Trường mầm non không chấm điểm và không xếp hạng trẻ vì hai lý do. Thứ nhất, Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định đánh giá để điều chỉnh kế hoạch chăm sóc, giáo dục, và không đặt ra thang điểm nào. Thứ hai, nghiên cứu về phát triển trẻ cho thấy ở tuổi này khác biệt giữa các trẻ rất lớn và thay đổi rất nhanh, nên một con số nói rất ít về trẻ, trong khi việc chấm và so sánh có thể làm giảm hứng thú học của chính trẻ.
Nhiều phụ huynh lớn lên với điểm mười đỏ chót và danh sách học sinh giỏi, nên không có điểm thì cảm thấy mất phương hướng: làm sao biết con học tốt hay không? Bài này giải thích từng lý do một cách cụ thể, đi qua những hiểu lầm thường gặp, và gợi ý cách phụ huynh vẫn biết rõ con đang ở đâu mà không cần một con số.
Quy định nói gì
Trong cả hai phần nhà trẻ và mẫu giáo, Chương trình giáo dục mầm non mô tả việc đánh giá bằng mục đích, nội dung, phương pháp và cách dùng kết quả. Mục đích được nêu là để giáo viên điều chỉnh kế hoạch và cách tổ chức hoạt động cho phù hợp với trẻ. Phương pháp là quan sát, trò chuyện, bài tập tình huống, phân tích sản phẩm, trao đổi với cha mẹ. Không có chỗ nào trong đó quy định điểm, hạng, hay xếp loại học lực như ở phổ thông.
Các chỉ số đánh giá được lấy từ "kết quả mong đợi" của độ tuổi, và kết quả được ghi ở dạng mô tả: trẻ đạt hay chưa đạt, hoặc mức độ trẻ thể hiện. Đây là sự lựa chọn có chủ ý, không phải chỗ thiếu sót: chương trình coi mỗi trẻ là một cá nhân phát triển theo nhịp riêng, cần được so với chính mình theo thời gian và với mục tiêu của độ tuổi, không phải với bạn cùng lớp.
Phụ huynh muốn đọc nguyên văn có thể tìm văn bản hợp nhất Chương trình giáo dục mầm non năm 2021 trên cổng thông tin của Bộ, phần đánh giá sự phát triển của trẻ nằm ở cuối mỗi phần nhà trẻ và mẫu giáo.
Trẻ nhỏ phát triển không đều, và đó là bình thường
Năm 2022, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cùng Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) sửa lại danh sách mốc phát triển dùng trong chương trình theo dõi của CDC. Một thay đổi đáng chú ý là mỗi mốc giờ được đặt ở độ tuổi mà ít nhất ba phần tư số trẻ đã đạt, thay vì độ tuổi trung bình như cách hiểu trước. Lý do: đặt mốc ở mức trung bình nghĩa là một nửa số trẻ hoàn toàn bình thường sẽ bị coi là "chưa đạt", gây lo lắng không cần thiết.
Con số đó cho thấy mức biến thiên giữa các trẻ khỏe mạnh lớn tới mức nào. Một trẻ biết đi sớm vẫn bập bẹ muộn, một trẻ nói sớm có thể vụng về khi cầm bút, và mỗi mảng lại có những đợt nhảy vọt riêng. Trong một lớp mẫu giáo, khác biệt về tháng sinh cộng với khác biệt về nhịp phát triển khiến một bảng xếp hạng gần như chỉ phản ánh ai lớn hơn, ai đang ở đợt nhảy vọt, chứ không phản ánh năng lực lâu dài.
Nếu điểm số ở phổ thông đã cần thận trọng khi diễn giải, thì ở mầm non nó còn dễ gây hiểu nhầm hơn. Một trẻ "đứng cuối lớp" vào tháng mười có thể đã bắt kịp vào tháng tư mà không cần gì đặc biệt. Nhưng nếu trẻ và gia đình đã mang nhãn "cuối lớp" suốt mấy tháng, cái giá của nhãn đó không mất đi dễ dàng như vậy.
Điểm số và phần thưởng tác động lên hứng thú của trẻ
Một thí nghiệm kinh điển với trẻ mẫu giáo. Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm một thí nghiệm ở trường mầm non: những trẻ vốn thích vẽ bằng bút dạ được hứa sẽ có giấy khen nếu vẽ. Vài tuần sau, khi được tự do chọn hoạt động, nhóm trẻ được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn so với nhóm không được hứa. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức.
