Chương trình nhà trẻ (3–36 tháng) và chương trình mẫu giáo (3–6 tuổi) dùng chung một khung mục tiêu nhưng khác nhau ở ba chỗ: nhà trẻ gom nội dung giáo dục vào bốn lĩnh vực còn mẫu giáo tách thành năm; hoạt động chủ đạo của trẻ đổi từ giao lưu cảm xúc, sang hoạt động với đồ vật, rồi sang chơi; và tỉ trọng chăm sóc trong ngày giảm dần khi trẻ lớn.
Những khác biệt này không phải chia cho tiện quản lý. Chúng đi theo cách trẻ học ở từng giai đoạn: em bé vài tháng học qua gương mặt và giọng nói của người chăm, trẻ một, hai tuổi học bằng tay qua việc cầm, đẩy, lắp, thả đồ vật, còn trẻ ba tuổi trở lên học nhiều nhất khi được chơi cùng bạn, nhất là chơi đóng vai. Hiểu cấu trúc này giúp phụ huynh đọc đúng lịch ngày của con và không sốt ruột khi thấy lớp nhà trẻ "chưa học gì".
Đặt hai phần cạnh nhau
Bảng so sánh dưới đây chỉ ghi những khác biệt về cấu trúc, không đi vào mục tiêu chi tiết của từng lĩnh vực:
| Khía cạnh | Nhà trẻ (3–36 tháng) | Mẫu giáo (3–6 tuổi) |
|---|---|---|
| Số lĩnh vực giáo dục | Bốn: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ | Năm: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm và kỹ năng xã hội; thẩm mỹ |
| Hoạt động chủ đạo | Giao lưu cảm xúc (dưới 12 tháng), hoạt động với đồ vật (12–36 tháng) | Hoạt động chơi |
| Mốc kết quả mong đợi | Theo các nhóm tháng tuổi | Theo từng năm: 3–4, 4–5, 5–6 tuổi |
| Chế độ sinh hoạt | Chia nhỏ theo nhóm tháng tuổi, nhiều giấc ngủ ở trẻ rất nhỏ | Một khung ngày chung cho mẫu giáo, một giấc ngủ trưa |
| Tỉ trọng chăm sóc | Rất lớn, giáo dục gắn vào từng lúc chăm sóc | Vẫn lớn nhưng thời gian chơi, học có chủ định tăng |
| Hình thức nhóm | Chủ yếu cá nhân và nhóm nhỏ | Cá nhân, nhóm, cả lớp |
Hai cột không phải hai chương trình độc lập. Kết quả mong đợi ở cuối phần nhà trẻ được viết để nối sang đầu phần mẫu giáo, và nhiều nội dung xuất hiện ở cả hai phần với mức độ tăng dần, chẳng hạn từ "nhận biết màu đỏ, màu xanh" ở nhà trẻ tới phân loại theo màu, theo hình ở mẫu giáo.
Vì sao nhà trẻ chỉ có bốn lĩnh vực
Ở trẻ dưới ba tuổi, cảm xúc, quan hệ với người khác và cảm nhận cái đẹp gần như không tách ra được. Một em bé hớn hở khi nghe cô hát, lắc lư theo nhạc, rồi đưa tay đòi cô bế: trong một phút đó có cảm xúc, có gắn bó, có cảm thụ âm nhạc. Nếu tách thành ba lĩnh vực với ba bộ mục tiêu riêng, giáo viên dễ tổ chức thành ba hoạt động rời, trong khi điều trẻ cần là một khoảnh khắc trọn vẹn với người lớn.
Vì thế phần nhà trẻ gộp tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ vào một lĩnh vực. Khi trẻ sang tuổi mẫu giáo, khả năng biểu đạt bằng vẽ, nặn, hát, múa phát triển nhanh và có thể được tổ chức thành hoạt động riêng; quan hệ bạn bè cũng phức tạp hơn với chơi nhóm, chia sẻ, thương lượng. Lúc đó thẩm mỹ được tách thành lĩnh vực thứ năm.
