Đánh giá trẻ hằng ngày là việc giáo viên mầm non theo dõi từng trẻ trong suốt ngày học ở ba mặt: sức khoẻ; cảm xúc, thái độ và hành vi; kiến thức và kỹ năng trẻ thể hiện trong hoạt động. Mục đích là chỉnh ngay cách tổ chức cho hôm sau, không phải để cho điểm. Giáo viên không viết dài cho mọi trẻ mỗi ngày; thông lệ là chỉ ghi lại những điều nổi bật hoặc bất thường, cùng nhận xét về hoạt động nào hợp, hoạt động nào chưa.
Phụ huynh thường chỉ thấy phần nổi của việc này: một câu nhắn cuối ngày "hôm nay con ăn hết suất, ngủ ngon", hay một lời kể khi đón con. Phần chìm phía sau là cả một chu trình nhỏ lặp lại mỗi ngày: nhìn, ghi, nghĩ lại, sửa. Bài dưới đây tả chu trình đó theo đúng nhịp một ngày ở lớp, giúp phụ huynh hiểu lời nhắn cuối ngày đến từ đâu và hỏi lại thế nào cho có ích.
Ba mặt giáo viên theo dõi mỗi ngày
Sức khoẻ đứng đầu. Giáo viên để ý trẻ ăn được bao nhiêu, có biếng ăn khác thường không, giấc ngủ trưa dài hay ngắn, đi vệ sinh có gì lạ, có sốt, ho, chảy nước mũi, có vết trầy hay bầm mới. Với nhóm nhà trẻ, phần này chiếm phần lớn sự chú ý vì trẻ chưa tự nói được mình mệt. Những quan sát sức khoẻ thường được báo cho phụ huynh ngay trong ngày chứ không đợi tới kỳ đánh giá.
Cảm xúc, thái độ và hành vi là mặt thứ hai: trẻ đến lớp vui hay khóc lâu, có hào hứng tham gia hoạt động không, có giận dữ, rút lui hay tranh giành nhiều bất thường, có điều gì làm trẻ sợ. Một trẻ thường ngày hoạt bát bỗng ngồi lặng cả buổi là thông tin quan trọng, có khi báo trước một cơn ốm, có khi phản ánh một thay đổi ở nhà như có em bé, chuyển nhà, bố mẹ đi xa.
Kiến thức và kỹ năng là mặt thứ ba, nhưng không đo bằng câu hỏi kiểm tra. Giáo viên nhìn xem trong hoạt động hôm nay trẻ làm được gì: đếm được mấy chiếc lá khi chơi ở sân, gọi tên được màu nào khi pha màu, tự xúc cơm gọn chưa, dùng được câu nối "vì… nên…" khi kể chuyện. Những gì trẻ làm được lần đầu đáng ghi nhất, vì đó là dấu hiệu của bước phát triển mới.
Một ngày ở lớp nhìn qua mắt người đánh giá
Đánh giá hằng ngày không có một "giờ đánh giá" riêng. Nó rải trong từng khoảnh khắc của ngày, và mỗi khoảnh khắc cho giáo viên một loại thông tin khác:
- Giờ đón trẻ: sắc mặt, tâm trạng khi chia tay bố mẹ, lời dặn của gia đình về đêm qua ngủ thế nào, sáng nay ăn gì. Đây là điểm khởi đầu để hiểu cả ngày của trẻ.
- Thể dục sáng và chơi ngoài trời: dáng chạy, khả năng giữ thăng bằng, leo trèo, phản xạ khi bóng lăn tới, cách trẻ chơi cùng bạn ở không gian rộng.
- Hoạt động học có chủ định: trẻ có hiểu yêu cầu không, theo được bao lâu, lúng túng ở bước nào. Đây là lúc giáo viên thấy rõ nhất hoạt động mình chuẩn bị có hợp sức lớp không.
- Chơi ở các góc: trẻ chọn góc nào, chơi một mình hay cùng bạn, có bắt chước vai người lớn không, có giải quyết được tranh chấp đồ chơi không.
- Giờ ăn và ngủ: kỹ năng tự phục vụ, cảm giác ngon miệng, việc trẻ thử món lạ, giấc ngủ có yên không.
- Hoạt động chiều và giờ trả trẻ: mức mệt cuối ngày, những gì trẻ kể lại về buổi sáng, và cuộc trao đổi ngắn với phụ huynh.
Không giáo viên nào nhìn được mọi trẻ ở mọi khoảnh khắc. Vì thế nhiều lớp chia nhau theo dõi: cô này để ý nhóm ở góc xây dựng, cô kia để ý nhóm ở góc nghệ thuật, cuối buổi hai cô trao đổi lại. Ở lớp có trợ giảng và bảo mẫu, những người này cũng là nguồn quan sát quý, nhất là về giờ ăn và giờ ngủ.
