Phát triển chương trình giáo dục nhà trường là việc mỗi trường mầm non dựa trên chương trình quốc gia để xây một chương trình phù hợp với trẻ, với điều kiện của trường và với văn hoá địa phương: chọn mục tiêu trọng tâm, sắp nội dung theo chủ đề riêng, bổ sung hoạt động đặc thù. Trường được chủ động về cách làm, nhưng không được bỏ hay hạ mục tiêu, không được bỏ lĩnh vực phát triển nào và không được trái các nguyên tắc chăm sóc, đánh giá của chương trình chung.
Quyền chủ động này được nhấn mạnh từ lần sửa chương trình năm 2020 và phù hợp với tinh thần tự chủ của Luật Giáo dục 2019. Với phụ huynh, hiểu ranh giới giữa phần "cứng" và phần "mềm" giúp đọc đúng lời giới thiệu chương trình của bất kỳ trường nào: chỗ nào là bản sắc riêng hợp lệ, chỗ nào là nội dung cộng thêm phải theo quy định riêng, và chỗ nào đáng hỏi lại.
Phần cứng và phần mềm của một chương trình nhà trường
Đọc chương trình quốc gia và các văn bản đi kèm, có thể chia các thành phần thành ba nhóm như sau:
| Nhóm | Thành phần | Ai quyết |
|---|---|---|
| Giữ nguyên theo khung | Mục tiêu giáo dục mầm non, các lĩnh vực phát triển, nguyên tắc chăm sóc an toàn, nguyên tắc đánh giá không chấm điểm, không dạy trước chương trình lớp 1 | Bộ Giáo dục và Đào tạo |
| Trường được chủ động | Chọn mục tiêu trọng tâm từng giai đoạn, chủ đề và thời lượng, cách tổ chức (theo chủ đề, dự án, sự kiện), học liệu, cách bố trí môi trường, nội dung gắn với địa phương | Nhà trường, trong khuôn khổ khung chung |
| Cộng thêm, theo quy định riêng | Làm quen tiếng Anh, hoạt động kỹ năng, năng khiếu, chương trình nước ngoài được phép dùng | Nhà trường, theo văn bản chuyên biệt và sự đồng ý của phụ huynh khi văn bản yêu cầu |
Ranh giới giữa nhóm hai và nhóm ba rất quan trọng. Nhóm hai là cách thực hiện chương trình; nhóm ba là nội dung ngoài khung, có điều kiện riêng về tự nguyện, giáo viên, thời lượng. Một trường gộp nhóm ba vào nhóm hai, coi như bắt buộc với mọi trẻ, là chỗ phụ huynh nên hỏi lại.
Vì sao chương trình quốc gia để chỗ cho trường
Một chương trình viết chung cho cả nước không thể biết lớp ở một xã vùng cao có những loài cây nào quanh trường, hay một lớp ở đô thị lớn có bao nhiêu trẻ lớn lên trong gia đình nhiều ngôn ngữ. Nếu chương trình quy định đến từng chủ đề và từng tuần, giáo viên ở mọi nơi sẽ dạy cùng một thứ, kể cả khi thứ đó xa lạ với trẻ trước mặt.
Các nghiên cứu về giáo dục sớm thống nhất ở một điểm: trẻ nhỏ học tốt nhất từ những gì gần với trải nghiệm của mình. Bài học về nước có ý nghĩa hơn khi trẻ được ra chính con kênh, cái giếng, vòi nước ở sân trường; chủ đề nghề nghiệp sống động hơn khi bắt đầu từ nghề của người quanh trẻ. Để trường làm được điều đó, chương trình phải để chỗ cho trường chọn.
Lần sửa năm 2020 đưa ý này vào văn bản rõ hơn, đi kèm Điều lệ trường mầm non mới (Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT) giao trường trách nhiệm xây dựng kế hoạch giáo dục và tổ chức thực hiện chương trình. Tự chủ đi cùng trách nhiệm giải trình: kế hoạch của trường phải cho thấy nó bám mục tiêu chung ra sao, và chịu sự kiểm tra của cơ quan quản lý giáo dục.