Cơ chế được giải thích thế nào. Theo thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan, khi một việc vốn thú vị bị gắn với phần thưởng có điều kiện, người làm dễ chuyển từ "mình làm vì thích" sang "mình làm vì được thưởng". Khi phần thưởng mất đi, hứng thú cũng giảm theo.
Bằng chứng mạnh tới đâu. Các tổng hợp nghiên cứu sau đó cho thấy hiệu ứng này rõ nhất với phần thưởng hứa trước, có điều kiện, cho những việc vốn đã thú vị. Lời khen bằng lời nói, cụ thể và không có tính kiểm soát, thường không gây hại. Vẫn còn tranh luận về mức độ, nhưng hướng chung khá nhất quán.
Điều đó có nghĩa gì với điểm số ở mầm non. Chấm điểm biến hoạt động chơi và khám phá, vốn là cách trẻ nhỏ học, thành việc làm để lấy điểm. Với trẻ dưới sáu tuổi, mất đi niềm vui tự thân trong học là mất đi động lực quan trọng nhất cho những năm sau.
Trẻ mẫu giáo nhìn bản thân thế nào
Các nghiên cứu về tự nhận thức của trẻ nhỏ, trong đó có các công trình của Deborah Stipek và Diane Ruble từ những năm 1980, cho thấy trẻ mẫu giáo thường đánh giá năng lực của mình rất lạc quan và chưa dùng việc so với bạn làm thước đo cho bản thân. Phải tới khoảng những năm đầu tiểu học, trẻ mới bắt đầu so sánh mình với người khác một cách có hệ thống.
Sự lạc quan đó không phải ảo tưởng cần sửa, mà là một lợi thế cho việc học: trẻ tin mình làm được nên dám thử, thử hỏng thì thử lại. Một hệ thống chấm điểm và xếp hạng đưa sự so sánh tới sớm hơn nhịp tự nhiên, buộc trẻ bốn, năm tuổi đối diện với câu "mình kém hơn bạn" khi trẻ chưa có công cụ tâm lý nào để xử lý nó.
Điều này cũng giải thích vì sao lời khen hiệu quả nhất ở tuổi này là lời khen nói về việc trẻ đã làm, như "con đã cố gắng xếp lại tháp khi nó đổ", thay vì lời khen so sánh như "con giỏi nhất lớp". Lời khen thứ nhất giúp trẻ biết điều gì đáng làm tiếp; lời khen thứ hai dạy trẻ rằng giá trị của mình nằm ở việc hơn người khác.
Không điểm số không có nghĩa là không có chuẩn
Một băn khoăn chính đáng của phụ huynh là: nếu không chấm điểm, liệu có ai giữ chuẩn không, hay mọi thứ đều "tuỳ cô"? Thực tế đánh giá ở mầm non có chuẩn rất rõ, chỉ là chuẩn được viết bằng mô tả thay vì bằng con số. Mỗi độ tuổi có những kết quả mong đợi cụ thể trong chương trình, ở từng lĩnh vực, và giáo viên đối chiếu trẻ với những mô tả đó.
Điều khác với phổ thông là chuẩn ở đây dùng để định hướng việc dạy chứ không để phân loại người học. Khi một trẻ chưa đạt, câu hỏi đặt ra là "lớp cần làm gì khác", không phải "trẻ được xếp vào nhóm nào". Khi cả lớp chưa đạt, câu hỏi là hoạt động đã hợp chưa. Cách đặt câu hỏi đó buộc người lớn chịu trách nhiệm về môi trường học, thay vì đặt toàn bộ trách nhiệm lên một đứa trẻ bốn tuổi.
Việc giữ chuẩn cũng không chỉ nằm ở giáo viên lớp. Tổ chuyên môn và ban giám hiệu xem lại kết quả đánh giá, góp ý cách chọn chỉ số và cách thu minh chứng; cơ quan quản lý giáo dục kiểm tra việc thực hiện chương trình. Không có điểm số, nhưng có một chuỗi người cùng nhìn vào việc trẻ đang được giáo dục ra sao.
