Chương trình giáo dục mầm non chia hình thức tổ chức theo số lượng trẻ thành ba loại: cả lớp, nhóm và cá nhân. Lớp mẫu giáo tốt luân phiên cả ba trong ngày: cả lớp cho những việc cần chung nhịp như hát, nghe kể chuyện, trò chơi tập thể; nhóm nhỏ cho những hoạt động cần thao tác và trò chuyện qua lại; cá nhân cho lúc cô cần quan sát, hỗ trợ hay trò chuyện riêng với một trẻ. Nhóm được chia linh hoạt và đổi thường xuyên, không cố định trẻ vào "nhóm giỏi" hay "nhóm yếu".
Phụ huynh nhìn ảnh lớp đôi khi thấy cô chỉ ngồi với vài bạn, các bạn khác chơi riêng, và băn khoăn con mình có bị bỏ qua không. Bài này giải thích vì sao lớp mẫu giáo làm việc theo nhóm nhỏ nhiều như vậy, các cách chia nhóm thường gặp, và điều gì làm một nhóm học có ích hay vô ích.
Cả lớp cùng làm: hợp với việc gì, không hợp với việc gì
Hoạt động cả lớp có những chỗ đứng riêng. Một bài hát, một câu chuyện cô kể bằng rối, buổi trò chuyện đầu ngày, trò chơi vận động tập thể ngoài sân đều cần cả lớp cùng nhịp. Những lúc này tạo cảm giác thuộc về một tập thể, nơi trẻ học lắng nghe khi người khác nói, chờ đến lượt giơ tay, hưởng ứng cùng các bạn.
Giới hạn của hình thức cả lớp lộ ra khi hoạt động cần thao tác hoặc cần mỗi trẻ nói. Với một lớp mẫu giáo đông, nếu cô hỏi một câu và chờ từng trẻ trả lời, mỗi bạn chỉ có vài giây, phần lớn thời gian là ngồi chờ. Trẻ nhút nhát gần như không lên tiếng; trẻ mạnh dạn nói thay các bạn. Cô cũng khó nhìn ra trẻ nào đã hiểu, trẻ nào đang lơ mơ.
Vì vậy, trong các lớp mẫu giáo làm bài bản, phần cả lớp thường ngắn: mở đầu và kết thúc một hoạt động, hoặc những hoạt động mang tính sinh hoạt chung. Phần cốt lõi, nơi trẻ thật sự làm và nói, được chuyển sang nhóm nhỏ.
Vì sao nhóm nhỏ hiệu quả với trẻ mẫu giáo
Lý do dễ thấy nhất là số lượt. Trong một nhóm bốn năm bạn, mỗi trẻ được cầm đồ, thử, nói và được cô đáp lại nhiều lần trong cùng một khoảng thời gian. Với trẻ mẫu giáo, học xảy ra chủ yếu qua những vòng qua lại như vậy: trẻ làm, cô hỏi, trẻ nói, cô gợi thêm một bước.
Giới nghiên cứu chất lượng giáo dục mầm non nhiều năm nay đặt trọng tâm vào chính những tương tác ấy. Công cụ quan sát lớp học CLASS do nhóm Robert Pianta tại Đại học Virginia phát triển đánh giá chất lượng lớp theo các mặt như hỗ trợ cảm xúc, tổ chức lớp và hỗ trợ học tập, trong đó có việc cô đặt câu hỏi mở, mở rộng lời trẻ nói, phản hồi để trẻ nghĩ tiếp. Những tương tác loại này dễ xảy ra hơn nhiều trong nhóm nhỏ.
Lý do thứ ba là quan sát. Ngồi với một nhóm nhỏ, cô thấy rõ từng trẻ cầm đồ ra sao, nói gì, bí ở đâu. Những ghi chép ấy là cơ sở để cô điều chỉnh kế hoạch cho tuần sau và để trao đổi với phụ huynh bằng ví dụ cụ thể về con họ.
Trong lúc cô ngồi với một nhóm, các bạn còn lại chơi ở góc hoặc làm một nhiệm vụ có thể tự làm. Đây là lý do lớp cần góc chơi được bày tốt: nó cho phép cô làm việc sâu với từng nhóm mà lớp vẫn chạy.
