Trong tháng đầu lớp 1, phần lớn trẻ có những phản ứng bình thường của một khúc chuyển lớn: mệt và ngủ sớm hơn, cáu gắt vào buổi chiều, dính bố mẹ hơn, đôi khi nói không muốn đi học. Những phản ứng này thường giảm dần sau vài tuần đến khoảng hai tháng. Dấu hiệu cho thấy nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm là khi phản ứng kéo dài hoặc tăng lên, khi trẻ đau bụng, đau đầu gần như mỗi sáng đi học, từ chối đi học kéo dài, mất ngủ, hoặc kể chuyện bị bạn bắt nạt.
Tháng đầu lớp 1 khó với trẻ không vì kiến thức, mà vì quá nhiều thứ mới đến cùng một lúc: trường mới, cô mới, bạn mới, nhịp ngày mới, yêu cầu tự lập mới. Hiểu trẻ đang đối mặt với điều gì giúp người lớn phân biệt được đâu là phản ứng tự nhiên cần kiên nhẫn, đâu là tín hiệu cần hành động.
Những gì thay đổi cùng lúc với trẻ
Đặt mình vào vị trí đứa trẻ sáu tuổi, có thể thấy ít nhất sáu thay đổi lớn diễn ra trong cùng một tuần:
- Không gian: từ một lớp mẫu giáo quen thuộc sang một ngôi trường to hơn, đông người hơn, có học sinh lớn hơn nhiều.
- Người lớn: từ hai cô quen biết suốt năm sang một giáo viên chủ nhiệm mới và vài giáo viên bộ môn.
- Bạn bè: nhóm bạn cũ có thể tản về nhiều trường; trẻ phải kết bạn lại từ đầu.
- Nhịp ngày: từ hoạt động linh hoạt sang tiết học có giờ cố định, chuyển môn theo chuông.
- Cách học: từ chơi và khám phá sang ngồi bàn, theo sách, làm bài vào vở.
- Tự lập: tự lo đồ dùng, tự đi vệ sinh trong giờ ra chơi, tự ăn trưa, tự nhớ lời cô dặn.
Người lớn đổi việc làm cũng mất vài tuần mới quen. Trẻ sáu tuổi trải qua tất cả những thay đổi trên với ít kinh nghiệm hơn và ít cách diễn đạt cảm xúc hơn. Việc trẻ cần thời gian là điều dễ hiểu.
Cũng cần thấy rằng không phải thay đổi nào cũng nặng như nhau với mọi trẻ. Có trẻ háo hức với trường to và bạn mới nhưng chật vật với giờ ngồi; có trẻ ngồi học rất ngoan nhưng lo lắng vì chưa quen ai. Để ý xem con nhắc đến điều gì nhiều nhất khi kể về trường giúp phụ huynh biết nên đỡ con ở chỗ nào.
Phản ứng thường gặp và cách người lớn đáp lại
Bảng dưới liệt kê những phản ứng hay thấy ở trẻ trong những tuần đầu lớp 1, giải thích vì sao chúng xảy ra, và gợi ý cách đáp lại. Đây là những phản ứng thường gặp, không phải dấu hiệu của vấn đề.
| Phản ứng | Vì sao thường xảy ra | Người lớn có thể làm gì |
|---|---|---|
| Mệt, ngủ sớm, ngủ gật trên xe | Phải tập trung và tự kiểm soát nhiều giờ liền | Giữ giờ ngủ đủ, buổi tối nhẹ nhàng, bớt hoạt động thêm |
| Cáu gắt, khóc vô cớ lúc chiều về | Kìm nén cả ngày ở trường, về nhà mới "xả" | Cho con thời gian nghỉ, ăn nhẹ, chưa hỏi nhiều ngay |
| Dính bố mẹ, đòi bế, nói giọng em bé | Cần cảm giác an toàn khi mọi thứ xung quanh mới lạ | Đáp ứng nhẹ nhàng, không chê con "lớn rồi mà" |
| Nói không muốn đi học vào buổi sáng | Lo lắng trước một ngày nhiều yêu cầu | Ghi nhận cảm xúc, giữ nếp đi học đều, chia tay ngắn gọn ở cổng |
| Không kể gì về trường | Mệt, hoặc chưa biết bắt đầu kể từ đâu | Hỏi câu cụ thể, kể chuyện của mình trước |
| Tè dầm lại, ăn ít hơn | Căng thẳng tạm thời ảnh hưởng đến cơ thể | Không trách mắng, theo dõi; kéo dài thì hỏi bác sĩ |
Điểm chung của các cách đáp lại là giữ sự ổn định ở nhà. Khi trường là nơi nhiều điều mới, nhà nên là nơi mọi thứ vẫn như cũ: giờ ăn, giờ ngủ, nghi thức đi ngủ quen thuộc.