Hiểu lầm thường gặp và thực tế
Những băn khoăn dưới đây rất phổ biến ở phụ huynh lần đầu cho con đi mẫu giáo:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Không có điểm thì không biết con học thế nào | Kết quả đánh giá mô tả cụ thể con làm được gì, đang tập gì, rõ hơn một con số |
| Không xếp hạng thì trẻ không có động lực | Ở tuổi này động lực chính là hứng thú tự thân và sự ghi nhận của người lớn thân thiết |
| Trẻ cần quen với cạnh tranh từ sớm | Kỹ năng hợp tác, chờ lượt, chịu thua trong trò chơi được tập qua chơi, không cần bảng xếp hạng |
| Không chấm điểm là trường dễ dãi | Đánh giá bằng quan sát và minh chứng tốn công hơn nhiều so với chấm một bài kiểm tra |
| Lên lớp 1 sẽ sốc vì đột nhiên có đánh giá | Tiểu học hiện nay đánh giá thường xuyên chủ yếu bằng nhận xét, định kỳ mới có mức hoàn thành và bài kiểm tra ở một số môn; chuẩn bị tâm thế vào lớp 1 có chuyên mục riêng |
Phiếu bé ngoan, cắm cờ, dán sao là những hình thức khen thưởng quen thuộc ở nhiều trường mầm non Việt Nam. Chúng khác với xếp hạng khi được dùng để ghi nhận một hành vi cụ thể và ai cũng có cơ hội nhận; chúng trở thành xếp hạng trá hình khi được đếm, so và công bố "bạn nào nhiều sao nhất". Phụ huynh có thể hỏi trường cách dùng những hình thức này ở lớp con.
Muốn biết con đang ở đâu, hãy hỏi những điều này
Không có điểm không có nghĩa là không có thông tin. Thay vì hỏi con được mấy điểm, những câu sau cho phụ huynh bức tranh rõ hơn nhiều:
- So với đầu năm, con đã làm được những điều gì mới?
- Ở từng lĩnh vực, con đang thuận lợi ở đâu và đang tập điều gì?
- Có lĩnh vực nào con chưa đạt nhiều chỉ số qua nhiều đợt liền không?
- Con có hứng thú đi học, có bạn chơi, có hoạt động mình yêu thích không?
- Gia đình có thể làm gì ở nhà để đồng hành, mà không biến thành giờ học thêm?
Câu thứ ba là câu quan trọng nhất cho việc phát hiện sớm. Đánh giá không điểm số không có nghĩa là bỏ qua khó khăn; nó tách khó khăn thật, kéo dài, có hệ thống, khỏi những dao động bình thường của tuổi nhỏ, để những trẻ cần hỗ trợ được nhận ra mà không trẻ nào bị dán nhãn oan.
Nếu sau những câu hỏi đó phụ huynh vẫn thấy chưa rõ, có thể xin xem hồ sơ sản phẩm của con và nhờ cô chỉ vào những minh chứng cụ thể. Một kết quả đánh giá tốt luôn có thể truy về những gì con đã làm, đã nói, đã tạo ra; đó là thứ thay thế cho con số, và nhiều thông tin hơn hẳn con số.
Câu hỏi thường gặp
Có trường mầm non nào chấm điểm trẻ không?
Có nơi vẫn dùng phiếu điểm hoặc xếp loại do thói quen hay do muốn chiều theo mong muốn của phụ huynh. Cách làm đó không theo tinh thần chương trình của Bộ. Phụ huynh có thể hỏi trường căn cứ vào văn bản nào để chấm điểm, và kết quả được dùng để làm gì.
Thi bé tài năng, bé khéo tay ở trường có phải là xếp hạng không?
Các hội thi là hoạt động phong trào, khác với đánh giá sự phát triển. Nếu được tổ chức để mọi trẻ cùng tham gia và được ghi nhận, nó là một hoạt động trải nghiệm. Nó trở thành vấn đề khi kết quả hội thi được dùng để nhận xét năng lực của trẻ.
Ở nhà có nên dùng bảng sticker để khuyến khích con không?
Bảng sticker có thể giúp với những việc thói quen trẻ chưa thích như đánh răng, cất đồ chơi, nhất là trong thời gian ngắn. Nên tránh dùng cho những việc con vốn thích như vẽ, đọc truyện, vì dễ làm giảm hứng thú tự thân của con.
Không so sánh thì làm sao biết con có chậm hơn bạn không?
So với mục tiêu của độ tuổi và với các mốc phát triển được dùng trong theo dõi sức khoẻ trẻ em là cách đúng. Khi con chưa đạt nhiều mốc qua nhiều lần theo dõi, giáo viên và bác sĩ nhi sẽ là người gợi ý có cần đánh giá sâu hơn không.
Khen con giỏi có hại không?
Một lời khen chung không gây hại lớn, nhưng lời khen cụ thể về việc con đã làm, đã cố gắng thì có ích hơn. Nên hạn chế những lời khen so sánh với người khác hoặc gắn giá trị của con với việc luôn đúng, luôn hơn.