Các cách chia nhóm thường gặp
Không có cách chia nhóm đúng cho mọi hoạt động. Cô chọn theo mục tiêu, và cùng một trẻ sẽ ở nhiều nhóm khác nhau trong tuần.
| Cách chia | Hợp với hoạt động nào | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Theo hứng thú: trẻ tự chọn | Chơi ở góc, dự án, hoạt động tạo hình mở | Trẻ hay chọn cùng một nhóm bạn; cô đôi khi cần mời thêm bạn vào |
| Theo mức độ hiện tại của kỹ năng | Một kỹ năng cụ thể cần hỗ trợ khác nhau, như cắt kéo hay đếm | Nhóm phải ngắn hạn, đổi thường xuyên, không gọi tên theo mức |
| Trộn nhiều mức | Trò chơi hợp tác, làm mô hình chung, kể chuyện nhóm | Trẻ mạnh dễ làm hết phần; cô giao vai rõ cho từng bạn |
| Ngẫu nhiên: bốc thăm, theo màu thẻ | Trò chơi vận động, hoạt động muốn trẻ quen thêm bạn | Có trẻ ngại khi xa bạn thân; cho thời gian làm quen |
| Cặp đôi | Kể cho nhau nghe, chơi ghép hình, giúp nhau mặc áo | Phù hợp cả lớp bé, vì hai người dễ phối hợp hơn nhiều người |
Điểm chung của các cách chia tốt là linh hoạt. Một trẻ có thể cần thêm hỗ trợ ở cắt kéo nhưng lại dẫn dắt nhóm bạn ở trò kể chuyện. Nhóm cố định cả năm khiến cả cô lẫn trẻ quên mất điều đó.
Hoạt động cá nhân: không phải giờ phụ đạo
Hình thức cá nhân ở mẫu giáo có hai dạng. Dạng thứ nhất là trẻ tự làm một việc một mình: xem sách, ghép hình, vẽ, chơi với đồ ở góc toán. Đây là lúc trẻ luyện sự tập trung theo nhịp của mình, và chương trình coi đó là một hình thức chính đáng, không phải dấu hiệu trẻ thiếu hoà đồng.
Dạng thứ hai là cô làm việc riêng với một trẻ trong vài phút: trò chuyện về bức tranh trẻ vừa vẽ, cùng xem lại một cuốn sách, giúp trẻ thử lại một thao tác khó, hoặc chỉ ngồi cạnh một trẻ đang buồn. Những phút riêng như vậy có giá trị lớn với trẻ nhút nhát, trẻ mới đến lớp, trẻ đang gặp chuyện ở nhà.
Cả hai dạng không mang nghĩa phụ đạo hay "kèm bạn yếu". Trẻ nào trong lớp cũng có lúc được làm việc riêng với cô. Một lớp mà chỉ có vài trẻ thường được gọi riêng, trong khi các bạn khác hầu như không, là một lớp cô nên tự xem lại cách phân bổ thời gian.
Vì sao lớp tránh "nhóm giỏi" và "nhóm yếu" cố định
Năm 1968, Robert Rosenthal và Lenore Jacobson công bố nghiên cứu nổi tiếng về hiệu ứng kỳ vọng ở trường tiểu học: giáo viên được báo một số học sinh sắp "bứt phá", và những em này về sau có kết quả cao hơn. Nghiên cứu này bị phê bình nhiều về phương pháp, và các phân tích sau cho thấy tác động của kỳ vọng giáo viên có thật nhưng thường nhỏ hơn ấn tượng ban đầu. Dù vậy, ý chung vẫn được giới giáo dục coi trọng: cách người lớn nhìn và gắn nhãn trẻ ảnh hưởng tới cách họ đối xử với trẻ.
Ở tuổi mẫu giáo, nhịp phát triển thay đổi nhanh và không đều. Một trẻ tháng này còn vụng ở cắt kéo, ba tháng sau có thể cắt rất khéo. Xếp trẻ vào một nhóm cố định theo mức sẽ chụp lại một khoảnh khắc rồi treo nó lên suốt năm, và trẻ đủ tinh để nhận ra mình ở nhóm nào.
Vì thế, khi cô cần chia theo mức kỹ năng, nhóm chỉ tồn tại cho một hoạt động cụ thể, được đặt tên trung tính như màu sắc hay con vật, và đổi thành phần thường xuyên. Trường không xếp hạng trẻ, kể cả bằng cách chia nhóm.
Một buổi sáng xoay vòng nhóm: ví dụ minh hoạ
Ví dụ giả định dưới đây cho thấy một giờ hoạt động có chủ định về đo lường ở lớp Glowing Star có thể chạy bằng cách xoay vòng nhóm, để mọi trẻ đều có lượt làm việc gần cô.
- Cả lớp ngồi vòng tròn vài phút: cô đưa ra hai sợi ruy băng dài ngắn khác nhau, hỏi "làm sao biết sợi nào dài hơn?", nghe vài ý của trẻ.
- Lớp chia thành ba nhóm theo màu thẻ. Nhóm thứ nhất ngồi với cô, đo các đồ vật bằng que, bằng gang tay, so kết quả.
- Nhóm thứ hai ở góc xây dựng, nhiệm vụ là dựng hai toà tháp, một cao hơn một thấp hơn, rồi kể cho cô khi cô đến.
- Nhóm thứ ba ở góc tạo hình, cắt các dải giấy dài ngắn để dán thành tranh cầu thang.
- Sau một khoảng, các nhóm đổi chỗ, để nhóm nào cũng có lượt làm việc với cô.
