Chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam và Early Years Foundation Stage (EYFS) của Anh giống nhau ở cách nghĩ nền: cả hai coi chơi và trải nghiệm là cách học chính, chia mục tiêu theo các mặt phát triển và có mốc kỳ vọng ở cuối giai đoạn. Chỗ khác lớn nằm ở độ tuổi (EYFS kết thúc khi trẻ khoảng 5 tuổi, chương trình Việt Nam tới 6 tuổi), ở số lĩnh vực (bảy so với năm) và ở đọc viết: EYFS kỳ vọng trẻ cuối giai đoạn đọc và viết được những từ đơn giản, còn chương trình Việt Nam không dạy trước chương trình lớp một.
So sánh này hữu ích cho phụ huynh nghe nhiều về "chương trình Anh" ở các trường song ngữ, quốc tế, hoặc cho gia đình từng sống ở Anh nay về Việt Nam. Hiểu hai khung ở tầng cấu trúc giúp đặt kỳ vọng đúng cho con, tránh lo lắng kiểu "con bạn ở Anh năm tuổi đã đọc được mà con mình chưa". Bài chỉ so ở tầng khung chương trình do nhà nước ban hành, không so phương pháp hay trường cụ thể.
EYFS là gì
EYFS là khung pháp định do Bộ Giáo dục Anh ban hành, áp dụng cho các cơ sở chăm sóc và giáo dục trẻ từ sơ sinh đến 5 tuổi ở nước Anh (England) đã đăng ký với cơ quan thanh tra Ofsted, gồm nhà trẻ, người giữ trẻ tại nhà được đăng ký, và lớp Reception ở trường tiểu học. Scotland, Wales và Bắc Ireland có khung riêng, nên "chương trình Anh" trong cách nói thông thường thường là EYFS của England.
Khung có hai nhóm yêu cầu: yêu cầu về học tập và phát triển, và yêu cầu về an toàn, phúc lợi của trẻ như tỉ lệ người lớn trên trẻ, trình độ nhân sự, an toàn, sức khoẻ. Cách chia này gần với hai phần giáo dục và nuôi dưỡng, chăm sóc trong chương trình Việt Nam. Phiên bản EYFS hiện hành là bản sửa đổi có hiệu lực từ tháng 9 năm 2021, có cập nhật nhỏ ở các năm sau; đi kèm có tài liệu hướng dẫn không bắt buộc là Development Matters.
Một điểm cần biết về hệ thống Anh: trẻ vào lớp Reception trong năm học trẻ tròn 5 tuổi, và lên Year 1, tương đương lớp một, khi khoảng 5 đến 6 tuổi. Vì thế giai đoạn EYFS kết thúc sớm hơn mầm non Việt Nam khoảng một năm, và lớp Reception mang nhiều đặc điểm của "lớp dự bị tiểu học".
Đặt hai khung cạnh nhau
Bảng so sánh ở tầng cấu trúc. Câu chữ là diễn giải, nên đối chiếu văn bản gốc khi cần trích dẫn:
| Khía cạnh | Chương trình mầm non Việt Nam | EYFS (England) |
|---|---|---|
| Cơ quan ban hành | Bộ Giáo dục và Đào tạo | Bộ Giáo dục Anh (Department for Education) |
| Độ tuổi | 3 tháng đến 6 tuổi | Sơ sinh đến 5 tuổi (hết lớp Reception) |
| Cấu trúc nội dung | Bốn lĩnh vực ở nhà trẻ, năm lĩnh vực ở mẫu giáo | Bảy lĩnh vực: ba lĩnh vực nền, bốn lĩnh vực chuyên biệt |
| Mốc kỳ vọng | Kết quả mong đợi theo từng nhóm tuổi, từng năm | 17 Early Learning Goals ở cuối Reception; giữa chừng có hướng dẫn không bắt buộc |
| Đánh giá | Quan sát hằng ngày và theo giai đoạn, không chấm điểm | Quan sát liên tục; kiểm tra tiến bộ ở tuổi lên hai; hồ sơ EYFS Profile cuối Reception với nhận định "đạt mức kỳ vọng" hoặc "đang hình thành" |
| Đọc viết | Làm quen chữ viết, tiền đọc, tiền viết; không dạy trước chương trình lớp một | Cuối Reception kỳ vọng đọc từ theo âm vị đã học, viết được chữ và câu đơn giản |
| Ngôn ngữ | Tiếng Việt là ngôn ngữ chính; làm quen tiếng Anh theo chương trình riêng, tự nguyện | Tiếng Anh; trẻ có tiếng mẹ đẻ khác được tạo cơ hội dùng tiếng mẹ đẻ trong chơi và học |
Đọc bảng sẽ thấy hai khung rất gần nhau về triết lý, nhưng khác về nhịp: EYFS dồn mốc đọc viết vào cuối Reception vì Year 1 bắt đầu sớm, còn Việt Nam để một năm mẫu giáo lớn cho chuẩn bị tâm thế rồi mới vào lớp một lúc sáu tuổi.
