Ở lớp nhà trẻ, cô quan sát trẻ bằng cách nhìn và ghi lại những gì trẻ thật sự làm và nói trong lúc chơi, ăn, ngủ, vận động: trẻ chọn gì, làm được tới đâu, giao tiếp ra sao, phản ứng với cô và bạn thế nào. Ghi chép phải là mô tả cụ thể, không phải nhận xét chung như "ngoan" hay "lười". Từ những ghi chép đó, cô chọn hoạt động, điều chỉnh độ khó, sắp xếp lại góc chơi và có cơ sở để trao đổi với gia đình.
Trẻ dưới ba tuổi không làm bài kiểm tra, không trả lời được câu hỏi "con hiểu chưa". Cách duy nhất để biết trẻ đang ở đâu là nhìn trẻ trong những việc trẻ vẫn làm hằng ngày. Chương trình giáo dục mầm non coi quan sát là phương pháp đánh giá chính ở nhà trẻ, nhưng giá trị lớn nhất của quan sát lại nằm ở chỗ khác: nó cho cô biết ngày mai nên dạy gì. Bài này đi vào phần đó của công việc, còn quy trình đánh giá định kỳ và hồ sơ cuối độ tuổi được trình bày ở mục đánh giá sự phát triển của trang.
Vì sao quan sát là công cụ chính ở tuổi nhà trẻ
Với trẻ lớn, giáo viên có thể hỏi, giao bài, nghe trẻ giải thích. Với trẻ 12–36 tháng, ngôn ngữ còn ít, trẻ chưa hiểu được tình huống "kiểm tra", và chỉ cần lạ người, lạ chỗ là trẻ không làm những gì vẫn làm được. Một bé tự xúc ngon lành mỗi trưa có thể ngồi im khi có người lạ đứng nhìn. Muốn biết thật, phải nhìn trong điều kiện quen thuộc, nhiều lần, qua nhiều ngày.
Quan sát cũng phù hợp với cách trẻ nhà trẻ học. Trẻ không học theo bài mà học qua chơi và sinh hoạt, nên bằng chứng về việc học cũng nằm trong chơi và sinh hoạt. Lần đầu một bé tự lấy cốc của mình trên giá, lần đầu hai bé đẩy xe cho nhau thay vì giật, lần đầu một bé ghép hai từ, đó là những dấu mốc cô chỉ bắt được nếu đang để ý.
Cuối cùng, quan sát là cách để cô dạy từng trẻ chứ không dạy "trẻ trung bình". Trong cùng một lớp Tiny Star có bé đã chạy và bé mới tập đi; trong lớp Shining Star có bé nói câu dài và bé mới nói từ đơn. Không quan sát, cô dễ chọn hoạt động cho số đông và bỏ quên hai đầu.
Cô để ý những gì
Cách trẻ bắt đầu ngày. Trẻ vào lớp ra sao, chia tay bố mẹ thế nào, mất bao lâu để bắt đầu chơi, tìm đến ai và tìm đến đồ chơi nào trước. Đây là chỉ báo tốt về cảm giác an toàn.
Trẻ chọn chơi gì và chơi thế nào. Góc nào trẻ hay tới, chơi một mình hay cạnh bạn, lặp lại một thao tác nhiều lần (đổ vào đổ ra, ném, xếp thành hàng), có chơi giả vờ không. Những lặp lại như vậy cho biết trẻ đang quan tâm điều gì để cô bổ sung đồ chơi phù hợp.
Vận động. Trẻ đi, chạy, leo, ngồi xổm, cầm nắm thế nào; có né tránh loại vận động nào không; tay nào trẻ hay dùng; trẻ có ngã nhiều bất thường không.
Giao tiếp. Trẻ hiểu lời nói tới đâu, đáp lại bằng gì (nhìn, chỉ, cử chỉ, từ, câu), có chủ động khởi đầu giao tiếp không, có dùng ánh mắt để chia sẻ sự chú ý với người lớn không.
Cảm xúc và tự điều chỉnh. Điều gì làm trẻ vui, buồn, giận; trẻ dịu lại bằng cách nào; trẻ chờ được bao lâu; trẻ phản ứng ra sao khi bị lấy đồ chơi.
Sinh hoạt. Trẻ tự làm được những phần nào trong ăn, rửa tay, thay đồ, vệ sinh; ngủ dễ hay khó; có thay đổi đột ngột nào so với thường ngày không.