Những tuần đầu ở trường tiểu học thường diễn ra thế nào
Nhiều trường tiểu học tổ chức cho học sinh lớp 1 tựu trường sớm hơn các khối khác để làm quen: trẻ được giới thiệu lớp học, chỗ ngồi, nhà vệ sinh, nơi để cặp, nơi uống nước, cách xếp hàng, cách chào cờ. Những ngày này thường chưa học nhiều kiến thức. Cách tổ chức cụ thể khác nhau giữa các trường, nên phụ huynh nên đọc kỹ thông báo của trường.
Khi vào học chính thức, môn Tiếng Việt lớp 1 ở hầu hết các bộ sách mở đầu bằng phần làm quen: tư thế ngồi học, cách cầm bút, cách mở sách, các nét cơ bản, rồi mới vào âm và chữ đầu tiên. Môn Toán bắt đầu bằng những con số nhỏ qua đồ vật, tranh ảnh. Nhịp này được thiết kế để trẻ chưa biết chữ theo kịp.
Giáo viên lớp 1 có kinh nghiệm thường dành nhiều thời gian của tháng đầu để xây nề nếp: giơ tay khi muốn nói, cất đồ đúng chỗ, chuyển hoạt động theo hiệu lệnh, làm việc với bạn cùng bàn. Phụ huynh có thể thấy con về nhà kể về những quy định ấy nhiều hơn về bài học. Đó là đúng trọng tâm của giai đoạn này.
Trò chuyện với con sau giờ học: hỏi cụ thể thay vì hỏi chung
Câu hỏi chung thường nhận câu trả lời chung. Hỏi "hôm nay đi học thế nào" thường nhận lại "bình thường" hay "không biết". Trẻ sáu tuổi khó tóm tắt cả một ngày. Câu hỏi nhỏ và cụ thể mở ra nhiều hơn.
Một số câu dễ trả lời. "Giờ ra chơi con chơi với ai?", "Hôm nay cô có kể chuyện gì không?", "Món ăn trưa nào con thích nhất?", "Có điều gì làm con cười không?", "Có lúc nào con thấy khó không?" Mỗi ngày một hai câu là đủ.
Kể chuyện của mình trước. Bố mẹ kể một chuyện nhỏ trong ngày của mình, kể cả chuyện mình thấy khó, giúp trẻ thấy việc chia sẻ là bình thường và cảm thấy được làm mẫu cách kể.
Chọn đúng lúc. Ngay lúc đón con ở cổng trường thường không phải lúc tốt. Nhiều trẻ kể nhiều hơn trong bữa tối, lúc tắm hoặc trước khi ngủ, khi đã được nghỉ ngơi.
Nghe trước, khuyên sau. Khi con kể một chuyện không vui, phản ứng đầu tiên nên là ghi nhận cảm xúc: "chắc con buồn lắm". Lời khuyên hay việc liên hệ cô giáo có thể đến sau, khi con đã được lắng nghe.
Việc học ở nhà trong tháng đầu: giữ nhẹ, giữ đều
Nhiều phụ huynh lo con theo không kịp nên cho con ôn bài, luyện viết thêm mỗi tối ngay từ tháng đầu. Ở giai đoạn này, thêm giờ học ở nhà thường phản tác dụng: trẻ đã dùng gần hết sức chú ý ở trường, buổi tối học thêm dễ thành giờ cáu gắt, và trẻ bắt đầu gắn việc học với sự mệt mỏi. Nếu trường có giao việc về nhà, việc đó thường ngắn; nhiều trường hạn chế giao bài về nhà cho lớp 1, nên phụ huynh nên hỏi cô về cách lớp làm.
Thứ có ích hơn là giữ những nếp nhẹ và đều: cùng con xếp cặp theo thời khoá biểu, đọc sách cho con nghe trước giờ ngủ như hồi mẫu giáo, để con kể lại một âm hay một chữ mới học nếu con muốn. Khi con tự hào khoe chữ mới, người lớn chỉ cần tỏ ra thích thú, không cần biến khoảnh khắc đó thành giờ kiểm tra.
Nếu sau vài tuần cô báo con còn chậm ở một phần cụ thể, chẳng hạn chưa nhớ một số âm hay viết nét còn run, phụ huynh nên hỏi cô cách hỗ trợ phù hợp với cách lớp đang dạy. Mười phút luyện đúng chỗ theo hướng dẫn của cô có giá trị hơn một giờ luyện theo cách riêng của gia đình.
Dấu hiệu cho thấy khúc chuyển tiếp chưa êm
Mỗi trẻ có nhịp thích nghi riêng, nên không có một mốc ngày cố định. Tuy vậy, một số dấu hiệu nên khiến phụ huynh chủ động trao đổi với giáo viên chủ nhiệm: phản ứng tiêu cực không giảm mà tăng lên sau vài tuần; trẻ đau bụng, đau đầu, buồn nôn gần như mỗi sáng ngày đi học nhưng khoẻ vào cuối tuần; trẻ khóc dữ dội, bám chặt không chịu vào lớp kéo dài nhiều tuần; trẻ mất ngủ, gặp ác mộng thường xuyên; trẻ thu mình, không nhắc đến bất kỳ người bạn nào sau cả tháng.