- Cả lớp gặp lại vài phút cuối: mỗi nhóm khoe một điều đã làm, cô gom lại từ "dài hơn, ngắn hơn, cao hơn, thấp hơn".
Cách xoay vòng này đòi các nhiệm vụ tự làm phải đủ rõ để trẻ làm được khi không có cô bên cạnh, và đủ gần với mục tiêu để thời gian ở đó không phí. Lớp có thêm trợ giảng thì một người lớn có thể đi kèm nhóm thứ hai.
Học cùng bạn: trẻ học được gì từ nhau
Trong nhóm nhỏ, cô không phải nguồn học duy nhất. Trẻ nghe bạn giải thích, nhìn bạn làm, cãi nhau về cách làm, và chính những lần đó đẩy trẻ nghĩ. Một bé chưa hiểu "nhiều hơn" khi cô giải thích có thể hiểu ngay khi bạn bên cạnh nói "của tớ có ba, của cậu có hai, tớ nhiều hơn". Lời của bạn cùng tuổi thường gần với cách nghĩ của trẻ hơn lời người lớn.
Vygotsky cho rằng nhiều năng lực xuất hiện trước tiên trong hoạt động chung giữa người với người, rồi mới trở thành năng lực bên trong của từng cá nhân. Trẻ tập nói "cậu chờ tớ một chút" với bạn trong trò chơi trước khi tự nói với chính mình "chờ đã" lúc làm việc khó. Nhóm nhỏ là nơi những cuộc trao đổi như vậy diễn ra nhiều nhất.
Học cùng bạn cũng có mặt trái: trẻ mạnh dạn có thể lấn át, trẻ nhút nhát có thể chỉ đứng xem. Vì thế, cô giao vai rõ trong nhóm, như người cầm đồ, người đếm, người kể lại, và đổi vai sau mỗi lượt.
Câu phụ huynh có thể hỏi về cách lớp chia nhóm
Những câu hỏi dưới đây giúp gia đình hiểu con thường làm việc với ai, theo cách nào, mà không đòi cô so con với bạn:
- Trong ngày, con thường làm việc cả lớp, theo nhóm hay một mình nhiều hơn?
- Con thường ở nhóm với những bạn nào, và có hay đổi bạn không?
- Trong nhóm, con hay nhận vai gì: người làm, người nói, người đứng xem?
- Có lúc nào con được cô làm việc riêng không, và cô thấy gì ở những lúc đó?
- Con có ngại hoạt động cả lớp không, ví dụ không dám nói trước nhiều bạn?
Câu trả lời của cô cho các câu này thường cho thấy rõ cách lớp vận hành hơn bất kỳ tờ thời khoá biểu nào, và giúp gia đình hiểu vì sao con kể về lớp theo cách con kể.
Nếu con hầu như chỉ ở một vai, ví dụ luôn đứng xem, hãy hỏi tiếp cô định giúp con thử vai khác thế nào. Đó là câu hỏi về cách hỗ trợ, không phải lời trách cô hay trách con.
Câu hỏi thường gặp
Lớp đông thì có chia nhóm nhỏ được không?
Được, nhưng cần tổ chức tốt. Cô làm việc lần lượt với từng nhóm trong lúc các bạn khác chơi ở góc hoặc làm nhiệm vụ tự làm được. Các lớp có thêm giáo viên hoặc trợ giảng thì cùng lúc có thể chạy hai nhóm có người lớn đi kèm.
Con hay chơi một mình có phải lớp ít cho con hoạt động nhóm không?
Không hẳn. Nhiều trẻ chọn chơi một mình trong giờ tự chọn dù vẫn tham gia đầy đủ các hoạt động nhóm do cô tổ chức. Hãy hỏi cô xem con tham gia nhóm ra sao, có tương tác với bạn trong những hoạt động đó không.
Chia nhóm theo trình độ có làm con tự ti không?
Có thể, nếu nhóm cố định lâu và được gọi tên theo mức. Chia nhóm theo kỹ năng chỉ nên dùng cho từng hoạt động ngắn, đổi thành phần thường xuyên và đặt tên trung tính, để trẻ không gắn mình vào một nhãn.
Trẻ lớn có được học cùng trẻ nhỏ hơn không?
Một số hoạt động có thể trộn các lớp, như anh chị lớp lớn đọc tranh cho em lớp bé hay cùng chơi một trò ngoài sân. Trẻ lớn được tập kiên nhẫn và giải thích, trẻ nhỏ được làm quen với cách chơi của các anh chị. Phần lớn học vụ vẫn theo lớp độ tuổi.
Làm sao biết con có được cô quan tâm đủ trong lớp đông?
Hãy hỏi cô những ví dụ cụ thể về con: con hay chọn góc nào, gần đây con làm được việc gì mới, con còn ngại điều gì. Một cô quan sát kỹ thường kể được những chi tiết như vậy về từng trẻ, kể cả trẻ ít nói.