Các cách ghi chép cô thường dùng
Không có cách ghi nào dùng được cho mọi việc. Các lớp mầm non thường phối hợp vài cách dưới đây, mỗi cách mạnh ở một chỗ:
| Cách ghi | Làm thế nào | Hợp để làm gì | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Ghi chép sự việc ngắn | Ghi vài dòng về một việc vừa xảy ra: ai, làm gì, nói gì, trong hoàn cảnh nào | Bắt những dấu mốc mới, hành vi đáng chú ý | Dễ thiên về điều nổi bật, bỏ sót trẻ trầm |
| Danh sách theo dõi | Đánh dấu những mục tiêu đã quan sát thấy trong khoảng thời gian nhất định | Nhìn nhanh cả lớp so với mục tiêu độ tuổi | Chỉ cho biết có hay chưa, không cho biết vì sao |
| Ghi theo mẫu thời gian | Quan sát một trẻ trong vài phút ở vài thời điểm trong ngày, ghi trẻ đang làm gì | Hiểu một trẻ mà cô thấy khó nắm bắt | Tốn thời gian, cần người khác trông lớp |
| Ảnh và sản phẩm của trẻ | Lưu ảnh lúc trẻ chơi, bức di màu, đồ nặn, kèm một dòng ghi chú | Thấy sự thay đổi qua nhiều tháng, chia sẻ với gia đình | Ảnh không nói lên quá trình nếu thiếu ghi chú |
| Ghi chép sinh hoạt hằng ngày | Ăn, ngủ, vệ sinh, tâm trạng trong ngày | Phát hiện thay đổi về sức khoẻ, thói quen | Dễ thành thủ tục, ghi cho có |
Ở lớp nhà trẻ, ghi chép thường rất ngắn, viết nhanh ngay trong lúc hoặc ngay sau sự việc, rồi được cô tổng hợp lại cuối ngày hoặc cuối tuần. Một cuốn sổ nhỏ trong túi áo hữu dụng hơn một biểu mẫu dài phải điền khi trẻ đã ngủ hết.
Mô tả chứ không phán xét: cách viết một ghi chép có ích
Sai lầm phổ biến nhất khi ghi quan sát là viết kết luận thay vì viết sự việc. "Bé A hôm nay hư, đánh bạn" là một phán xét; nó không cho biết điều gì đã xảy ra, cũng không giúp cô làm gì tiếp theo. So với: "Bé A đang xếp khối, bạn B lấy một khối, A kêu to rồi đẩy tay B. Cô nói: con muốn lấy lại khối phải không. A gật, chìa tay. Cô đưa B một khối khác." Ghi chép thứ hai cho biết nguyên nhân, cách trẻ phản ứng, điều đã giúp.
Mô tả cụ thể còn giúp tránh gắn nhãn. Một bé bị ghi "nhút nhát" nhiều lần dễ bị đối xử như một bé nhút nhát, và chính trẻ cũng dần nghe thấy cái nhãn đó. Trong khi những ghi chép cụ thể có thể cho thấy bé chỉ ngại lúc đông người, còn trong nhóm hai ba bạn thì rất chủ động. Thông tin như vậy dùng được; cái nhãn thì không.
Một quy tắc dễ nhớ khi đọc lại ghi chép: mọi câu đều phải là điều người khác đứng đó cũng nhìn thấy hoặc nghe thấy. "Bé cười, chạy lại ôm cô" là quan sát. "Bé rất yêu cô" là suy diễn. Suy diễn không bị cấm, nhưng nên viết riêng ra như một giả thuyết để kiểm lại bằng quan sát sau.
Từ quan sát đến điều chỉnh việc dạy
Quan sát chỉ có giá trị khi dẫn tới một việc làm khác đi. Cách các lớp thường biến ghi chép thành hành động diễn ra theo một vòng lặp:
- Ghi lại sự việc cụ thể trong lúc trẻ chơi và sinh hoạt.
- Cuối tuần, đọc lại ghi chép của từng trẻ và của cả lớp, tìm điều lặp lại: một sở thích, một kỹ năng mới, một khó khăn.
- Đặt điều đó cạnh mục tiêu theo tháng tuổi trong chương trình để thấy trẻ đang ở đâu và bước tiếp theo vừa sức là gì.
- Điều chỉnh kế hoạch: thêm đồ chơi vào góc, đổi độ khó của một trò chơi, chia lại nhóm nhỏ, thay đổi một bước trong sinh hoạt.
- Quan sát lại xem điều chỉnh có tác dụng không, rồi tiếp tục vòng mới.
Ví dụ: cô để ý ba bé trong lớp Tiny Star liên tục đổ đồ chơi ra khỏi rổ rồi bỏ vào. Thay vì nhắc các bé "đừng đổ", cô bổ sung vào góc vài chai nhựa miệng rộng, ống, hạt to an toàn để các bé đổ vào lấy ra. Mối quan tâm của trẻ thành chất liệu học, và hành vi bị coi là phá phách trở thành hoạt động có mục tiêu về vận động tinh và khái niệm trong – ngoài.