Ghi chép cuối ngày: viết ít nhưng đúng chỗ
Cuối ngày, giáo viên dành ít phút ghi lại những gì đáng ghi. Thông lệ phổ biến ở các trường là không viết nhận xét đầy đủ cho từng trẻ mỗi ngày, vì làm vậy vừa không khả thi với lớp hai, ba chục trẻ, vừa đẩy giáo viên tới chỗ viết công thức cho xong. Thứ được ghi là những điều nổi bật: trẻ lần đầu làm được việc gì, trẻ có biểu hiện bất thường gì, sự cố gì xảy ra, hoạt động nào trẻ hào hứng hay chán.
Một dòng ghi tốt có ba phần: chuyện gì, lúc nào, trong bối cảnh nào. "Giờ chơi góc, An tự chia sáu chiếc bánh nhựa cho ba bạn, mỗi bạn hai chiếc, rồi nói: đủ rồi" là một dòng có giá trị. "An học tốt môn toán" là một dòng gần như vô dụng, vì nó là kết luận chứ không phải quan sát, và không ai kiểm lại được.
Phần thứ hai của ghi chép cuối ngày là nhận xét về chính hoạt động: hoạt động nào kéo dài quá sức chú ý của trẻ, đồ dùng nào thiếu, nhóm nào cần chia nhỏ hơn. Phần này hay bị phụ huynh quên mất, nhưng nó mới là lý do đánh giá hằng ngày tồn tại: giúp giáo viên tự sửa mình trước khi đòi trẻ thay đổi.
Từ điều thấy hôm nay tới việc sửa hôm sau
Giá trị của đánh giá hằng ngày nằm ở bước cuối: quan sát dẫn tới một thay đổi cụ thể. Vài ví dụ thường gặp ở lớp mẫu giáo:
| Điều quan sát được | Cách hiểu có thể | Điều chỉnh hôm sau |
|---|---|---|
| Nửa lớp rời chỗ sau mười phút hoạt động kể chuyện | Thời lượng dài hơn sức tập trung của nhóm tuổi | Rút ngắn, chen một trò vận động giữa chừng |
| Ba trẻ tranh nhau một bộ đồ chơi nấu ăn | Góc chơi thiếu đồ, hoặc trẻ chưa có cách thay phiên | Thêm đồ, dạy trẻ dùng đồng hồ cát để chờ lượt |
| Một trẻ không ăn, ngồi lặng, sờ trán ấm | Có thể sắp ốm | Báo phụ huynh ngay trong ngày, theo dõi nhiệt độ |
| Nhiều trẻ lần đầu tự cắt theo đường thẳng | Kỹ năng vận động tinh đã sẵn sàng cho bước kế | Thêm hoạt động cắt đường cong ở góc nghệ thuật |
| Một trẻ mới hay đứng nhìn, không vào nhóm | Trẻ còn đang làm quen, chưa tìm được bạn | Giao trẻ cùng một bạn hiền một việc chung nhỏ |
Chú ý cột giữa ghi "cách hiểu có thể" chứ không phải "nguyên nhân". Giáo viên giỏi giữ các giả thuyết ở dạng mở và kiểm lại bằng quan sát những ngày sau, thay vì vội kết luận từ một lần nhìn.
Khi một điều bất thường lặp lại nhiều ngày
Một lần trẻ khóc dữ lúc chia tay mẹ, một buổi trẻ không chịu ăn, một trận giận ném đồ chơi đều là chuyện thường của tuổi mầm non. Đánh giá hằng ngày trở nên có ích thật sự khi giáo viên nhận ra mẫu lặp: cùng một biểu hiện xuất hiện nhiều ngày, ở nhiều hoạt động, hoặc vào cùng một thời điểm trong ngày. Chính những dòng ghi ngắn có ngày tháng cho phép nhìn ra mẫu lặp đó, điều mà trí nhớ của một người trông hai chục trẻ không làm nổi.
Khi thấy mẫu lặp, việc đầu tiên giáo viên làm là quan sát có chủ đích hơn: chú ý trẻ đó vào những giờ dễ xảy ra chuyện, ghi rõ chuyện gì xảy ra ngay trước và ngay sau biểu hiện. Chẳng hạn một trẻ hay cắn bạn có thể chỉ cắn ở góc chơi đông người, khi bị giành đồ, và cắn xong thì được người lớn bế ra ngoài. Ba chi tiết đó gợi ra cách xử lý khác hẳn so với kết luận chung "con hay đánh bạn".
Bước tiếp theo là trao đổi với gia đình, mang theo những ghi chép cụ thể chứ không mang theo nhận định. Phần lớn mẫu lặp có lời giải đơn giản khi hai bên ghép thông tin: trẻ ngủ muộn mấy hôm nay, trẻ đang mọc răng, trẻ vừa đổi người đưa đón. Chỉ khi mẫu lặp kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng rõ tới việc học và chơi của trẻ, và đã thử điều chỉnh mà chưa đỡ, giáo viên mới tính tới việc gợi ý một đánh giá chuyên sâu. Việc đó có bài riêng trong chuyên mục này.
