Phân tích sản phẩm hoạt động là một trong những phương pháp đánh giá được nêu trong Chương trình giáo dục mầm non: giáo viên xem những gì trẻ làm ra, như tranh vẽ, đồ nặn, bài cắt dán, công trình xếp khối, để hiểu trẻ đang ở đâu về vận động tinh, về khả năng biểu đạt ý tưởng, về sự tập trung và cả về ngôn ngữ khi trẻ kể lại sản phẩm của mình. Sản phẩm có giá trị nhất khi đi kèm ngày tháng, lời trẻ giải thích và ghi chép về quá trình làm.
Phụ huynh thường nhận về nhà những bức tranh mà nhìn qua chỉ thấy vài vòng tròn và nét gạch. Với người làm giáo dục mầm non, những vòng tròn ấy là dữ kiện: nét có khép kín chưa, tay cầm bút ra sao, trẻ có đặt tên cho hình mình vẽ không. Bài này giải thích cách đọc từng loại sản phẩm, những mốc phát triển trong tranh vẽ mà nghiên cứu đã mô tả, và giới hạn của việc đọc sản phẩm, để không ai biến một bức tranh thành bản kết luận về trẻ.
Sản phẩm là dấu vết, quá trình mới là câu chuyện
Một bức tranh nằm trên bàn chỉ là kết quả cuối. Giáo viên muốn đánh giá đúng cần biết thêm ba điều mà tờ giấy không tự nói ra: trẻ làm trong bao lâu, trẻ tự làm hay có người giúp, và trẻ nói gì về nó. Một bức tranh vẽ vội trong hai phút trước giờ ăn khác hẳn bức tranh trẻ ngồi say mê hai mươi phút, dù hai tờ giấy trông na ná nhau.
Vì thế, nhiều giáo viên có thói quen ghi ngay lên mặt sau sản phẩm: ngày làm, hoạt động nào, và một câu trẻ nói. Câu nói đó thường mở ra nhiều hơn bản thân hình vẽ. "Đây là nhà bà nội, có con mèo ở trên mái, nó trèo lên vì sợ chó" cho thấy trẻ dùng được quan hệ nhân quả, nhớ được chi tiết đời sống và đã biết kể có trình tự.
Cách hỏi trẻ về sản phẩm cũng ảnh hưởng tới điều thu được. Câu "Con vẽ cái gì đây?" ngầm đòi trẻ phải vẽ "ra hình" và dễ làm trẻ lúng túng nếu trẻ chỉ đang thử nét. Câu "Con kể cho cô nghe về bức tranh này nhé" để ngỏ cho trẻ nói về màu, về cảm giác, về câu chuyện, hoặc đơn giản là "con thích tô vòng vòng". Câu trả lời nào cũng là thông tin.
Tranh vẽ thay đổi theo tuổi như thế nào
Nhà giáo dục mỹ thuật Viktor Lowenfeld, trong cuốn sách xuất bản lần đầu năm 1947 về sự phát triển sáng tạo và trí tuệ, chia tranh vẽ của trẻ thành các giai đoạn. Rhoda Kellogg sau đó phân tích một kho rất lớn tranh của trẻ nhỏ và mô tả các dạng nét vẽ cơ bản. Mốc tuổi dưới đây là gần đúng, chênh vài tháng là bình thường:
| Khoảng tuổi | Điều thường thấy trong tranh | Điều cô để ý khi đánh giá |
|---|---|---|
| Khoảng 18 tháng – 2 tuổi | Nét nguệch ngoạc không định hướng, đập bút, nét đi ra ngoài giấy | Trẻ có hứng thú để lại dấu vết không, cầm bút bằng cả nắm tay |
| Khoảng 2 – 3 tuổi | Nét có kiểm soát hơn: vòng xoáy, nét lặp, bắt đầu có vòng tròn | Nét có dừng đúng chỗ không, mắt có theo tay không |
| Khoảng 3 – 4 tuổi | Trẻ đặt tên cho hình vẽ, xuất hiện hình người "đầu – chân" (vòng tròn có hai nét chân) | Trẻ có gán ý nghĩa cho hình không, kể được gì về tranh |
| Khoảng 4 – 6 tuổi | Hình người có thân, tay; nhiều hình rời rạc trên giấy, màu chọn theo sở thích | Số chi tiết, cách sắp xếp, câu chuyện đi kèm |
| Khoảng 5 – 7 tuổi | Bắt đầu có đường nền, bầu trời ở mép trên, hình đặt theo trật tự | Trẻ có biểu đạt được quan hệ không gian, có kế hoạch trước khi vẽ không |
Bảng này không phải thước đo để xếp trẻ. Nó chỉ giúp giáo viên và phụ huynh biết điều gì là bình thường ở từng tuổi, để không lo khi trẻ bốn tuổi vẫn vẽ người chỉ có đầu và chân, và để nhận ra khi trẻ bắt đầu bước sang một kiểu biểu đạt mới. Trẻ ít được cầm bút sẽ đi qua các mốc này muộn hơn, và đó là chuyện của cơ hội, không phải của năng lực.
