Theo Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trẻ được đánh giá theo hai nhịp: đánh giá hằng ngày để giáo viên điều chỉnh hoạt động ngay trong ngày hoặc hôm sau, và đánh giá theo giai đoạn để xem trẻ đạt tới đâu so với mục tiêu của độ tuổi, rồi điều chỉnh kế hoạch giáo dục cho giai đoạn kế tiếp. Cách đánh giá dựa trên quan sát, trò chuyện với trẻ, bài tập dưới dạng tình huống chơi, phân tích sản phẩm trẻ làm ra và trao đổi với cha mẹ. Chương trình không có thang điểm, không có bảng xếp hạng.
Nói cách khác, ở mầm non đánh giá là công cụ làm việc của giáo viên chứ không phải một kỳ thi của trẻ. Kết quả trả lời câu hỏi "lớp nên dạy gì, tổ chức thế nào cho các con", chứ không trả lời câu hỏi "con giỏi hay kém hơn bạn". Bài này đi qua cái khung chung đó: văn bản nào quy định, đánh giá cái gì, ai làm, làm bằng cách nào, kết quả đi đâu, và phụ huynh nhìn vào đâu để biết việc đánh giá ở lớp con mình đang được làm thật.
Văn bản nào quy định việc đánh giá trẻ
Khung pháp lý của việc đánh giá nằm ngay trong Chương trình giáo dục mầm non, ban hành lần đầu kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, được sửa đổi bởi Thông tư 28/2016/TT-BGDĐT và Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT. Bộ đã công bố văn bản hợp nhất các lần sửa này năm 2021, và đó là bản giáo viên dùng khi lập kế hoạch. Mỗi phần của chương trình, nhà trẻ và mẫu giáo, đều có một mục riêng nói về đánh giá sự phát triển của trẻ: mục đích, nội dung, phương pháp và cách sử dụng kết quả.
Bên cạnh chương trình, giáo viên còn dựa vào phần "kết quả mong đợi" theo từng độ tuổi được in trong chính chương trình. Đây là những mô tả cụ thể kiểu "trẻ biết tự xúc cơm", "trẻ kể lại được sự việc theo trình tự", là nguồn để giáo viên chọn chỉ số khi đánh giá theo giai đoạn. Với trẻ 5 tuổi, nhiều trường dùng thêm Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi làm công cụ tham khảo; phần đó thuộc chuyên mục chuyển tiếp lên lớp 1 của trang.
Lần sửa năm 2020 làm mềm phần đánh giá theo giai đoạn: nhà trường chủ động chọn mốc đánh giá hợp với kế hoạch của mình thay vì bám một lịch cứng. Câu chữ chính xác của từng điều khoản nên đọc thẳng trong văn bản hợp nhất trên cổng thông tin của Bộ, vì các tài liệu tập huấn đôi khi diễn giải lệch nhau đôi chút.
Hai nhịp đánh giá đặt cạnh nhau
Phần lớn băn khoăn của phụ huynh đến từ việc lẫn hai nhịp đánh giá với nhau. Đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng khác về câu hỏi, về tần suất và về chỗ kết quả được dùng:
| Khía cạnh | Đánh giá hằng ngày | Đánh giá theo giai đoạn |
|---|---|---|
| Câu hỏi chính | Hôm nay các con thế nào, hoạt động có hợp không | Sau một giai đoạn, trẻ đạt tới đâu so với mục tiêu |
| Nội dung | Sức khoẻ; cảm xúc, thái độ, hành vi; kiến thức và kỹ năng thể hiện trong hoạt động | Mức độ phát triển ở từng lĩnh vực theo chỉ số giáo viên đã chọn |
| Tần suất | Mỗi ngày, gắn với từng hoạt động | Cuối chủ đề, tháng, học kỳ hoặc cuối độ tuổi, tuỳ kế hoạch trường |
| Ghi chép | Chỉ ghi điều nổi bật hoặc bất thường | Ghi theo chỉ số, có minh chứng đi kèm |
| Kết quả dùng để | Đổi cách tổ chức ngay hôm sau | Điều chỉnh mục tiêu, nội dung cho giai đoạn kế tiếp |
Điểm chung của hai nhịp là cùng hướng về kế hoạch giáo dục. Đánh giá hằng ngày giống người lái xe nhìn đường để chỉnh tay lái; đánh giá theo giai đoạn giống lúc dừng lại xem bản đồ, biết mình đã đi được bao xa và đoạn tới nên rẽ hướng nào. Không nhịp nào sinh ra để so trẻ này với trẻ khác.
Năm cách giáo viên thu thông tin về trẻ
Quan sát. Đây là phương pháp chính, chiếm phần lớn thời gian đánh giá. Giáo viên nhìn trẻ trong lúc chơi, ăn, ngủ, chơi ngoài trời, hoạt động học, và ghi lại hành vi cụ thể thay vì cảm nhận chung. "Bé tự cài được ba khuy áo" có ích hơn nhiều so với "bé khéo tay".
