Đánh giá trẻ theo giai đoạn là lúc giáo viên mầm non dừng lại sau một khoảng thời gian, thường là cuối một chủ đề, cuối tháng, cuối học kỳ hoặc cuối độ tuổi, để xem từng trẻ đã đạt tới đâu so với những mục tiêu đặt ra cho giai đoạn đó, rồi dựa vào kết quả mà sửa kế hoạch giáo dục cho giai đoạn sau. Giáo viên chọn trước một số chỉ số từ mục tiêu của độ tuổi, thu minh chứng qua quan sát, tình huống chơi và sản phẩm của trẻ, rồi ghi mức độ trẻ đạt được. Không có bài thi, không có điểm.
Khác với đánh giá hằng ngày vốn rải đều và ghi ít, đánh giá theo giai đoạn có chủ đích rõ, có danh sách chỉ số và có minh chứng cho từng trẻ. Đây cũng là phần phụ huynh hay được nghe kể lại nhất qua phiếu nhận xét hoặc buổi trao đổi. Bài này đi qua cách một đợt đánh giá như vậy được làm từng bước, sự khác nhau giữa cuối chủ đề và cuối độ tuổi, và cách đọc đúng hai chữ "đạt", "chưa đạt".
Mốc đánh giá do ai chọn
Trước lần sửa chương trình năm 2020, nhiều trường quen đánh giá định kỳ theo những mốc gần như cố định. Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT trao cho nhà trường quyền chủ động hơn trong việc phát triển chương trình của trường, trong đó có việc chọn mốc đánh giá theo giai đoạn sao cho khớp với kế hoạch năm học. Một trường tổ chức theo chủ đề dài bốn tuần có thể đánh giá ở cuối mỗi chủ đề; một trường tổ chức theo dự án có thể đánh giá khi khép lại dự án; hầu hết đều có đợt đánh giá cuối năm học, tương đương cuối độ tuổi.
Quyền chọn mốc không có nghĩa là đánh giá bao nhiêu cũng được. Đánh giá quá dày làm giáo viên mất thời gian dạy để lo thu minh chứng, trẻ bị dựng tình huống liên tục; đánh giá quá thưa thì kế hoạch chậm được sửa, những trẻ cần hỗ trợ bị phát hiện muộn. Phần lớn trường cân ở mức vài đợt mỗi năm học, cộng với đợt cuối năm.
Phụ huynh muốn biết lịch cụ thể của lớp con có thể hỏi trường kế hoạch năm học. Lịch này thuộc phạm vi kế hoạch giáo dục của trường và thường được thông báo cùng các mốc học vụ khác như họp phụ huynh đầu năm, tổng kết cuối năm.
Một đợt đánh giá cuối chủ đề, làm từng bước
Cách làm cụ thể mỗi trường một khác, nhưng một đợt đánh giá làm đúng tinh thần chương trình thường đi qua các bước sau:
- Chọn chỉ số từ mục tiêu. Ngay khi lập kế hoạch chủ đề, giáo viên đã chọn một số mục tiêu từ "kết quả mong đợi" của độ tuổi mà chủ đề nhắm tới. Cuối chủ đề, những mục tiêu đó trở thành chỉ số để đánh giá. Chủ đề "Gia đình" có thể nhắm tới việc trẻ kể được tên và việc làm của người thân, nhận ra cảm xúc vui buồn qua nét mặt.
- Lên kế hoạch thu minh chứng. Với mỗi chỉ số, giáo viên xác định sẽ nhìn thấy nó ở đâu: trong giờ trò chuyện sáng, trong góc chơi đóng vai, trong một sản phẩm vẽ. Chỉ số nào khó thấy tự nhiên mới phải dựng tình huống riêng.
- Thu minh chứng trong vài ngày. Giáo viên quan sát, ghi chép, chụp ảnh sản phẩm, có khi ghi âm lời kể của trẻ, rải trong các hoạt động thường ngày. Đọc lại những dòng ghi hằng ngày của chủ đề cũng là một nguồn minh chứng.
- Ghi mức độ cho từng trẻ. Mỗi chỉ số được ghi trẻ đạt hay chưa đạt, hoặc mức độ nếu trường dùng thang mô tả nhiều nấc, kèm một dòng minh chứng ngắn.
- Nhìn cả lớp trước, từng trẻ sau. Nếu phần lớn lớp chưa đạt một chỉ số, vấn đề nằm ở hoạt động chứ không ở trẻ. Nếu chỉ vài trẻ chưa đạt, đó là chỗ cần hỗ trợ riêng.
- Sửa kế hoạch giai đoạn sau. Chỉ số cả lớp chưa đạt được đưa trở lại trong chủ đề kế tiếp bằng cách khác; trẻ chưa đạt được giao thêm cơ hội ở góc chơi, nhóm nhỏ.
- Chia sẻ với gia đình. Kết quả được kể lại cho phụ huynh, nói rõ điều con làm được, điều con đang tập, và việc gia đình có thể góp vào.