Dấu hiệu cần quan tâm ngay, không chờ, là khi trẻ kể bị bạn đánh, bị trêu chọc liên tục, bị doạ, hoặc có vết thương không rõ nguyên nhân. Khi đó phụ huynh nên liên hệ giáo viên chủ nhiệm sớm, kể lại sự việc theo lời con, và đề nghị cô cùng tìm hiểu.
Với các triệu chứng cơ thể kéo dài, nên đưa trẻ đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ trước khi kết luận là do lo âu. Khi lo âu kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt, gia đình có thể tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em. Phần lớn trẻ chỉ cần thêm thời gian, sự kiên nhẫn và một người lớn ở trường mà trẻ tin cậy.
Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm: khi nào và nói gì
Không cần chờ có vấn đề mới liên hệ cô. Một lời giới thiệu ngắn ở tuần đầu, nói con thích gì, lo gì, có đặc điểm sức khoẻ nào, giúp cô hiểu con sớm. Sau đó, phụ huynh dùng kênh liên lạc trường quy định, như sổ liên lạc, nhóm tin nhắn của lớp hay buổi gặp định kỳ, và tôn trọng giờ giấc làm việc của cô.
Cũng nên nhớ đầu năm học là thời gian giáo viên lớp 1 bận nhất: một lớp đông trẻ mới, mỗi trẻ cần làm quen nề nếp. Tin nhắn ngắn, đúng giờ, đi thẳng vào việc giúp cô trả lời được nhanh và đầy đủ hơn.
Khi có điều lo lắng, cách trao đổi hiệu quả là mô tả cụ thể điều mình thấy ở nhà, chẳng hạn "hai tuần nay sáng nào con cũng kêu đau bụng, cuối tuần thì không", rồi hỏi cô có thấy điều gì ở lớp không. Cách mở lời này mời cô cùng tìm hiểu, thay vì đặt cô vào thế phải phòng thủ.
Giáo viên lớp 1 thấy con trong một bối cảnh mà phụ huynh không thấy, và phụ huynh thấy con trong bối cảnh cô không thấy. Ghép hai góc nhìn lại thường đủ để tìm ra nguyên nhân: con lo vì chưa biết xin đi vệ sinh, con buồn vì bạn thân chuyển chỗ, con mệt vì xe đón quá sớm. Phần lớn nguyên nhân như vậy giải quyết được bằng những điều chỉnh nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Con khóc mỗi sáng ở cổng trường lớp 1 thì có nên ở lại với con không?
Phần lớn trẻ bình tĩnh lại khá nhanh sau khi bố mẹ đi. Ở lại lâu thường kéo dài nỗi lo của trẻ. Cách hiệu quả là chia tay ngắn gọn, nói rõ ai sẽ đón và lúc nào, rồi đi. Nếu tình trạng khóc dữ dội kéo dài nhiều tuần, nên trao đổi với cô.
Con về nhà cáu gắt hơn hẳn từ khi vào lớp 1, có phải con không hợp trường?
Không hẳn. Nhiều trẻ cố gắng giữ bình tĩnh và làm theo quy định suốt cả ngày ở trường, rồi xả căng thẳng khi về nhà, nơi trẻ thấy an toàn nhất. Một bữa ăn nhẹ, một khoảng nghỉ không bị hỏi han và giờ ngủ sớm thường giúp nhiều.
Bao lâu thì nên lo nếu con vẫn chưa quen lớp 1?
Không có mốc chung cho mọi trẻ, nhưng phần lớn trẻ quen dần sau vài tuần đến khoảng hai tháng. Nếu sau thời gian đó con vẫn sợ đi học rõ rệt, phản ứng tăng lên hoặc ảnh hưởng đến ăn ngủ, phụ huynh nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý trẻ em.
Con chưa có bạn sau một tháng lớp 1 thì có sao không?
Trẻ hướng nội hoặc trẻ không có bạn cũ cùng trường thường cần nhiều thời gian hơn. Có thể hỏi cô xem con chơi với ai trong giờ ra chơi, và tạo dịp để con gặp một bạn cùng lớp ngoài giờ học. Nếu con thu mình hẳn hoặc buồn rõ, nên trao đổi thêm với cô.
Có nên cho con nghỉ học vài hôm nếu con quá mệt trong tháng đầu?
Trừ khi con ốm, việc đi học đều giúp trẻ quen nhịp mới nhanh hơn. Nghỉ học vì mệt có thể làm buổi quay lại khó khăn hơn. Thay vào đó, hãy giảm bớt hoạt động ngoài giờ, giữ giờ ngủ sớm và cuối tuần nhẹ nhàng trong vài tuần đầu.
Con hay quên đồ dùng, quên lời cô dặn thì xử lý thế nào?
Trẻ sáu tuổi mới tập tự quản lý đồ dùng nên quên là bình thường. Có thể cùng con xếp cặp vào buổi tối theo thời khoá biểu, dùng một danh sách bằng hình vẽ đơn giản, và hỏi con mỗi chiều cô có dặn gì không. Mục tiêu là con tự làm dần, không phải bố mẹ làm hộ.