Trong chương trình giáo dục mầm non quốc gia, "học qua chơi" có nghĩa là chơi được coi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo, và việc giáo dục được tổ chức chủ yếu qua chơi, trải nghiệm, khám phá, thay vì giảng giải và ghi nhớ. Giáo viên không đứng ngoài trò chơi: cô chuẩn bị môi trường, gợi ý, đặt câu hỏi, nhập vai khi cần, để trò chơi chạm tới mục tiêu của các lĩnh vực phát triển.
Luật Giáo dục 2019 cũng viết rõ yêu cầu về phương pháp: giáo dục mẫu giáo phải tạo điều kiện cho trẻ được vui chơi, trải nghiệm, tìm tòi, khám phá môi trường xung quanh bằng nhiều hình thức, đáp ứng nhu cầu và hứng thú của trẻ. Bài này giải thích cơ chế vì sao chơi giúp trẻ học, các nhóm phương pháp được nêu trong chương trình, và những dấu hiệu để phụ huynh nhận ra một lớp đang học qua chơi thật hay chỉ treo khẩu hiệu.
Vì sao chơi là cách học chính của trẻ ba đến sáu tuổi
Ở tuổi mẫu giáo, trẻ chưa học tốt bằng nghe giảng dài, nhưng học rất nhanh khi được làm, được thử và sai, được bắt chước người lớn trong một tình huống có ý nghĩa với mình. Trò chơi tạo ra đúng loại tình huống đó. Khi chơi bán hàng, trẻ phải nhớ món, đếm số, nói câu mời mua, chờ lượt, xử lý khi bạn giành vai người bán. Một trò chơi mười lăm phút gói cả nhận thức, ngôn ngữ, kỹ năng xã hội, và trẻ tự nguyện ở lại với nó.
Vygotsky cho rằng trong trò chơi đóng vai, trẻ "cao hơn chính mình một cái đầu": muốn giữ vai bác sĩ, trẻ phải kìm cái muốn chạy đi, phải làm theo luật của vai. Từ đó, nhiều nhà nghiên cứu về sau gắn chơi đóng vai với sự phát triển của khả năng tự điều chỉnh hành vi. Các tổng quan gần đây về chơi có hướng dẫn, như những công trình của nhóm Kathy Hirsh-Pasek và Roberta Golinkoff, cho thấy khi người lớn chuẩn bị môi trường và gợi mở khéo nhưng để trẻ dẫn dắt, trẻ học khái niệm tốt hơn so với chỉ nghe giảng hoặc chỉ chơi hoàn toàn tự do.
Đó cũng là lý do chương trình không đặt chơi và học đối lập nhau. Chơi không phải phần thưởng sau giờ học, mà là phương tiện chính của việc học ở tuổi này. Quan điểm này không riêng gì Việt Nam: các khung giáo dục sớm của nhiều nước và các tài liệu của UNICEF về học qua chơi đều đặt chơi ở vị trí trung tâm của giai đoạn trước tiểu học.
Các loại trò chơi chương trình nhắc tới
Ở phần mẫu giáo, chương trình liệt kê nhiều loại hoạt động chơi để giáo viên phối hợp trong tuần, mỗi loại mạnh ở một hướng phát triển:
- Chơi đóng vai theo chủ đề: gia đình, cửa hàng, phòng khám, lớp học. Mạnh về ngôn ngữ, kỹ năng xã hội, hiểu vai trò của người khác.
- Chơi lắp ghép, xây dựng: khối gỗ, đồ lắp ráp, vật liệu tự nhiên. Mạnh về nhận thức không gian, hình dạng, kích thước, vận động tinh, lập kế hoạch.
- Chơi đóng kịch: diễn lại câu chuyện quen thuộc. Mạnh về ngôn ngữ, ghi nhớ trình tự, biểu cảm.
- Chơi học tập: trò chơi có luật đơn giản với lô tô, ghép đôi, phân loại. Mạnh về so sánh, phân loại, chú ý.
- Chơi vận động: trò chơi có luật ở sân, chạy đuổi, ném bắt. Mạnh về thể chất, phản xạ, tuân thủ luật chung.
- Chơi dân gian: trò chơi truyền thống có đồng dao. Mạnh về ngôn ngữ, nhịp điệu, gắn kết bạn bè.
- Chơi với phương tiện công nghệ: được nhắc với liều lượng hạn chế, có cô hướng dẫn và phù hợp độ tuổi.
Một tuần học tốt thường có đủ các loại chơi, ở cả trong lớp lẫn ngoài trời, cả theo nhóm lẫn cá nhân, thay vì chỉ một loại lặp lại.
Các nhóm phương pháp giáo viên dùng
Thực hành, trải nghiệm. Trẻ được tự làm: rót nước, trồng cây, pha màu, đo bằng gang tay. Đây là nhóm phương pháp được đặt lên đầu, vì trẻ mầm non học bằng cơ thể và giác quan.
Trực quan, minh hoạ. Cô cho trẻ quan sát vật thật, tranh, mô hình, làm mẫu một thao tác. Làm mẫu có giới hạn: cô làm để trẻ thấy cách, không để trẻ chép y nguyên sản phẩm.