Bước thứ năm thường bị bỏ qua nhất, trong khi nó lại quan trọng nhất. Một bảng kết quả cho thấy mười tám trên hai mươi lăm trẻ chưa đạt chỉ số "kể lại câu chuyện theo trình tự" không nói rằng lớp có mười tám trẻ yếu ngôn ngữ, mà nói rằng cách tổ chức hoạt động kể chuyện cần xem lại.
Cuối chủ đề khác cuối độ tuổi ở đâu
Hai loại mốc dùng chung phương pháp nhưng khác về phạm vi và về sức nặng của kết quả:
| Khía cạnh | Cuối chủ đề | Cuối độ tuổi |
|---|---|---|
| Khoảng thời gian nhìn lại | Vài tuần của một chủ đề | Cả năm học |
| Số chỉ số | Ít, gắn với mục tiêu của chủ đề | Phủ đủ các lĩnh vực của độ tuổi |
| Nguồn minh chứng | Hoạt động trong chủ đề | Tích luỹ cả năm, gồm hồ sơ và sản phẩm |
| Kết quả dùng cho | Kế hoạch chủ đề kế tiếp | Bàn giao cho giáo viên năm sau, trao đổi với gia đình |
| Với trẻ 5 tuổi | Như các độ tuổi khác | Thường đối chiếu thêm Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi |
Đánh giá cuối độ tuổi có thêm một việc mà đánh giá cuối chủ đề không có: bàn giao. Khi trẻ chuyển từ lớp 3–4 tuổi lên lớp 4–5 tuổi, giáo viên mới nhận lại bức tranh về từng trẻ thay vì bắt đầu từ con số không. Ở trường chia lớp theo tên như Rising Star, Glowing Star, Super Star, bàn giao giữa các lớp kế tiếp là phần học vụ đáng hỏi khi trẻ lên lớp.
Bao nhiêu minh chứng thì đủ để ghi một chỉ số
Một nguyên tắc đơn giản mà nhiều tài liệu bồi dưỡng giáo viên mầm non nhắc tới là không kết luận từ một lần nhìn. Trẻ làm được một việc một lần có thể là may mắn, có thể là bắt chước bạn ngồi cạnh; trẻ không làm được một lần có thể vì mệt, vì chưa hiểu yêu cầu, vì bị cuốn vào việc khác. Kỹ năng được ghi là đạt khi trẻ thể hiện nó vài lần, ở những bối cảnh khác nhau, và không cần người lớn nhắc từng bước.
Bối cảnh khác nhau là phần quan trọng. Một trẻ đếm đúng năm chiếc thìa khi cô hỏi trong giờ học, rồi tự đếm số bạn trong nhóm khi chơi ở góc, rồi đếm số bậc cầu thang khi đi xuống sân, là trẻ đã thật sự nắm việc đếm tới năm. Một trẻ chỉ đếm đúng khi cô đếm cùng là trẻ đang tập, và ghi như vậy mới công bằng với trẻ.
Phía ngược lại cũng có bẫy: đòi quá nhiều minh chứng làm giáo viên mất thời gian và làm đợt đánh giá kéo dài thành một tháng thu thập liên miên. Giáo viên có kinh nghiệm giải bài toán này bằng cách dùng lại những gì đã có: dòng ghi hằng ngày, sản phẩm trong hồ sơ, lời kể của gia đình. Tình huống dựng riêng chỉ dành cho những chỉ số thật sự khó thấy trong sinh hoạt thường ngày.
Đọc đúng hai chữ "đạt" và "chưa đạt"
"Đạt" không có nghĩa là xong. Một chỉ số đạt cho biết trẻ đã thể hiện được kỹ năng đó một cách ổn định ở thời điểm đánh giá. Kỹ năng vẫn tiếp tục được dùng và nâng lên ở các hoạt động sau; không có chuyện "con đạt rồi nên thôi không tập nữa".
"Chưa đạt" không có nghĩa là kém. Chữ "chưa" được chọn có chủ ý: trẻ đang trên đường tới chỉ số đó. Một trẻ chưa đạt chỉ số cắt theo đường cong vào tháng mười có thể đạt vào tháng mười hai mà không cần gì đặc biệt ngoài thời gian và cơ hội tập.
Một chỉ số chưa đạt là thông tin, nhiều chỉ số chưa đạt là tín hiệu. Điều đáng chú ý không phải một ô chưa đạt riêng lẻ mà là một cụm chỉ số chưa đạt trong cùng một lĩnh vực, lặp lại qua nhiều đợt đánh giá. Đó mới là lúc giáo viên và gia đình ngồi lại kỹ.
Thang nhiều nấc chỉ là cách tả chi tiết hơn. Một số trường dùng thang mô tả như "cần hỗ trợ nhiều", "đang tiến bộ", "làm được độc lập". Đó là cách nói rõ hơn về mức trẻ đang đứng, không phải điểm số trá hình, và không nên quy ra con số để cộng trung bình.