Đồ nặn và cắt dán: nhìn vào đôi tay
Đồ nặn cho thấy lực và sự phối hợp hai tay. Trẻ nhỏ thường chỉ bóp, đập, ấn đất nặn. Dần dần trẻ lăn được thành sợi dài, xoay thành viên tròn, ấn dẹt thành bánh, rồi ghép các phần với nhau thành con vật. Mỗi thao tác cần một kiểu dùng tay khác nhau, và giáo viên đọc được qua chính hình dạng sản phẩm.
Xé dán đi trước cắt dán. Xé giấy dùng hai tay kéo ngược chiều, là bước chuẩn bị cho cầm kéo. Ở lớp nhỏ, bài xé dán có mép giấy răng cưa là bình thường. Lên lớp lớn, trẻ cắt được theo đường thẳng rồi đường cong, và mép cắt kể lại khá rõ trẻ đã điều khiển kéo tới đâu.
Cách dán cũng là dữ kiện. Trẻ bôi hồ cả mảng lớn hay chấm vừa đủ, đặt hình ngay ngắn hay chồng lên nhau, có sắp theo một ý tưởng không. Những chi tiết nhỏ này nói về sự kiểm soát và về khả năng lên kế hoạch.
Sản phẩm dở dang cũng có giá trị. Một con vật nặn chưa xong vì trẻ chuyển sang chơi khác cho biết về thời gian tập trung của trẻ với loại hoạt động đó. Ghi lại như vậy trung thực hơn việc cô làm nốt phần còn lại để sản phẩm trông đẹp.
Công trình xếp khối: toán, không gian và làm việc nhóm
Xếp khối là loại sản phẩm khó giữ nhất, vì cuối giờ chơi phải dọn đi, nên giáo viên thường chụp ảnh. Nhưng đây lại là một trong những sản phẩm giàu thông tin nhất. Nhà giáo dục Harriet Johnson, trong một công trình năm 1933 về nghệ thuật xếp khối của trẻ, đã mô tả các bước trẻ đi qua: lúc đầu chỉ mang vác khối đi khắp nơi, rồi xếp chồng lên cao hoặc xếp thành hàng dài trên sàn, rồi bắc cầu giữa hai khối, rồi quây thành khung khép kín, sau cùng là dựng công trình có đặt tên và có câu chuyện.
Mỗi bước gắn với những năng lực khác nhau. Bắc được cầu nghĩa là trẻ đã ước được khoảng cách và chọn khối đủ dài. Quây được khung khép kín là trẻ đã có khái niệm trong và ngoài. Dựng được công trình cân đối hai bên là trẻ đang chơi với đối xứng. Giáo viên không cần dạy những từ đó cho trẻ; chỉ cần nhìn công trình là thấy trẻ đang dùng chúng.
Xếp khối thường diễn ra theo nhóm, nên ảnh công trình còn đi kèm thông tin về kỹ năng xã hội: ai nêu ý tưởng, ai làm theo, các bạn có thương lượng được khi muốn xây hai kiểu khác nhau không. Một ghi chép như "ba bạn cùng xây chuồng thú, Minh đề nghị làm cửa để thú đi ra, cả nhóm đồng ý" có giá trị cho cả lĩnh vực nhận thức lẫn lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội.
Sản phẩm không cầm được: bài hát, điệu múa, vai diễn
Không phải sản phẩm nào của trẻ cũng nằm trên giấy. Một bài hát trẻ tự chế lời, một điệu nhảy trẻ nghĩ ra theo nhạc, một màn đóng vai bác sĩ khám cho búp bê cũng là sản phẩm của hoạt động, và trong lĩnh vực thẩm mỹ cũng như ngôn ngữ, chúng có khi còn nói nhiều hơn tranh vẽ. Vấn đề là chúng biến mất ngay sau khi xảy ra, nên giáo viên phải ghi lại bằng lời mô tả, bằng đoạn ghi âm ngắn hoặc ảnh chụp khoảnh khắc.
Với bài hát và lời kể, giáo viên chú ý trẻ có giữ được nhịp không, có đổi lời theo ý mình không, có dùng từ mới vừa học trong chủ đề không. Với đóng vai, giáo viên nhìn trẻ có duy trì được vai trong bao lâu, có dùng đồ vật thay thế một cách tưởng tượng không, như lấy chiếc bút làm ống nghe, và có phối hợp được kịch bản với bạn không. Những biểu hiện đó gắn với nhiều chỉ số của lĩnh vực ngôn ngữ, nhận thức và kỹ năng xã hội.
Phụ huynh có thể góp vào loại tư liệu này rất tự nhiên: một đoạn ghi âm con hát ở nhà, một câu chuyện con bịa ra trước giờ ngủ được ghi lại vài dòng. Chia sẻ với cô những tư liệu đó giúp giáo viên thấy những khả năng con có thể chưa bộc lộ ở lớp.