Dùng lời nói. Trò chuyện, kể chuyện, đặt câu hỏi mở như "con nghĩ vì sao", "nếu thế thì sao". Câu hỏi mở kéo trẻ suy nghĩ; câu hỏi chỉ có một đáp án đúng thì chỉ kiểm tra trí nhớ.
Giáo dục bằng tình cảm, khích lệ. Cử chỉ âu yếm, lời khen cụ thể vào việc trẻ làm, động viên khi trẻ gặp khó. Khen cụ thể ("con đã tự xếp lại khối") có tác dụng hơn khen chung ("con giỏi quá").
Nêu gương, đánh giá. Cô làm gương trong cách nói, cách cư xử; giúp trẻ tự nhận xét việc mình làm và việc của bạn một cách nhẹ nhàng. Chương trình nhấn mạnh tránh trách phạt làm trẻ sợ hãi.
Môi trường là "người thầy" thứ ba
Chương trình dành hẳn một phần cho môi trường giáo dục, chia ra môi trường vật chất và môi trường xã hội. Môi trường vật chất là cách sắp xếp lớp và sân: các góc chơi, đồ dùng vừa tầm với để trẻ tự lấy, tự cất; vật liệu mở như hột hạt, lá cây, vải vụn để trẻ tự sáng tạo; khu vực yên tĩnh cho trẻ muốn ngồi một mình. Môi trường xã hội là bầu không khí: cô và trẻ, trẻ với trẻ, có được tôn trọng, an toàn để nói và thử không.
Ý tưởng môi trường như một "người thầy" thường được gắn với cách tiếp cận Reggio Emilia ở Ý, nhưng ở chương trình Việt Nam nó hiện ra rất thực dụng: một lớp mà đồ chơi khoá trong tủ kính, chỉ lấy ra khi có khách, thì dù giáo án đẹp đến đâu trẻ cũng khó học qua chơi. Ngược lại, góc chơi được thay đổi theo chủ đề, có sản phẩm của chính trẻ trưng ở tầm mắt trẻ, là dấu hiệu môi trường đang được dùng để dạy.
Với phụ huynh, nhìn môi trường lớp lúc trẻ đang chơi cho nhiều thông tin hơn đọc tờ giới thiệu. Đồ dùng có vừa tầm tay trẻ không, trẻ có tự chọn góc không, có chỗ cho trẻ làm bừa rồi dọn không.
Học qua chơi thật và học qua chơi trên giấy
Nhiều nơi viết "học qua chơi" trong giới thiệu, nhưng cách tổ chức thực tế rất khác nhau. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Dấu hiệu | Lớp học qua chơi thật | Lớp chỉ dùng chữ "chơi" trên giấy |
|---|---|---|
| Thời gian chơi trong ngày | Chiếm phần lớn, có chơi góc và chơi ngoài trời mỗi ngày | Bị cắt khi cần thêm giờ luyện chữ, luyện số |
| Ai chọn trò chơi | Trẻ được chọn góc, chọn vai trong khung cô chuẩn bị | Cô phân công, cả lớp làm cùng một việc |
| Vai của cô | Quan sát, gợi ý, đặt câu hỏi, nhập vai khi cần | Đứng ngoài trông hoặc làm mẫu để trẻ chép |
| Sản phẩm của trẻ | Mỗi trẻ một kiểu, có dấu vết thử và sửa | Giống nhau, đẹp đều, thường cô đã sửa hộ |
| Lời khen | Cụ thể vào cách trẻ làm | Khen chung hoặc khen theo sản phẩm đẹp |
| Tiếng ồn | Có tiếng trò chuyện, thương lượng của trẻ | Rất yên lặng hoặc ồn mà không có trao đổi |
Không lớp nào hoàn hảo ở mọi dòng. Bảng chỉ để phụ huynh biết nhìn vào đâu khi tham dự một buổi sinh hoạt, thay vì chỉ nghe giới thiệu.
Một buổi chơi ở các góc diễn ra thế nào
Chơi ở các góc là dạng hoạt động chơi phụ huynh dễ gặp nhất trong lịch mẫu giáo. Một buổi thường đi qua các bước dưới đây, độ dài mỗi bước tuỳ tuổi và tuỳ lớp:
- Cô chuẩn bị trước. Bày vật liệu ở các góc theo chủ đề đang học, thêm vài thứ mới để kích thích hứng thú, bỏ bớt thứ trẻ đã chán.
- Trò chuyện đầu giờ. Cô và trẻ nói về các góc hôm nay có gì, trẻ muốn chơi ở đâu, muốn làm vai gì. Trẻ lớn có thể tự thoả thuận số bạn ở mỗi góc.
- Trẻ chơi. Đây là phần dài nhất. Trẻ tự triển khai trò chơi; cô đi quanh, quan sát, ghi nhận, chỉ can thiệp khi trò chơi bế tắc, có mâu thuẫn khó tự giải hoặc có nguy cơ không an toàn.