Cách chia này cũng gợi ý cho phụ huynh khi nhìn vào ngày của con ở lớp nhà trẻ. Hát ru trước giờ ngủ, chơi ú oà khi thay áo, xem tranh to cùng cô là những hoạt động thuộc lĩnh vực thứ tư, chứ không phải giây phút "nghỉ giữa giờ học".
Hoạt động chủ đạo đổi theo tuổi
Dưới 12 tháng: giao lưu cảm xúc. Trẻ học qua ánh mắt, nụ cười, giọng nói, cái chạm của người chăm sóc. Mỗi lần cô nói chuyện khi thay tã, đáp lại tiếng bi bô, là một lần "dạy". Khái niệm hoạt động chủ đạo được các nhà tâm lý học phát triển trường phái Vygotsky, như Leontiev và Elkonin, mô tả: ở mỗi giai đoạn có một dạng hoạt động kéo theo sự phát triển mạnh nhất.
12–36 tháng: hoạt động với đồ vật. Trẻ say mê cầm, nắm, gõ, đẩy, lồng hộp, xếp chồng, đổ ra rồi bỏ vào. Qua đó trẻ hiểu đồ vật dùng để làm gì, to nhỏ, trong ngoài, trước sau, và dần biết dùng đồ vật theo chức năng: thìa để xúc, lược để chải. Chương trình đặt nhiều nội dung nhận thức và vận động tinh của nhà trẻ vào dạng hoạt động này.
3–6 tuổi: hoạt động chơi. Trẻ mẫu giáo chơi có chủ đề, có vai, có luật: bán hàng, nấu ăn, bác sĩ, xây nhà. Chơi đóng vai buộc trẻ dùng ngôn ngữ, tuân theo luật chung, hiểu góc nhìn của vai khác. Vì vậy chương trình mẫu giáo coi chơi là hoạt động chủ đạo, và hoạt động học cũng được tổ chức theo hướng có tính chơi.
Ranh giới không cứng. Một trẻ ba tuổi vẫn mê lồng hộp, một trẻ hai tuổi đã bắt chước đút cho búp bê ăn. Hoạt động chủ đạo cho biết điều gì đang dẫn dắt, không có nghĩa các dạng khác biến mất.
Nhịp ngày khác nhau theo độ tuổi
Chương trình có chế độ sinh hoạt tham khảo cho từng nhóm tuổi. Ở phần nhà trẻ, chế độ được chia nhỏ theo nhóm tháng tuổi, vì một em bé sáu tháng và một trẻ hai tuổi có nhịp ăn ngủ rất khác nhau: trẻ càng nhỏ càng nhiều giấc ngủ ngắn trong ngày, số bữa nhiều hơn, thời gian thức để chơi ngắn hơn. Đến khoảng sau 18 tháng, nhịp ngày của trẻ tiến gần một giấc ngủ trưa, nên khung ngày cũng gọn lại.
Ở phần mẫu giáo, có một khung ngày chung với các khoảng đón trẻ, thể dục sáng, hoạt động học, chơi ở các góc, chơi ngoài trời, ăn, ngủ trưa, ăn phụ, chơi theo ý thích và trả trẻ. Con số phút cụ thể cho từng khoảng có trong bảng của chương trình; trường được điều chỉnh theo mùa, theo điều kiện, miễn giữ đủ thời gian ngủ, ăn và vận động hợp với sức trẻ.
Một điểm phụ huynh hay bỏ qua: trong cả hai khung, thời gian dành cho hoạt động học có chủ định chỉ là một phần nhỏ của ngày. Phần lớn thời gian còn lại là chơi, sinh hoạt và chăm sóc. Đó không phải trường "lười dạy", mà là thiết kế có chủ ý của chương trình.
