Lĩnh vực phát triển thẩm mỹ ở mẫu giáo gồm ba phần: cảm nhận và thể hiện cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên, cuộc sống và tác phẩm nghệ thuật; một số kỹ năng trong hoạt động âm nhạc (nghe, hát, vận động theo nhạc, chơi nhạc cụ đơn giản) và hoạt động tạo hình (vẽ, nặn, cắt, xé dán, xếp hình); và thể hiện sự sáng tạo theo ý thích của mình.
Lĩnh vực này dành cho mọi trẻ, không chỉ trẻ có năng khiếu, và mục tiêu không phải sản phẩm đẹp. Bài này đi qua từng phần, giải thích vì sao các nhà giáo dục mầm non coi trọng quá trình hơn sản phẩm, trẻ vẽ qua những giai đoạn nào, nghiên cứu nói gì về âm nhạc với trẻ nhỏ, và phụ huynh nên nhìn bức tranh con mang về như thế nào. Lớp năng khiếu ngoại khoá là chuyện khác, không bàn ở đây.
Cảm nhận cái đẹp: phần dễ bị bỏ quên
Khi nói thẩm mỹ, người lớn thường nghĩ ngay tới giờ vẽ, giờ hát. Nhưng phần đầu tiên của lĩnh vực này trong chương trình là cảm nhận: trẻ được ngắm, nghe, chạm vào cái đẹp và nói ra cảm xúc của mình. Một buổi sáng nhìn mưa rơi qua cửa sổ, nhặt những chiếc lá vàng khác nhau ngoài sân, nghe một bản nhạc êm trước giờ ngủ, xem tranh của một hoạ sĩ, đều là hoạt động thẩm mỹ.
Cảm nhận cần thời gian chậm và câu hỏi mở. Cô không hỏi "lá này màu gì?" để kiểm tra kiến thức, mà hỏi "con thấy chiếc lá nào đẹp nhất, vì sao?". Không có câu trả lời sai. Trẻ học được rằng cảm nhận của mình có giá trị, và học cách dùng lời để diễn tả điều mình thấy: mềm, gồ ghề, rực rỡ, buồn buồn.
Môi trường lớp học cũng là một phần của giáo dục thẩm mỹ. Lớp được sắp gọn gàng, có ánh sáng tự nhiên, đồ dùng có màu sắc hài hoà, sản phẩm của trẻ được trưng bày tôn trọng ở tầm mắt trẻ, thường dạy trẻ về cái đẹp nhiều hơn một lớp dán kín tường bằng tranh in sặc sỡ.
Quá trình hay sản phẩm: vì sao giáo dục mầm non chọn quá trình
Sản phẩm mẫu làm hẹp sáng tạo. Trong hoạt động "làm theo mẫu", cả lớp tô cùng một hình con cá, dán cùng một kiểu vảy. Sản phẩm đều và đẹp, dễ treo lên khoe, nhưng trẻ không phải nghĩ gì, chọn gì. Các nhà giáo dục gọi cách ngược lại là "nghệ thuật quá trình": cô chuẩn bị chất liệu, gợi ý một chủ đề mở, và để trẻ tự quyết định làm gì với chúng.
Quá trình mới là chỗ trẻ học. Trong lúc trộn màu, trẻ khám phá xanh với vàng ra màu gì. Trong lúc nặn, trẻ thử xem đất nặn dày thì đứng được, mỏng thì đổ. Trong lúc dán, trẻ quyết định đặt hình ở đâu. Những quyết định nhỏ ấy là tư duy, vận động tinh và ngôn ngữ cùng lúc.
Sản phẩm vẫn có chỗ. Chương trình có kết quả mong đợi về kỹ năng: trẻ biết phối hợp màu, biết bố cục, biết sử dụng kéo, hồ. Quá trình không có nghĩa là bỏ kỹ năng. Cô vẫn dạy cách cầm cọ, cách dán cho phẳng, nhưng để phục vụ ý tưởng của trẻ chứ không để ra một sản phẩm giống mẫu.