Bảy lĩnh vực của EYFS đặt cạnh năm lĩnh vực
Ba lĩnh vực nền (prime areas). Giao tiếp và ngôn ngữ; phát triển thể chất; phát triển cá nhân, xã hội và cảm xúc. EYFS coi ba lĩnh vực này là nền, đặc biệt quan trọng với trẻ dưới ba tuổi. Chúng tương ứng khá sát với ngôn ngữ, thể chất, tình cảm và kỹ năng xã hội của chương trình Việt Nam.
Bốn lĩnh vực chuyên biệt (specific areas). Đọc viết (literacy); toán; hiểu biết về thế giới; nghệ thuật biểu đạt và thiết kế. Ở chương trình Việt Nam, đọc viết nằm trong lĩnh vực ngôn ngữ, toán và hiểu biết về thế giới nằm trong lĩnh vực nhận thức, nghệ thuật nằm trong lĩnh vực thẩm mỹ.
Khác ở chỗ tách đọc viết và toán ra riêng. Tách thành lĩnh vực riêng khiến đọc viết và toán có mốc riêng, đo riêng ở cuối Reception. Chương trình Việt Nam giữ chúng trong lĩnh vực rộng hơn, phù hợp với việc không dạy trước chương trình lớp một.
Giống ở ý "nền trước, chuyên biệt sau". Phần nhà trẻ Việt Nam gộp tình cảm, xã hội, thẩm mỹ vào một lĩnh vực; EYFS nhấn ba lĩnh vực nền ở trẻ nhỏ. Cả hai cùng thừa nhận rằng ở trẻ dưới ba tuổi, gắn bó, giao tiếp và vận động đi trước mọi thứ khác.
Cách học được mô tả: hai khung nói cùng một ngôn ngữ
EYFS có một phần gọi là "đặc điểm của dạy và học hiệu quả", gồm ba nhóm: chơi và khám phá; học chủ động, tức là trẻ tập trung, kiên trì và vui với thành quả của mình; sáng tạo và tư duy phản biện, tức là trẻ có ý tưởng riêng, tìm mối liên hệ, tự chọn cách làm. Ba nhóm này mô tả cách trẻ học, không phải cái trẻ học.
Chương trình Việt Nam diễn đạt cùng tinh thần qua hoạt động chủ đạo là chơi, qua nguyên tắc tích hợp, qua các nhóm phương pháp thực hành trải nghiệm, trực quan, dùng lời nói, tình cảm khích lệ, và qua tinh thần lấy trẻ làm trung tâm. Cách gọi khác, nhưng một giáo viên giỏi ở cả hai hệ sẽ làm những việc khá giống nhau: chuẩn bị môi trường, quan sát, gợi mở, để trẻ dẫn dắt khi có thể.
Chỗ hai khung khác về giọng là EYFS nói rõ hơn về vai trò người lớn trong việc dạy có chủ đích ở lớp Reception, nhất là dạy âm vị theo hệ thống. Chương trình Việt Nam giữ hoạt động học của trẻ năm tuổi ở mức làm quen, có tính chơi, vì phần dạy chữ có hệ thống thuộc về tiểu học.
Đọc viết: chỗ khác dễ gây lo lắng nhất
Mục tiêu đọc viết cuối Reception của EYFS gồm việc đọc được từ phù hợp với kiến thức âm vị đã học, đọc to câu đơn giản, viết được những chữ dễ nhận ra, đánh vần từ bằng cách nghe âm và viết câu đơn giản. Phần lớn trẻ ở Anh được dạy âm vị có hệ thống từ đầu Reception. Vì vậy trẻ năm tuổi ở Anh đọc được từ ngắn là chuyện bình thường của khung đó.
Ở Việt Nam, trẻ năm tuổi được làm quen với chữ cái, nhận ra một số chữ, hiểu sách có chữ và chữ có nghĩa, tập tô, tập cầm bút đúng, nhưng dạy đọc viết có hệ thống bắt đầu ở lớp một khi trẻ sáu tuổi. Các văn bản của Bộ nhiều lần nhắc việc không dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mầm non.
Hai cách đều có lý của chúng, gắn với cấu trúc hệ thống mỗi nước, độ tuổi vào lớp một và đặc điểm ngôn ngữ. Tiếng Việt là chữ ghi âm khá đều, trẻ vào lớp một thường học đọc khá nhanh khi đã có nền nghe nói tốt. Điều nên tránh là lấy mốc của khung này áp lên trẻ đang học theo khung kia: một trẻ năm tuổi ở Việt Nam chưa đọc được không phải là chậm so với chương trình nó đang học.
Những điều nên nhớ khi một trường giới thiệu "theo chương trình Anh"
Ở Việt Nam, cụm "chương trình Anh" hay "chuẩn Anh" xuất hiện khá nhiều. Vài điều giúp phụ huynh đọc lời giới thiệu cho đúng:
- Hỏi rõ là khung nào. EYFS là khung của England; chương trình tiếng Anh Cambridge dành cho trẻ nhỏ là chương trình ngoại ngữ, không phải khung giáo dục mầm non đầy đủ.
- Hỏi trường thuộc loại hình nào. Trường hoạt động trong hệ thống giáo dục Việt Nam thì chương trình quốc gia là nền; khung nước ngoài, nếu có, là phần tham khảo hoặc bổ sung theo quy định.