Lời nhắn cuối ngày gửi phụ huynh nên đọc thế nào
Nhiều trường gửi phụ huynh một lời nhắn ngắn mỗi ngày qua sổ liên lạc hoặc ứng dụng của trường. Đó là một lát cắt của đánh giá hằng ngày, thường thiên về sức khoẻ và sinh hoạt: ăn, ngủ, vệ sinh, tâm trạng. Lời nhắn này đáng tin nhất ở những thay đổi bất thường. Nếu nhiều ngày liền ghi con ăn ít hơn mọi khi, đó là điều đáng hỏi lại.
Điều phụ huynh không nên làm là đọc lời nhắn cuối ngày như một bản tổng kết năng lực. Một ngày con không chịu tham gia hoạt động vẽ không nói lên con kém vẽ; có thể con buồn ngủ, có thể hôm đó con mải mê ở góc khác. Kết luận về sự phát triển cần cả một chuỗi quan sát, và đó là việc của đánh giá theo giai đoạn.
Cách hỏi lại hiệu quả nhất là hỏi về chuyện cụ thể thay vì hỏi chung. "Hôm nay con chơi với ai, chơi gì?" hay "Lúc ngủ trưa con có khó vào giấc không?" giúp giáo viên trả lời bằng quan sát thật. Câu "Con ở lớp có ngoan không?" gần như luôn nhận về câu "Con ngoan ạ", và không ai biết thêm điều gì.
Những hiểu lầm hay gặp về đánh giá hằng ngày
"Cô không ghi gì về con tức là cô không để ý con." Không hẳn. Vì thông lệ chỉ ghi điều nổi bật, một ngày bình thường, êm ả của trẻ có thể không để lại dòng nào. Muốn biết giáo viên nắm con tới đâu, hãy hỏi trực tiếp một câu cụ thể.
"Đánh giá hằng ngày là để báo cáo cho phụ huynh." Báo cho phụ huynh chỉ là một phần. Người dùng kết quả đầu tiên là chính giáo viên, để sửa hoạt động của ngày hôm sau.
"Ngày nào cũng phải có tiến bộ mới." Phát triển của trẻ đi theo bậc thang không đều, có những tuần dậm chân rồi bất ngờ nhảy lên. Một chuỗi ngày không có gì mới là bình thường.
"Ghi càng nhiều càng tốt." Ghi quá nhiều dẫn tới ghi qua loa. Vài dòng có bối cảnh rõ có giá trị hơn một trang chữ "con ngoan, ăn hết, ngủ ngon" lặp lại mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có ghi nhận xét riêng cho từng trẻ mỗi ngày không?
Thường là không, và chương trình cũng không đòi hỏi việc đó. Giáo viên ghi những điều nổi bật hoặc bất thường của những trẻ có chuyện đáng ghi, cùng nhận xét chung về hoạt động. Với sức khoẻ và sinh hoạt, nhiều trường có lời nhắn ngắn cho từng trẻ, nhưng đó là thông tin sinh hoạt hơn là đánh giá phát triển.
Con bị ngã trầy ở lớp mà lời nhắn không ghi thì có sao không?
Sự cố về an toàn và sức khoẻ nên được báo cho phụ huynh ngay trong ngày, không đợi tới lời nhắn. Nếu phụ huynh phát hiện vết thương mà không được báo, nên hỏi lại giáo viên trực tiếp và nhẹ nhàng, để cùng xem quy trình báo tin của lớp có chỗ nào sót.
Phụ huynh có nên kể cho cô những chuyện ở nhà không?
Nên, nhất là những thay đổi có thể ảnh hưởng tới cảm xúc của trẻ: có em bé, chuyển nhà, người thân ốm, bố hoặc mẹ đi công tác dài ngày. Giáo viên sẽ hiểu đúng hơn những biểu hiện khác thường ở lớp, và không vội kết luận sai.
Đánh giá hằng ngày có dùng để tổng hợp cuối kỳ không?
Có. Những dòng ghi có giá trị trong ngày là một phần minh chứng khi giáo viên đánh giá theo giai đoạn. Đó là lý do một dòng ghi nên có chi tiết cụ thể, để vài tuần sau đọc lại vẫn hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Lớp nhà trẻ và lớp mẫu giáo đánh giá hằng ngày có khác nhau không?
Cùng ba mặt, nhưng trọng tâm khác. Với nhà trẻ, sức khoẻ, ăn ngủ và cảm xúc chiếm phần lớn sự chú ý vì trẻ còn rất nhỏ, chưa tự nói được nhu cầu. Lên mẫu giáo, phần kỹ năng trong hoạt động và tương tác với bạn được ghi nhiều hơn.