Bước chuyển từ 36 tháng lên 3 tuổi
Chuyển từ lớp nhà trẻ lớn lên lớp mẫu giáo bé là bước đổi cấu trúc rõ nhất trong toàn chương trình. Những điểm thường thay đổi:
- Mỗi cô thường phụ trách nhiều trẻ hơn, theo định mức áp dụng cho từng độ tuổi, nên trẻ cần tự lập hơn trong ăn, mặc, vệ sinh.
- Hoạt động học có chủ định rõ hơn, có thời điểm cả lớp cùng ngồi nghe cô kể chuyện, cùng làm một hoạt động tạo hình hay vận động.
- Chơi ở các góc trở thành nếp, trẻ chọn góc, nhận vai, cất dọn đồ chơi sau khi chơi.
- Giấc ngủ trưa thường là một giấc, trẻ nào chưa quen sẽ cần vài tuần để điều chỉnh.
- Kết quả mong đợi chia theo năm học, nên giáo viên bắt đầu theo dõi trẻ theo mốc 3–4 tuổi thay cho các nhóm tháng tuổi.
Vì là bước chuyển cấu trúc, phụ huynh nên hỏi trường cách lớp mới đón trẻ trong vài tuần đầu và cách giáo viên lớp cũ bàn giao thông tin về từng trẻ cho giáo viên lớp mới.
Phần chăm sóc trong hai cấu trúc
Ở cả hai phần, nội dung nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ đứng trước nội dung giáo dục trong văn bản. Với nhà trẻ, phần này gồm tổ chức ăn, ngủ, vệ sinh, chăm sóc sức khoẻ và an toàn, viết rất cụ thể theo tháng tuổi. Với mẫu giáo, phần chăm sóc vẫn đầy đủ nhưng thêm ý trẻ tự làm: tự xúc ăn, tự đi vệ sinh, tự cất dép, biết một số nguy cơ không an toàn và cách tránh.
Sự chuyển dịch từ "cô làm cho trẻ" sang "trẻ tự làm có cô hỗ trợ" là trục chạy xuyên suốt hai phần. Người lớn thường làm thay vì nhanh hơn, sạch hơn, nhưng chương trình nhìn mỗi lần trẻ tự làm là một lần học thể chất, học tự lập và học tự tin. Một lớp tốt thường chịu chậm hơn và bừa hơn một chút ở giờ ăn để trẻ được tự xúc.
Đọc lịch tuần của con theo cấu trúc chương trình
Khi nhận lịch hoạt động tuần hay kế hoạch chủ đề của lớp, phụ huynh có thể đọc theo vài bước để thấy cấu trúc chương trình nằm ở đâu trong tờ giấy đó:
- Xác định con đang ở phần nào. Dưới 36 tháng là nhà trẻ với bốn lĩnh vực; từ 3 tuổi là mẫu giáo với năm lĩnh vực. Từ đó biết lịch sẽ được ghi theo bao nhiêu nhóm.
- Tìm hoạt động chủ đạo trong lịch. Lớp nhà trẻ nhỏ nên thấy nhiều hoạt động với đồ vật, lớp mẫu giáo nên thấy chơi góc và chơi ngoài trời gần như mỗi ngày.
- Đánh dấu hoạt động học có chủ định theo lĩnh vực. Một tuần cân đối thường có hoạt động thuộc mỗi lĩnh vực, không để một lĩnh vực chiếm gần hết.
- Xem phần sinh hoạt. Giờ ăn, ngủ, vệ sinh có được ghi như hoạt động có mục tiêu (tự xúc ăn, tự cất gối) hay chỉ là ô trống.
- Ghi câu hỏi nếu thấy lệch. Ví dụ lớp mẫu giáo bé mà lịch dày giờ ngồi học, hoặc lớp nhà trẻ không có thời gian ra sân.
Đọc như vậy mất chừng mười phút mỗi tuần, nhưng giúp cuộc trao đổi với giáo viên dựa trên cấu trúc của chương trình thay vì cảm giác "lớp con học ít quá" hay "học nhiều quá".