Một trường phát triển chương trình qua những bước nào
Không có quy trình duy nhất do văn bản ấn định cho mọi trường. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến trong tài liệu hướng dẫn và trong thực tế các trường:
- Phân tích bối cảnh. Đặc điểm trẻ (độ tuổi, ngôn ngữ ở nhà, nhu cầu đặc biệt), đội ngũ, cơ sở vật chất, cộng đồng xung quanh, mong đợi của phụ huynh.
- Chọn mục tiêu trọng tâm. Từ kết quả mong đợi của từng độ tuổi, chọn những mục tiêu cần ưu tiên trong năm, kèm lý do từ phân tích bối cảnh.
- Chọn cách tổ chức. Chủ đề, dự án, sự kiện hay kết hợp; độ dài từng chủ đề; cách đưa nội dung địa phương vào.
- Xác định phần bổ sung. Nếu có làm quen ngoại ngữ, kỹ năng, phương pháp riêng thì ghép vào đâu, bao nhiêu thời gian, có ảnh hưởng tới thời lượng chơi, ngủ, vận động không.
- Lập kế hoạch năm, tháng, tuần. Đây là phần cụ thể hoá, có chuyên mục riêng trên trang học vụ này.
- Tổ chức thực hiện và theo dõi. Giáo viên quan sát trẻ, ghi nhận, báo lại những chỗ kế hoạch không hợp.
- Đánh giá và điều chỉnh. Cuối giai đoạn, cuối năm học, nhà trường nhìn lại để sửa chương trình cho năm sau.
Một chương trình nhà trường tốt vì thế là văn bản sống: năm sau khác năm trước một chút, vì trẻ khác, đội ngũ khác và trường học được từ năm cũ.
Nội dung địa phương và văn hoá vùng miền
Một phần được chủ động rõ nhất là đưa văn hoá, thiên nhiên, nghề nghiệp của địa phương vào chủ đề. Trẻ ở vùng biển có thể đi chủ đề về con thuyền, mẻ lưới, bãi cát; trẻ ở thành phố học về xe buýt, chợ, công viên, đường phố; trẻ ở vùng đồi có thể học về nương, rẫy, mùa thu hoạch. Mục tiêu của lĩnh vực nhận thức, ngôn ngữ, thẩm mỹ vẫn giữ nguyên, chỉ có chất liệu thay đổi.
Ở những vùng có nhiều trẻ dân tộc thiểu số, chương trình quốc gia và các đề án tăng cường tiếng Việt cho trẻ mầm non vùng dân tộc thiểu số cho phép trường thiết kế thêm hoạt động giúp trẻ chuyển dần từ tiếng mẹ đẻ sang tiếng Việt. Đây cũng là một dạng phát triển chương trình nhà trường, gắn trực tiếp với bối cảnh của trẻ.
Ở đô thị lớn, bối cảnh thường là gia đình bận rộn, ít không gian ngoài trời, nhiều trẻ tiếp xúc màn hình sớm, một số gia đình dùng hai ngôn ngữ. Một chương trình nhà trường hợp lý sẽ phản ánh điều đó: tăng cơ hội vận động thô, chơi với vật liệu tự nhiên, trò chuyện bằng tiếng Việt phong phú, thay vì chỉ thêm giờ học.
Nội dung cộng thêm phải theo quy định riêng
Những nội dung ngoài khung chương trình thường có văn bản riêng điều chỉnh. Số hiệu nêu dưới đây là văn bản đã ban hành; nên kiểm bản hiện hành trước khi dẫn:
- Làm quen với tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo theo chương trình ban hành kèm Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT: dành cho trẻ mẫu giáo, tổ chức trên cơ sở tự nguyện của cha mẹ, có yêu cầu về điều kiện thực hiện. Chi tiết thuộc chuyên mục song ngữ trong học vụ.