Trò chuyện, giao tiếp với trẻ. Hỏi trẻ đang làm gì, vì sao lại làm vậy, sau đó định làm gì. Câu trả lời cho thấy vốn từ, cách trẻ suy luận và cả tâm trạng của trẻ hôm đó.
Bài tập dưới dạng tình huống. Ở mầm non, "bài tập" là một trò chơi hay tình huống được dựng có chủ ý, chẳng hạn đưa cho trẻ năm chiếc cốc và năm chiếc thìa để xem trẻ có ghép một đối một không. Trẻ không biết mình đang bị kiểm tra, và cũng không nên biết.
Phân tích sản phẩm hoạt động. Tranh vẽ, đồ nặn, mô hình xếp khối, bức cắt dán là dấu vết cụ thể của vận động tinh, ý tưởng và sự kiên trì. Sản phẩm được giữ lại theo thời gian thì giáo viên thấy được sự thay đổi.
Trao đổi với cha mẹ. Có những kỹ năng trẻ chỉ thể hiện ở nhà, như tự mặc quần áo khi không bị vội, nói chuyện nhiều với ông bà. Thông tin gia đình lấp chỗ trống mà giờ ở lớp không thấy được.
Đánh giá trẻ ở những lĩnh vực nào
Ở phần mẫu giáo, nội dung đánh giá theo giai đoạn đi theo năm lĩnh vực phát triển của chương trình: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Ở phần nhà trẻ, chương trình gom thành bốn lĩnh vực, trong đó tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ đi chung một nhóm, vì ở tuổi rất nhỏ hai mảng này đan vào nhau quá chặt để tách riêng.
Việc chia lĩnh vực không có nghĩa trẻ được kiểm từng môn. Một buổi chơi đóng vai bán hàng cho giáo viên thấy cùng lúc trẻ đếm được bao nhiêu (nhận thức), nói câu dài thế nào (ngôn ngữ), có chờ tới lượt không (kỹ năng xã hội), và tay cầm nắm đồ vật ra sao (thể chất). Giáo viên ghi các quan sát đó vào đúng lĩnh vực, nhưng trẻ chỉ đang chơi.
Đánh giá hằng ngày thì rộng hơn và bắt đầu từ những thứ rất đời thường: con có ăn ngon miệng không, ngủ trưa có trằn trọc không, có biểu hiện mệt, sốt, buồn bất thường không, hôm nay có điều gì mới con làm được. Ở lứa tuổi này sức khoẻ và cảm xúc quyết định gần như toàn bộ khả năng học, nên chúng được xếp đầu danh sách chứ không phải phần phụ.
Kết quả đánh giá đi về đâu
Theo chương trình, kết quả đánh giá được dùng để điều chỉnh kế hoạch chăm sóc, giáo dục. Trong thực tế lớp học, điều đó có nghĩa là một vài việc rất cụ thể. Nếu nhiều trẻ trong lớp còn lúng túng khi cầm kéo, kế hoạch tháng sau sẽ có thêm hoạt động xé dán, kẹp đồ vật bằng kẹp gỗ trước khi quay lại với kéo. Nếu một trẻ thường đứng ngoài nhóm chơi, giáo viên sẽ chủ động ghép trẻ với một bạn hiền và giao cho hai bạn một việc chung.
Kết quả cũng là nội dung chính của các buổi trao đổi với phụ huynh. Một kết quả đánh giá tốt khi đưa tới gia đình phải trả lời được ba câu: con đang làm được gì, con đang tập gì, và lớp cùng gia đình sẽ hỗ trợ việc đang tập đó thế nào. Một bản nhận xét chỉ toàn lời khen chung chung, hoặc chỉ liệt kê điều con "chưa đạt", là bản nhận xét chưa làm hết việc của nó.
Kết quả đánh giá không được dùng để xếp loại trẻ, không quyết định việc trẻ có được lên lớp hay không, vì trẻ mầm non chuyển lớp theo độ tuổi. Khi một trẻ có nhiều chỉ số chưa đạt kéo dài qua nhiều giai đoạn, đó là tín hiệu để giáo viên trao đổi kỹ với gia đình, và nếu cần thì gợi ý tìm tới chuyên gia đánh giá chuyên sâu, chứ không phải lý do để dán nhãn.
Phụ huynh nhìn vào đâu để biết lớp đang đánh giá thật
Đánh giá làm thật để lại dấu vết. Không cần đòi xem sổ sách của giáo viên, phụ huynh vẫn nhận ra qua những dấu hiệu sau:
- Lời kể của giáo viên về con có chi tiết hành vi cụ thể, có thời điểm, có bối cảnh, không chỉ là "con ngoan, con giỏi".