Nhận xét bằng mô tả, không bằng phán xét. Thay vì "đẹp quá", cô nói "con dùng nhiều màu đỏ ở góc này, con kể cho cô nghe đây là gì?". Lời mô tả khiến trẻ chú ý vào việc mình làm và muốn kể thêm, còn lời khen chung chung dạy trẻ làm để được khen.
Trẻ vẽ qua những giai đoạn nào
Viktor Lowenfeld, nhà giáo dục nghệ thuật, mô tả trong cuốn sách năm 1947 các giai đoạn phát triển hội hoạ của trẻ. Bảng dưới tóm lược hai giai đoạn ứng với tuổi mầm non; tuổi chỉ là khoảng tham khảo.
| Giai đoạn | Khoảng tuổi | Tranh của trẻ trông thế nào | Người lớn nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Vẽ nguệch ngoạc | Khoảng 2–4 tuổi | Nét vung tay, vòng xoắn, rồi các nét có kiểm soát hơn; về sau trẻ bắt đầu đặt tên cho nét vẽ của mình | Cho giấy khổ to, bút to; không hỏi "con vẽ cái gì" mà để trẻ tự kể nếu muốn |
| Tiền sơ đồ | Khoảng 4–7 tuổi | Hình người đầu tiên (thường là "người nòng nọc": đầu tròn có chân tay), các hình trôi nổi trên giấy, màu chọn theo ý thích chứ không theo thật | Hỏi trẻ kể về tranh, chấp nhận màu "không thật", tránh sửa hình cho giống |
Biết các giai đoạn này giúp phụ huynh bớt lo khi thấy con năm tuổi vẽ người có tay mọc ra từ đầu hay vẽ con mèo màu tím. Đó là đặc điểm bình thường của giai đoạn, không phải con vẽ kém.
Âm nhạc với trẻ mầm non: điều có bằng chứng và điều không
Hoạt động âm nhạc trong chương trình gồm nghe nhạc, hát, vận động theo nhạc (vỗ tay theo nhịp, múa, nhún nhảy), chơi nhạc cụ gõ đơn giản, và trò chơi âm nhạc. Ở lớp nhỏ, trọng tâm là nghe và vận động; ở lớp lớn, trẻ bắt đầu hát đúng giai điệu hơn, giữ được nhịp, phân biệt to nhỏ, nhanh chậm, cao thấp.
Năm 1993, Frances Rauscher và cộng sự công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm cho thấy sinh viên nghe nhạc Mozart làm tốt hơn một bài suy luận không gian ngay sau đó. Kết quả bị truyền thông phóng đại thành "nghe Mozart làm trẻ thông minh hơn". Các phân tích tổng hợp về sau, trong đó có công trình của Jakob Pietschnig và cộng sự năm 2010, không tìm thấy hiệu quả đáng kể và bền vững. Cho trẻ nghe nhạc cổ điển để "tăng trí thông minh" không có cơ sở.
Điều có nhiều cơ sở hơn là âm nhạc có giá trị tự thân: niềm vui, cảm xúc, gắn kết khi hát cùng nhau, và lợi ích gián tiếp cho các lĩnh vực khác. Hát đồng dao nuôi nhận thức âm vị; vận động theo nhịp nuôi phối hợp cơ thể; dừng hát khi nhạc tắt luyện tự kiểm soát. Giáo dục mầm non coi âm nhạc là một ngôn ngữ biểu đạt của trẻ, không phải một công cụ luyện trí.
Chất liệu và hoạt động trong góc nghệ thuật của lớp
Một góc nghệ thuật tốt không cần đắt tiền. Những thứ thường gặp và lý do chúng có mặt:
- Giấy nhiều khổ, nhiều loại: giấy to dán tường cho trẻ nhỏ vẽ bằng cả cánh tay, giấy màu để xé dán, bìa cứng để làm mô hình.