- Hỏi về đọc viết. Nếu trường vừa nói theo chương trình Việt Nam vừa dạy trẻ năm tuổi đọc viết tiếng Việt như lớp một, đó là chỗ lệch.
- Hỏi về đánh giá. Cả hai khung đều dựa trên quan sát; một trường chấm điểm, xếp hạng trẻ thì không theo đúng khung nào.
- Hỏi con sẽ học tiểu học ở đâu. Gia đình định cho con vào tiểu học Việt Nam thì nền chương trình quốc gia giúp chuyển tiếp liền mạch; gia đình định chuyển ra nước ngoài nên tìm hiểu thêm mốc của hệ thống nơi đó.
Những câu hỏi này không nhằm chọn "khung nào tốt hơn", mà để đặt kỳ vọng phù hợp với con đường thật của trẻ.
Học được gì từ việc so sánh
Đặt hai khung cạnh nhau cho thấy một điều yên tâm: những gì nghiên cứu về phát triển trẻ em đã khá thống nhất, như vai trò của chơi, của ngôn ngữ phong phú, của gắn bó an toàn, của vận động, đều có mặt ở cả hai. Khác biệt chủ yếu là nhịp và cách tổ chức hệ thống, không phải triết lý.
Với một trường song ngữ trong hệ thống Việt Nam như Global Star School, cách làm hợp lý là giữ chương trình quốc gia làm nền, theo trang học vụ là phần "cộng một" của phương pháp Global Nexus, và tham khảo những điểm mạnh của các khung quốc tế ở tầng cách tổ chức trải nghiệm, ví dụ cách EYFS mô tả đặc điểm của học hiệu quả hay cách ghi chép quan sát. Mốc theo dõi trẻ vẫn là kết quả mong đợi của chương trình Việt Nam theo độ tuổi.
Ngoài EYFS, phụ huynh có thể gặp tên các khung khác như khung giáo dục sớm của Úc với tên gọi "Belonging, Being and Becoming", hay giai đoạn mầm non của chương trình Tú tài Quốc tế ở các trường quốc tế. Mỗi khung có cấu trúc riêng, nhưng cách so sánh vẫn vậy: độ tuổi, lĩnh vực, mốc kỳ vọng, đánh giá, và đọc viết đặt ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
EYFS có tốt hơn chương trình mầm non Việt Nam không?
Không có câu trả lời chung. Hai khung có triết lý khá gần nhau và đều dựa trên hiểu biết về phát triển trẻ em; khác nhau chủ yếu ở độ tuổi, cách chia lĩnh vực và thời điểm dạy đọc viết, gắn với hệ thống giáo dục mỗi nước. Khung phù hợp là khung nối tiếp được với con đường học thật của trẻ.
Con từng học Reception ở Anh, về Việt Nam nên vào lớp nào?
Thường xếp theo độ tuổi của chương trình Việt Nam: trẻ chưa đủ sáu tuổi vào lớp mẫu giáo năm tuổi. Trẻ có thể đã đọc được tiếng Anh nhưng cần thời gian cho tiếng Việt và nề nếp lớp mới. Nên trao đổi với trường để giáo viên quan sát vài tuần rồi cùng gia đình đặt mục tiêu hỗ trợ.
Trường mầm non Việt Nam có được dạy theo EYFS không?
Trường hoạt động trong hệ thống giáo dục quốc dân phải thực hiện chương trình quốc gia làm nền, có thể tham khảo hay bổ sung từ khung nước ngoài trong phạm vi được phép. Việc dùng chương trình nước ngoài làm chương trình chính chỉ áp dụng cho loại hình cơ sở và điều kiện mà quy định về giáo dục có yếu tố nước ngoài cho phép.
Early Learning Goals có phải là bài kiểm tra không?
Không theo nghĩa thi cử. Cuối Reception, giáo viên dựa vào hiểu biết tích luỹ qua quan sát để nhận định từng mục tiêu ở mức đạt kỳ vọng hay đang hình thành, ghi vào hồ sơ EYFS Profile để chia sẻ với phụ huynh và giáo viên Year 1. Không có điểm số hay xếp hạng.
Có nên dạy con đọc tiếng Việt sớm để bằng trẻ Anh không?
Không cần. Mốc đọc của trẻ Anh gắn với việc vào Year 1 sớm hơn. Ở Việt Nam, năm mẫu giáo lớn tập trung vào tâm thế, nghe nói, hứng thú với sách và kỹ năng cầm bút. Đọc sách cùng con, trò chuyện nhiều, chơi trò chơi âm thanh là nền tốt hơn việc ép đọc sớm.
Khung của Úc có giống EYFS không?
Khung giáo dục sớm của Úc mang tên "Belonging, Being and Becoming", xoay quanh năm kết quả học tập rộng về bản sắc, kết nối với cộng đồng, sự an lành, sự tự tin khi học và giao tiếp. Nó ít chi tiết về mốc theo tuổi hơn EYFS, nhưng cũng đặt chơi và quan hệ ở trung tâm như chương trình Việt Nam.