Năm lớp của nhà trường nằm ở đâu trong cấu trúc
Theo trang học vụ, Global Star School có hai lớp thuộc phần nhà trẻ là Tiny Star (12–24 tháng) và Shining Star (24–36 tháng), ba lớp thuộc phần mẫu giáo là Rising Star (3–4 tuổi), Glowing Star (4–5 tuổi) và Super Star (5–6 tuổi). Lớp Tiny Star đi vào giai đoạn hoạt động với đồ vật đang mạnh lên, lớp Shining Star là giai đoạn chuyển tiếp với ngôn ngữ phát triển nhanh và trò chơi bắt chước bắt đầu xuất hiện, còn ba lớp mẫu giáo vận hành quanh hoạt động chơi.
Trọng tâm và hoạt động cụ thể của từng lớp được trình bày ở hai chuyên mục học vụ nhà trẻ và học vụ mẫu giáo của trang này. Ở đây chỉ cần nhớ: tên lớp là của nhà trường, nhưng khung mục tiêu, lĩnh vực và mốc kết quả mong đợi của mỗi lớp là của chương trình quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 30 tháng có học chung chương trình với trẻ 3 tuổi được không?
Về chương trình, trẻ 30 tháng vẫn thuộc phần nhà trẻ với bốn lĩnh vực và kết quả mong đợi của nhóm 24–36 tháng. Một số trường ghép nhóm tuổi khi sĩ số ít, nhưng giáo viên vẫn phải đặt mục tiêu theo đúng độ tuổi của từng trẻ, nhất là phần chăm sóc và giấc ngủ.
Vì sao lớp nhà trẻ không có giờ học như lớp mẫu giáo?
Có, nhưng ngắn và nhẹ, thường là hoạt động cùng cô theo nhóm nhỏ trong ít phút như xem tranh, nghe hát, vận động theo nhạc. Ở tuổi này hoạt động chủ đạo là hoạt động với đồ vật, nên phần lớn việc học diễn ra khi trẻ chơi và khi được chăm sóc, không ở một giờ ngồi học.
Năm lĩnh vực của mẫu giáo có được dạy theo từng giờ riêng không?
Không hẳn. Chương trình khuyến khích tích hợp, nên một hoạt động thường chạm nhiều lĩnh vực. Trong kế hoạch, giáo viên vẫn ghi hoạt động học chính thuộc lĩnh vực nào, nhưng trong một ngày trẻ đi qua cả năm lĩnh vực qua chơi, sinh hoạt và hoạt động ngoài trời.
Con chuyển từ nhóm trẻ gia đình vào trường lớn có phải học lại từ đầu không?
Không. Chương trình theo độ tuổi chứ không theo số năm đã học, nên trẻ vào lớp đúng độ tuổi của mình. Giáo viên sẽ quan sát trong vài tuần đầu để biết trẻ đang ở đâu so với kết quả mong đợi và điều chỉnh hỗ trợ, không bắt trẻ đi lại các nội dung của độ tuổi nhỏ hơn.
Chế độ sinh hoạt trong chương trình có bắt buộc từng phút không?
Không bắt buộc từng phút. Đây là khung tham khảo giúp trường phân bổ thời gian hợp sức trẻ. Trường điều chỉnh theo mùa, theo điều kiện cơ sở và theo đặc điểm trẻ, nhưng cần giữ đủ thời gian ngủ, ăn, vận động ngoài trời và chơi tự do mà chương trình hướng tới.
Trẻ phát triển nhanh có được lên lớp mẫu giáo sớm không?
Việc xếp lớp theo độ tuổi do Điều lệ trường mầm non và quy định của trường. Phát triển nhanh ở một mặt như ngôn ngữ chưa có nghĩa trẻ sẵn sàng với nhịp sinh hoạt và sĩ số của lớp lớn hơn. Nên trao đổi với giáo viên dựa trên quan sát nhiều mặt trước khi tính chuyện lên lớp sớm.