Những điều sản phẩm không nói được
Giới hạn đầu tiên: sản phẩm không phải công cụ chẩn đoán tâm lý. Trên mạng có rất nhiều bài "đọc tranh biết tâm lý con", gán màu đen với buồn bã, nét mạnh với hung hăng, nhân vật thiếu tay với cảm giác bất lực. Việc đọc tranh như vậy cho một trẻ riêng lẻ không có cơ sở vững; các công cụ dùng tranh trong tâm lý học, nếu có, đòi hỏi người được đào tạo và nhiều nguồn thông tin khác đi kèm. Ở lớp mầm non, giáo viên không đọc tranh theo kiểu đó.
Giới hạn thứ hai: sản phẩm làm theo mẫu có sẵn nói rất ít. Một bức tô màu trong hình in sẵn hay một con vật gấp theo từng bước cô làm mẫu cho biết trẻ có làm theo được hướng dẫn không, nhưng không cho biết trẻ biểu đạt ý tưởng của mình thế nào. Vì thế giáo viên giữ lại cả những sản phẩm tự do, nơi trẻ được chọn vẽ gì, nặn gì.
Giới hạn thứ ba: một sản phẩm là một thời điểm. Trẻ có ngày hăng hái, có ngày uể oải. Kết luận về vận động tinh hay khả năng biểu đạt cần một chuỗi sản phẩm qua nhiều tuần, đặt cạnh quan sát trong hoạt động, chứ không dựa vào bức đẹp nhất hay bức tệ nhất.
Khi con mang sản phẩm về nhà
Sản phẩm mang về nhà là cơ hội trò chuyện với con, đồng thời là cách gia đình hiểu thêm điều lớp đang làm. Vài gợi ý để cuộc trò chuyện có ích:
- Mời con kể thay vì hỏi con vẽ gì: "Con kể cho bố mẹ nghe về bức này nhé."
- Khen điều cụ thể con đã làm, như "con dùng nhiều màu quá" hay "con cắt được đường cong rồi", thay vì chỉ khen "đẹp quá".
- Không sửa, không vẽ thêm vào tranh của con, kể cả khi con nhờ "vẽ giúp con cái nhà".
- Ghi ngày và câu con nói ra mặt sau nếu cô chưa ghi, rồi cất vào một hộp riêng.
- Không so với tranh của anh chị hay của bạn cùng lớp.
- Nếu thấy một thay đổi đáng chú ý, chẳng hạn con đột nhiên không muốn vẽ nữa, hãy kể với cô để cùng xem ở lớp có điều gì khác.
Hộp sản phẩm ở nhà, sau một năm, sẽ là một bộ hồ sơ nhỏ của riêng gia đình, bổ sung cho hồ sơ ở trường. Nhiều phụ huynh chỉ nhận ra con đã thay đổi bao nhiêu khi lật lại hộp đó vào cuối năm học.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi vẫn chỉ vẽ nguệch ngoạc thì có đáng lo không?
Thường là chưa. Mốc tuổi trong các mô tả về tranh vẽ chỉ là gần đúng, và trẻ ít được cầm bút sẽ đi chậm hơn. Điều nên để ý là con có hứng thú với việc vẽ không và nét có dần được kiểm soát hơn không. Nếu kèm theo nhiều khó khăn khác về vận động tinh, nên trao đổi với giáo viên.
Con không thích vẽ thì đánh giá thế nào?
Vẽ chỉ là một loại sản phẩm. Giáo viên có thể đánh giá vận động tinh qua xếp khối, xâu hạt, cài khuy, nặn, và đánh giá khả năng biểu đạt qua lời kể, đóng vai, vận động theo nhạc. Không trẻ nào bị đánh giá thấp chỉ vì không thích một loại hoạt động.
Cô có nên sửa tranh cho con để đẹp hơn không?
Không nên. Sản phẩm bị người lớn sửa không còn là minh chứng về trẻ, và trẻ có thể hiểu rằng cách mình làm là sai. Giáo viên có thể gợi ý, hỏi trẻ có muốn thêm gì không, nhưng nét vẽ phải là của trẻ.
Sản phẩm làm theo mẫu có được dùng để đánh giá không?
Có, nhưng cho những chỉ số khác. Làm theo mẫu cho thấy trẻ có nghe và làm theo được hướng dẫn nhiều bước không. Muốn biết khả năng biểu đạt và ý tưởng riêng, giáo viên dựa vào sản phẩm tự do.
Có nên cho con vẽ trên máy tính bảng thay vì giấy không?
Vẽ trên màn hình không thay được cầm bút, cầm phấn trên giấy, vì lực tay, độ ma sát và cảm giác của dụng cụ khác hẳn. Với mục tiêu vận động tinh ở tuổi mầm non, dụng cụ thật trên giấy, đất nặn, kéo an toàn vẫn là lựa chọn chính.
Tranh con vẽ nhiều màu tối có phải con đang buồn không?
Không thể kết luận như vậy từ màu sắc. Trẻ chọn màu vì thích, vì cây bút ở gần, vì muốn thử. Nếu lo về cảm xúc của con, hãy nhìn vào hành vi hằng ngày như giấc ngủ, ăn uống, cách chơi với bạn, và trao đổi với giáo viên.