- Cô nhập vai khi cần. Ví dụ đóng vai khách đến cửa hàng để gợi trẻ đếm tiền, mời chào, hoặc hỏi "bác sĩ ơi, em bé bị làm sao" để trẻ dùng thêm từ ngữ.
- Nhận xét sau chơi. Vài trẻ kể lại mình đã chơi gì, giới thiệu sản phẩm. Cô khen cụ thể vào cách chơi, nêu một điều cả lớp có thể làm tốt hơn lần sau.
- Cùng dọn dẹp. Trẻ cất đồ chơi về đúng chỗ. Dọn dẹp là một phần của buổi chơi, gắn với mục tiêu tự lập và trách nhiệm.
Ghi chép quan sát trong lúc trẻ chơi là nguồn thông tin chính để cô hiểu từng trẻ, nhiều hơn mọi buổi hỏi bài. Vì vậy một buổi chơi góc tốt là buổi cô nói ít, nhìn nhiều.
Lấy trẻ làm trung tâm không có nghĩa là để trẻ muốn gì làm nấy
Cụm "lấy trẻ làm trung tâm" xuất hiện nhiều trong chỉ đạo của Bộ, nhất là qua chuyên đề xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm triển khai trong giai đoạn 2016–2020. Ý chính là mọi quyết định về hoạt động, môi trường, cách đánh giá đều xuất phát từ nhu cầu, hứng thú và khả năng của trẻ, chứ không từ sự tiện lợi của người lớn hay áp lực thành tích.
Nhưng trung tâm không có nghĩa là thả nổi. Trẻ được chọn trong một khung đã được chuẩn bị có chủ đích; có nề nếp, có giới hạn an toàn; cô vẫn chủ động dẫn dắt khi trò chơi cần đẩy lên một bậc. Một lớp lấy trẻ làm trung tâm thường có cả lúc cô đứng ra tổ chức cho cả lớp, lẫn lúc cô lùi lại quan sát. Cái khác là cô làm gì đều có lý do từ quan sát trẻ.
Ở Global Star School, theo trang học vụ, các hoạt động của phương pháp Global Nexus được ghép vào khung này: chúng là thêm cách tổ chức trải nghiệm cho trẻ, không thay nguyên tắc học qua chơi của chương trình quốc gia. Mô tả chi tiết các trụ cột của phương pháp được trình bày ở trang Global Nexus Education.
Câu hỏi thường gặp
Học qua chơi có làm trẻ chậm biết chữ, biết số hơn không?
Ở tuổi mầm non, mục tiêu không phải biết đọc, biết làm tính mà là hứng thú và năng lực nền như nghe hiểu, đếm có ý nghĩa, nhận ra quy luật, cầm bút đúng. Những năng lực đó hình thành tốt qua chơi có hướng dẫn. Học chữ, học tính là việc của tiểu học, và chương trình không yêu cầu dạy trước.
Trẻ chỉ thích chơi một góc thì có sao không?
Trong một thời gian thì bình thường, nhiều trẻ say một loại trò chơi vì đang khám phá sâu. Cô sẽ dùng hứng thú đó làm cầu nối, chẳng hạn mang vật liệu đếm vào góc xây dựng, hoặc rủ trẻ thử góc khác cùng bạn thân. Chỉ đáng lưu ý nếu trẻ né tránh mọi tương tác kéo dài.
Chơi tự do và chơi có hướng dẫn khác nhau thế nào?
Chơi tự do là trẻ tự khởi xướng và dẫn dắt, cô chủ yếu quan sát và giữ an toàn. Chơi có hướng dẫn là cô chuẩn bị môi trường, gợi ý hay đặt câu hỏi để trò chơi đi tới một mục tiêu, nhưng trẻ vẫn là người chơi chính. Chương trình cần cả hai; mỗi loại phục vụ một mục đích khác nhau.
Vì sao lớp con hay thay góc chơi?
Góc chơi thường được đổi hay bổ sung theo chủ đề để môi trường phục vụ mục tiêu mới, như góc bác sĩ khi lớp học chủ đề cơ thể. Việc thay đổi giữ cho trẻ hứng thú và cho cô cơ hội quan sát trẻ trong tình huống mới. Một số góc nền như góc sách, góc xây dựng thường được giữ ổn định.
Chơi với máy tính bảng có được tính là học qua chơi không?
Chương trình có nhắc chơi với phương tiện công nghệ, nhưng với liều lượng hạn chế, nội dung phù hợp và có người lớn đi cùng. Phần lớn khuyến nghị nhi khoa cũng đề nghị giới hạn thời gian màn hình ở trẻ nhỏ. Nó không thay được chơi với đồ vật thật, chơi vận động và chơi cùng bạn.
Phụ huynh nhìn đâu để biết lớp có học qua chơi thật?
Quan sát một buổi sinh hoạt nếu được mời tham dự: trẻ có được chọn góc không, đồ dùng có vừa tầm tay không, sản phẩm của trẻ có khác nhau không, cô nói gì với trẻ khi trẻ chơi. Những dấu hiệu đó cho biết nhiều hơn chữ "học qua chơi" trên tờ giới thiệu.