- Màu dễ dùng: sáp to, màu nước, màu bột pha sẵn, cọ to. Trẻ nhỏ cần dụng cụ to để tay chưa khéo vẫn tạo được nét rõ.
- Đất nặn, đất sét: cho trẻ nhào, vo, ấn, kéo dài, cảm nhận khối ba chiều.
- Chất liệu thiên nhiên và tái chế: lá khô, cành nhỏ, hạt, vỏ sò, nắp chai, hộp giấy. Trẻ học rằng cái đẹp có thể tạo ra từ thứ bình thường.
- Nhạc cụ gõ đơn giản: trống nhỏ, phách, xắc xô, mõ, cùng nhạc cụ tự làm từ hộp và hạt.
- Chỗ trưng bày ở tầm mắt trẻ: sản phẩm của trẻ được treo, kèm lời trẻ kể về tác phẩm do cô ghi lại.
Chất liệu được thay theo chủ đề và mùa, nhưng nguyên tắc giữ nguyên: đủ đa dạng để trẻ lựa chọn, an toàn theo độ tuổi, và trẻ được tự lấy, tự cất.
Phụ huynh nhìn bức tranh con mang về thế nào
Khi con mang về một bức tranh, câu hỏi tự nhiên của người lớn là "con vẽ gì đây?". Câu hỏi đó không sai, nhưng có khi làm trẻ lúng túng, vì với trẻ nhỏ, bức tranh có thể không "là" thứ gì cả, mà là một lần thử màu, thử nét. Một câu mở hơn là "con kể cho mẹ nghe về bức tranh này đi", hoặc mô tả điều mình thấy: "con dùng nhiều màu xanh quá, nét này dài ghê".
Không nên so tranh của con với tranh của bạn, hay sửa lại cho "đúng". Nếu tranh của con trông kém đều đặn hơn tranh mẫu, rất có thể con đã tự quyết định nhiều hơn. Trong lĩnh vực thẩm mỹ, sự khác biệt giữa các bức tranh trong một lớp là dấu hiệu tốt, cho thấy trẻ được tự do thể hiện.
Ở nhà, phụ huynh nuôi lĩnh vực thẩm mỹ bằng những việc rất bình thường: để một chỗ có giấy bút cho con vẽ lúc nào muốn, hát cùng con, cùng ngắm hoàng hôn, cùng nghe một bản nhạc và hỏi con thấy vui hay buồn. Những việc đó không cần năng khiếu của bố mẹ, chỉ cần thời gian và sự chú ý.
Kỹ năng âm nhạc và tạo hình tăng dần qua ba độ tuổi
Chương trình viết kết quả mong đợi về kỹ năng cho từng độ tuổi mẫu giáo. Có thể hình dung chiều tăng ấy như sau, viết gọn và không chép nguyên văn:
- 3–4 tuổi: hát theo giai điệu bài hát quen, vận động đơn giản theo nhịp; vẽ các nét thẳng, xiên, cong, tròn để tạo hình đơn giản; xé, dán, nặn vo tròn, lăn dọc; xếp hình theo ý thích; nói lên ý tưởng của sản phẩm bằng vài từ.
- 4–5 tuổi: hát đúng giai điệu, lời ca hơn, vận động nhịp nhàng theo tiết tấu, sử dụng vài dụng cụ gõ đệm; phối hợp các nét vẽ, màu sắc để tạo thành bức tranh; cắt theo đường thẳng, nặn có thêm chi tiết; đặt tên cho sản phẩm.
- 5–6 tuổi: hát diễn cảm, thể hiện sắc thái bài hát; vận động sáng tạo theo nhạc, gõ đệm theo nhiều kiểu tiết tấu; phối hợp kỹ năng vẽ, nặn, cắt, xé dán, xếp hình để tạo sản phẩm có bố cục, màu sắc hài hoà; nói được ý tưởng và nhận xét sản phẩm của mình, của bạn.