- Hoạt động giáo dục kỹ năng sống và hoạt động ngoài giờ có quy định quản lý riêng của Bộ, gồm yêu cầu về chương trình, tài liệu, người dạy và sự tự nguyện của người học.
- Chương trình giáo dục của nước ngoài chỉ được dùng ở những cơ sở và theo điều kiện mà quy định về hợp tác, đầu tư nước ngoài trong giáo dục cho phép.
- Lớp năng khiếu ngoại khoá như vẽ, múa, võ thường tổ chức ngoài thời gian thực hiện chương trình chính, phụ huynh đăng ký riêng.
Điểm chung của nhóm này: không được lấy mất thời gian của các hoạt động trong chương trình chính, nhất là giấc ngủ trưa, giờ ăn và thời gian chơi ngoài trời, và không được làm trẻ không tham gia bị thiệt về hoạt động chính.
Dấu hiệu một chương trình nhà trường đang đi đúng
Nói được nó bám mục tiêu chung ở đâu. Khi giới thiệu một hoạt động riêng, trường chỉ ra được hoạt động đó phục vụ lĩnh vực nào, kết quả mong đợi nào của độ tuổi.
Có lý do từ bối cảnh, không chỉ từ quảng cáo. Phần bổ sung trả lời một nhu cầu thật của trẻ trong trường, chứ không chỉ vì "trường khác cũng có".
Ngày của trẻ vẫn cân đối. Thêm hoạt động mà không bớt giấc ngủ, không cắt chơi ngoài trời, không biến buổi chiều thành chuỗi lớp học nối tiếp.
Giáo viên hiểu và làm được. Một chương trình đẹp trên giấy mà giáo viên không được bồi dưỡng để thực hiện thì chỉ là tài liệu tiếp thị.
Có điều chỉnh qua từng năm. Trường kể được năm nay đã đổi gì so với năm trước và vì sao. Điều đó cho thấy chương trình được dùng thật.
Những cách hiểu sai về quyền tự chủ
Chữ "tự chủ" dễ bị kéo giãn. Một vài cách hiểu thường gặp, cả từ phía trường lẫn phía phụ huynh, cần được đặt lại cho đúng:
- "Tự chủ nên trường muốn dạy gì cũng được." Tự chủ nằm trong cách thực hiện, còn mục tiêu, lĩnh vực và nguyên tắc vẫn là của khung chung.
- "Chương trình riêng là phải khác hẳn chương trình Bộ." Một chương trình nhà trường tốt thường trông khá giống khung chung ở phần mục tiêu; chỗ khác nằm ở chất liệu, chủ đề, cách tổ chức.
- "Thêm càng nhiều nội dung càng tốt." Ngày của trẻ có hạn. Mỗi phút thêm cho một lớp bổ sung là một phút bớt đi của chơi, ngủ hay vận động, nên thêm phải có lý do.
- "Theo chương trình Bộ nghĩa là rập khuôn." Chương trình quốc gia chủ ý để chỗ cho trường; rập khuôn là cách thực hiện, không phải bản chất của khung.
- "Phụ huynh không liên quan tới chương trình nhà trường." Thông tin về trẻ và gia đình là đầu vào của bước phân tích bối cảnh; phụ huynh là một nguồn quan trọng chứ không đứng ngoài.
Đặt lại những cách hiểu này giúp cả hai phía nói chuyện công bằng hơn: trường không bị đòi hỏi phải "khác biệt" bằng mọi giá, phụ huynh không phải nghi ngờ mọi điều trường tự thiết kế.