- Sản phẩm của con được giữ lại và ghi ngày, đặt cạnh nhau qua các tháng để thấy sự thay đổi.
- Giáo viên hỏi lại gia đình những điều ở nhà: giấc ngủ, cách con nói chuyện, việc con tự làm.
- Sau một giai đoạn, có thay đổi nhìn thấy được trong hoạt động của lớp, như thêm góc chơi, đổi cách chia nhóm.
- Kết quả nói về điều con đang tập chứ không dừng ở chữ "đạt" hay "chưa đạt".
- Không có điểm số, không có bảng xếp thứ tự, không có danh hiệu "bé giỏi nhất lớp" sau mỗi đợt đánh giá.
Nếu thấy thiếu hẳn những dấu hiệu này, câu hỏi nên đặt ra với giáo viên rất đơn giản: "Gần đây cô thấy con làm được điều gì mới, và con đang cần tập thêm điều gì?" Một giáo viên đang quan sát thật thường trả lời được ngay, kèm một ví dụ.
Đánh giá ở trường mầm non khác kiểm tra ở phổ thông ra sao
Ở tiểu học, học sinh được đánh giá thường xuyên và định kỳ theo quy định riêng của cấp học, có bài kiểm tra, có mức hoàn thành. Phụ huynh quen với cách đó nên dễ mang kỳ vọng ấy xuống mầm non và hỏi "con được mấy điểm". Hai cấp học khác nhau từ gốc: mầm non không có môn học, không có sách giáo khoa, không có bài kiểm tra viết, và trẻ chưa đọc chưa viết thì cũng không thể làm bài theo kiểu đó.
Lý do sâu hơn nằm ở bản chất phát triển của trẻ nhỏ. Trẻ dưới sáu tuổi phát triển không đều, nhảy vọt ở mảng này trong khi chững lại ở mảng khác, và chênh lệch vài tháng tuổi trong cùng một lớp đã đủ tạo khác biệt lớn. Một con số đo tại một thời điểm vì thế nói rất ít về trẻ, trong khi một chuỗi quan sát qua nhiều tháng nói nhiều hơn hẳn.
Đó cũng là lý do chuyên mục này dành riêng từng bài cho đánh giá hằng ngày, đánh giá cuối giai đoạn, hồ sơ của trẻ, cách đọc sản phẩm trẻ làm, các buổi trao đổi với gia đình và câu hỏi khó nhất: khi nào cần một đánh giá chuyên sâu hơn những gì lớp mầm non làm được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non có phải làm bài kiểm tra cuối năm không?
Không. Chương trình giáo dục mầm non không quy định bài kiểm tra. Cuối giai đoạn hay cuối độ tuổi, giáo viên tổng hợp các quan sát, sản phẩm và tình huống chơi đã dựng để xem trẻ đạt chỉ số nào. Trẻ có thể được mời làm một vài việc nhỏ, nhưng dưới hình thức trò chơi, không có giấy bút chấm điểm.
Ai là người đánh giá con ở lớp?
Giáo viên phụ trách lớp là người đánh giá chính, vì họ ở cạnh trẻ hằng ngày. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn xem lại kết quả, góp ý cách đánh giá. Phụ huynh không chấm, nhưng cung cấp thông tin ở nhà để kết quả đầy đủ hơn.
Kết quả đánh giá có được ghi vào học bạ không?
Mầm non không có học bạ như phổ thông. Kết quả thường nằm trong sổ theo dõi hoặc hồ sơ của trẻ do trường quản lý, và được chia sẻ với gia đình qua các buổi trao đổi. Cách lưu cụ thể tuỳ quy định nội bộ từng trường.
Con chưa đạt một vài chỉ số thì có bị ở lại lớp không?
Không. Trẻ mầm non chuyển nhóm, chuyển lớp theo độ tuổi. Chỉ số chưa đạt là tín hiệu để giáo viên và gia đình cùng chú ý hơn tới mảng đó trong giai đoạn sau, không phải căn cứ để giữ trẻ lại.
Phụ huynh có được xem kết quả đánh giá của con không?
Có, và nên được trao đổi định kỳ. Cách chia sẻ mỗi trường một khác: buổi gặp trực tiếp, phiếu nhận xét, hồ sơ sản phẩm. Phụ huynh có quyền hỏi rõ kết quả dựa trên những quan sát nào.
Đánh giá theo giai đoạn diễn ra bao lâu một lần?
Từ lần sửa chương trình năm 2020, nhà trường chủ động chọn mốc theo kế hoạch của mình, thường là cuối chủ đề, cuối tháng, cuối học kỳ hoặc cuối độ tuổi. Phụ huynh có thể hỏi trường lịch đánh giá trong năm học để biết khi nào có buổi trao đổi.