chuyện theo tranh. Điều không nên là luyện thẻ nhanh liên tục để trẻ thuộc tên, vì trẻ gọi được tên trên thẻ chưa chắc hiểu và dùng được từ đó trong đời sống.
Truyện tranh tiếng Anh cho lớp mẫu giáo nên có đặc điểm gì?
Ít chữ, hình rõ và đủ lớn cho nhóm trẻ nhìn, câu lặp lại theo nhịp, nội dung gần đời sống trẻ. Truyện có chỗ cho trẻ đoán, làm động tác hay nói theo một câu lặp thường giữ trẻ chú ý tốt hơn truyện dài nhiều chi tiết.
Ứng dụng học tiếng Anh trên máy tính bảng có dùng trong lớp được không?
Một số trường dùng màn hình lớn cho cả nhóm thay vì máy tính bảng riêng từng trẻ. Với trẻ mẫu giáo, thời gian màn hình nên ít và có người lớn tương tác. Ứng dụng cá nhân cho từng trẻ dễ làm giờ học thành giờ chơi điện tử, giảm tương tác với cô và bạn.
Học liệu tiếng Anh nhập khẩu có tốt hơn học liệu làm trong nước không?
Không nhất thiết. Học liệu nhập khẩu có thể có hình ảnh và âm thanh chuẩn, nhưng nhiều khi xa đời sống trẻ Việt. Điều quan trọng là học liệu có đáp ứng tiêu chí an toàn, phù hợp tuổi, gắn chủ đề, hợp văn hoá không, chứ không phải xuất xứ.
Có nên cho con mang sách tiếng Anh ở nhà vào lớp không?
Nhiều lớp hoan nghênh trẻ mang sách từ nhà để chia sẻ ở góc sách, nhất là sách gắn với chủ đề lớp đang học. Gia đình nên hỏi cô trước và ghi tên vào sách để tránh thất lạc.