Những thiên lệch dễ mắc khi quan sát và cách tránh
Chỉ thấy trẻ ồn. Trẻ hay khóc, hay chạy, hay đến bám cô được ghi rất nhiều; trẻ chơi yên lặng một góc có thể cả tuần không có dòng nào. Cách chữa đơn giản là đếm: cuối tuần xem trẻ nào ít ghi chép nhất và dành thời gian nhìn riêng trẻ đó.
Thấy điều mình đã nghĩ sẵn. Khi đã có ấn tượng một bé "hay giành đồ", cô dễ ghi lại mọi lần bé giành và bỏ qua những lần bé chia. Viết sự việc cụ thể, kể cả những sự việc trái với ấn tượng ban đầu, giúp kiểm lại ấn tượng đó.
Một ngày xấu thành kết luận. Trẻ nhỏ thay đổi theo giấc ngủ, sức khoẻ, chuyện ở nhà. Một buổi sáng quấy không nói lên điều gì; năm buổi sáng giống nhau trong hai tuần mới đáng chú ý.
So với bạn thay vì so với chính trẻ. Đặt trẻ cạnh bạn giỏi nhất lớp làm mọi trẻ khác trông chậm. Thước đo hữu ích là tiến triển của trẻ so với tháng trước và so với khoảng kỳ vọng của độ tuổi.
Khi quan sát cho thấy cần trao đổi thêm
Phần lớn những gì cô quan sát được là sự khác biệt bình thường giữa các trẻ. Nhưng đôi khi ghi chép qua nhiều tuần cho thấy một điều cần chú ý hơn: trẻ hầu như không đáp lại khi được gọi tên, ít dùng ánh mắt hay chỉ tay để chia sẻ, mất đi những từ hay kỹ năng đã có, vận động khác hẳn bạn cùng tuổi ở một bên cơ thể. Đó là lúc ghi chép cụ thể trở nên quý, vì nó giúp cuộc trao đổi với gia đình dựa trên sự việc chứ không dựa trên cảm giác.
Cô chủ nhiệm không chẩn đoán. Vai trò của cô là chia sẻ với phụ huynh những gì đã thấy, hỏi xem ở nhà có giống không, và gợi ý gia đình hỏi ý kiến bác sĩ nhi khi cần. Sàng lọc và đánh giá chuyên sâu thuộc về chuyên môn y tế và giáo dục đặc biệt; hệ thống có trang riêng cho phần này.
Ở chiều ngược lại, phụ huynh cũng là người quan sát quan trọng. Những gì gia đình thấy ở nhà, như cách con chơi với anh chị, từ con hay nói, điều con sợ, bổ sung cho bức tranh mà cô thấy ở lớp. Một cuộc trao đổi tốt là hai bên cùng đặt quan sát của mình lên bàn, không phải một bên thông báo kết quả cho bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Cô quan sát nhiều trẻ cùng lúc thì có sót không?
Có thể sót nếu chỉ dựa vào trí nhớ. Vì vậy các lớp thường chia nhau: mỗi cô theo dõi kỹ nhóm trẻ mình phụ trách chính, và trong tuần lần lượt dành thời gian quan sát tập trung vài trẻ. Đọc lại ghi chép cuối tuần giúp phát hiện trẻ nào ít được ghi để chú ý thêm.
Phụ huynh có được xem ghi chép quan sát của con không?
Điều này tuỳ quy định của trường, nhưng thông thường phụ huynh được trao đổi nội dung chính qua sổ liên lạc, ứng dụng của trường hoặc buổi gặp định kỳ. Phụ huynh có thể hỏi cô những ví dụ cụ thể về con, vì đó là cách hiểu rõ nhất con đang làm gì ở lớp.
Quan sát có giống với đánh giá cuối độ tuổi không?
Không hoàn toàn. Quan sát diễn ra hằng ngày và phục vụ việc dạy. Đánh giá theo giai đoạn dùng những quan sát đó để so với kết quả mong đợi của độ tuổi trong chương trình, ở những thời điểm nhất định. Cả hai đều không cho điểm và không xếp hạng trẻ.
Cô có quay video trẻ để quan sát không?
Một số lớp dùng ảnh hoặc video ngắn làm tư liệu quan sát và chia sẻ với gia đình, theo quy định của trường về quyền riêng tư của trẻ. Phụ huynh nên hỏi trường hình ảnh của con được dùng vào việc gì, lưu ở đâu và ai được xem.
Con ở nhà khác hẳn ở lớp thì quan sát của ai đúng?
Cả hai đều đúng. Trẻ nhỏ cư xử khác nhau tuỳ môi trường, người lớn và mức độ quen thuộc. Khác biệt đó tự nó là thông tin có ích, ví dụ con nói nhiều ở nhà nhưng ít ở lớp cho thấy con cần thêm thời gian để thoải mái với nhóm.