Chương trình nhà trường ở Global Star School
Theo trang học vụ, chương trình của Global Star School được xây từ chương trình mầm non quốc gia, với năm lớp theo độ tuổi khớp các mốc của khung chung. Phần phát triển riêng của nhà trường là phương pháp Global Nexus, được giới thiệu như sáu trụ cột cộng với phần nền là chương trình quốc gia, và các hoạt động song ngữ. Theo đúng tinh thần của bảng ở trên, phương pháp riêng thuộc nhóm "trường được chủ động" khi nó là cách tổ chức trải nghiệm cho các lĩnh vực có sẵn, còn làm quen tiếng Anh thuộc nhóm nội dung cộng thêm có quy định riêng.
Một hệ quả thực tế của cách xếp này: khi phụ huynh xem kế hoạch chủ đề của lớp, mục tiêu được ghi theo lĩnh vực và kết quả mong đợi của chương trình quốc gia, còn trụ cột của phương pháp xuất hiện như cách tổ chức hoạt động. Nếu một năm nào đó nhà trường điều chỉnh phần phương pháp, phần khung vẫn giữ nguyên, nên trẻ không bị đổi đích giữa chừng.
Cách ghép cụ thể giữa khung quốc gia và phương pháp riêng có bài riêng trong chuyên mục này; còn nội dung từng trụ cột phụ huynh đọc ở trang Global Nexus Education.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non có được tự viết toàn bộ chương trình không theo Bộ không?
Không, nếu là trường hoạt động trong hệ thống giáo dục quốc dân. Trường phát triển chương trình nhà trường trên nền chương trình quốc gia, được chủ động cách làm nhưng không được thay mục tiêu, bỏ lĩnh vực hay trái nguyên tắc chung. Trường dùng chương trình nước ngoài phải thuộc diện được phép theo quy định riêng.
Ai duyệt chương trình nhà trường?
Nhà trường xây dựng, hiệu trưởng chịu trách nhiệm ban hành kế hoạch thực hiện theo thẩm quyền, và cơ quan quản lý giáo dục có thẩm quyền kiểm tra việc thực hiện. Cách thức báo cáo cụ thể tuỳ quy định của địa phương và loại hình trường; phụ huynh có thể hỏi trường kế hoạch giáo dục năm học được công khai ở đâu.
Trường có phải công khai chương trình nhà trường không?
Các cơ sở giáo dục phải thực hiện công khai theo quy định của Bộ về công khai, trong đó có thông tin về chương trình, kế hoạch giáo dục. Mức chi tiết công khai không nhất thiết là toàn bộ giáo án, nhưng phụ huynh có quyền biết khung chương trình, mục tiêu năm học và các nội dung bổ sung con tham gia.
Nội dung bổ sung có được tính vào giờ chính không?
Tuỳ loại nội dung và văn bản điều chỉnh nó. Nguyên tắc chung là không lấy mất thời gian của hoạt động trong chương trình chính, nhất là ngủ, ăn, chơi ngoài trời. Với làm quen tiếng Anh, chương trình riêng có quy định về thời lượng và sự tự nguyện; nên hỏi trường cụ thể con tham gia khi nào.
Phụ huynh có góp ý được vào chương trình nhà trường không?
Có thể, qua ban đại diện cha mẹ trẻ, qua các buổi họp phụ huynh và trao đổi với giáo viên. Góp ý có giá trị nhất thường là thông tin về trẻ và gia đình, vì đó là đầu vào của bước phân tích bối cảnh. Quyết định chuyên môn cuối cùng vẫn thuộc nhà trường trong khuôn khổ khung chung.
Hai trường cùng theo chương trình Bộ mà khác nhau nhiều có bình thường không?
Bình thường, vì chương trình quốc gia chủ ý để chỗ cho trường. Khác nhau về chủ đề, cách tổ chức, học liệu, phương pháp bổ sung là hợp lệ. Chỉ đáng lo khi sự khác nhau nằm ở phần cứng, như một trường dạy trẻ năm tuổi đọc viết như lớp một hay chấm điểm, xếp hạng trẻ.