Chiều tăng không nằm ở việc có thêm kỹ năng khó mà ở việc trẻ phối hợp được nhiều kỹ năng để thể hiện một ý tưởng của riêng mình, và nói được về ý tưởng đó. Một bức tranh năm tuổi có thể vẫn đơn giản, nhưng trẻ kể được vì sao mình vẽ như vậy.
Ở lứa nhà trẻ: thẩm mỹ là nghe, nhìn, chạm và vận động
Với trẻ 12–36 tháng, thẩm mỹ nằm chung lĩnh vực với tình cảm và kỹ năng xã hội, và hiện ra qua những việc rất giản dị: nghe cô hát, lắc lư, vỗ tay theo nhạc, xem tranh to nhiều màu, di màu sáp lên giấy khổ lớn, bóp đất nặn, xếp khối. Trẻ chưa tạo ra "tác phẩm" có chủ đích; niềm vui nằm ở cảm giác và ở việc thấy mình làm được một dấu vết trên giấy.
Vì gắn chặt với cảm xúc, hoạt động thẩm mỹ ở nhà trẻ thường diễn ra trong vòng tay người lớn: cô hát ru trước giờ ngủ, cô cầm tay trẻ cùng gõ trống, cô ngồi cạnh khi trẻ di màu. Chất liệu phải an toàn tuyệt đối vì trẻ còn đưa vào miệng. Không có yêu cầu kỹ năng, chỉ có cơ hội được trải nghiệm âm thanh, màu sắc, chất liệu một cách vui vẻ.
Câu hỏi thường gặp
Con không thích vẽ thì có phải kém thẩm mỹ không?
Không. Lĩnh vực thẩm mỹ rộng hơn vẽ: có cảm nhận thiên nhiên, âm nhạc, vận động theo nhạc, nặn, xếp hình. Trẻ có thể thích kiểu biểu đạt này hơn kiểu khác. Nếu con tránh mọi hoạt động cầm bút, nên xem thêm phần vận động tinh của bàn tay.
Cho trẻ tô tranh có sẵn hình có tốt không?
Tô tranh có sẵn luyện được kiểm soát nét và chọn màu, nên có thể dùng xen kẽ. Nhưng nếu đó là hoạt động tạo hình chính, trẻ ít cơ hội tự nghĩ ý tưởng và bố cục. Vẽ tự do, xé dán, nặn theo ý thích nên chiếm phần lớn thời gian.
Nghe nhạc Mozart có làm trẻ thông minh hơn không?
Không có bằng chứng vững chắc. Thí nghiệm năm 1993 làm trên sinh viên, đo một bài suy luận không gian ngay sau khi nghe, và các phân tích tổng hợp sau đó không tìm thấy hiệu quả đáng kể, bền vững. Âm nhạc có giá trị riêng về cảm xúc và gắn kết, không cần dựa vào lời hứa tăng trí thông minh.
Trẻ vẽ người có tay mọc từ đầu có bình thường không?
Bình thường. Hình người đầu tiên của trẻ thường là một vòng tròn có chân tay, nhiều nhà nghiên cứu gọi là "người nòng nọc". Thân mình, cổ, ngón tay xuất hiện dần qua các năm mẫu giáo. Đây là đặc điểm của giai đoạn, không phải dấu hiệu vẽ kém.
Ở mầm non có dạy trẻ đọc nốt nhạc không?
Chương trình mầm non không đặt mục tiêu đọc nốt nhạc. Trẻ được nghe, hát, vận động theo nhạc, cảm nhận nhịp, cao thấp, to nhỏ, nhanh chậm qua trò chơi. Đọc nhạc là kỹ năng có thể học sau, nếu trẻ có hứng thú.
Vì sao cô không treo sản phẩm đẹp nhất lên tường?
Vì lĩnh vực thẩm mỹ ở mầm non không chọn trẻ và không xếp hạng sản phẩm. Trưng bày sản phẩm của mọi trẻ, kèm lời trẻ kể, cho mỗi bé thấy ý tưởng của mình được tôn trọng. Chọn "tranh đẹp nhất" dễ làm phần đông trẻ mất hứng thú.