Trẻ sinh đầu năm và cuối năm trong cùng một lớp
Lớp mầm non xếp theo năm sinh, nên trong cùng một lớp có thể có trẻ hơn bạn gần mười hai tháng tuổi. Với người lớn, mười hai tháng là chuyện nhỏ; với trẻ bốn tuổi, đó là một phần tư cuộc đời. Nghiên cứu về "hiệu ứng tháng sinh" ở nhiều nền giáo dục cho thấy trẻ nhỏ tuổi nhất trong khoá thường bị đánh giá thấp hơn ở những năm đầu đi học, và khoảng chênh đó thu hẹp dần theo năm tháng.
Với đánh giá theo giai đoạn, điều này có hệ quả rất thực tế. Một trẻ sinh cuối năm chưa đạt vài chỉ số của độ tuổi vào học kỳ một có thể chỉ đơn giản là đang đúng nhịp của tháng tuổi mình. Giáo viên có kinh nghiệm luôn đặt kết quả cạnh ngày sinh của trẻ trước khi kết luận, và phụ huynh cũng nên làm vậy khi đọc phiếu nhận xét.
Cũng vì vậy mà chương trình gọi tên các mục tiêu là "kết quả mong đợi" ở cuối độ tuổi, không phải chuẩn trẻ phải đạt trong suốt năm. Giữa năm học, việc trẻ chưa đạt nhiều chỉ số của cuối độ tuổi là chuyện bình thường; câu hỏi đúng là trẻ có đang tiến về phía đó không.
Sau đợt đánh giá, kế hoạch của lớp đổi ra sao
Một đợt đánh giá chỉ có ý nghĩa khi để lại dấu vết trong kế hoạch tiếp theo. Dấu vết đó có thể rất nhỏ: thêm một bộ đồ chơi xâu hạt ở góc học tập vì nhiều trẻ chưa khéo tay, đổi giờ kể chuyện sang buổi sáng khi trẻ còn tỉnh táo, chia hoạt động khám phá thành nhóm năm trẻ thay vì cả lớp. Cũng có khi là thay đổi lớn hơn, như kéo dài một chủ đề vì trẻ đang hứng thú và còn nhiều điều muốn tìm hiểu.
Với từng trẻ, kết quả dẫn tới những việc hỗ trợ riêng mà phụ huynh có thể không nhìn thấy: giáo viên xếp trẻ ngồi gần mình hơn trong giờ hoạt động, giao cho trẻ vai trò người phát đồ để tập đếm, mời trẻ vào nhóm nhỏ ôn lại một trò chơi. Những việc này nhẹ nhàng, đan trong sinh hoạt, và trẻ không cảm thấy mình bị tách riêng.
Khi trao đổi với giáo viên sau đợt đánh giá, một câu hỏi rất đáng hỏi là: "Từ kết quả này, giai đoạn tới lớp sẽ làm gì khác, và riêng với con thì cô định hỗ trợ thế nào?" Câu trả lời cho phụ huynh biết đánh giá ở lớp đang làm đúng việc của nó hay chỉ dừng ở việc điền kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có biết mình đang được đánh giá không?
Thường là không, và không nên biết. Phần lớn minh chứng được thu trong lúc trẻ chơi và sinh hoạt bình thường. Khi giáo viên dựng tình huống riêng, nó cũng được tổ chức như một trò chơi để trẻ thể hiện tự nhiên, không bị áp lực phải làm đúng.
Con bị ốm nghỉ đúng tuần đánh giá thì sao?
Đánh giá không gói trong một tuần cố định. Giáo viên có thể thu minh chứng khi trẻ quay lại, hoặc dùng những quan sát đã có từ trước trong chủ đề. Một tuần vắng mặt không làm kết quả của trẻ bị trống.
Trường có phải dùng đúng các chỉ số in trong chương trình không?
Giáo viên chọn chỉ số dựa trên mục tiêu và kết quả mong đợi của độ tuổi trong chương trình, có thể cụ thể hoá cho hợp với chủ đề và điều kiện của lớp. Chỉ số không được vượt xa yêu cầu của độ tuổi, và không được biến thành nội dung của lớp 1 dạy trước.
Kết quả cuối năm có đi theo trẻ khi chuyển trường không?
Tuỳ quy định từng trường. Nhiều trường cho phụ huynh nhận lại hồ sơ sản phẩm và bản nhận xét khi trẻ chuyển đi. Phụ huynh nên hỏi trước để xin bản tóm tắt, giúp giáo viên ở trường mới hiểu con nhanh hơn.
Trẻ đạt hết chỉ số có phải là trẻ đặc biệt giỏi không?
Không nhất thiết. Chỉ số được chọn ở mức hợp với độ tuổi, nhiều trẻ đạt hết là điều bình thường. Kết quả đạt hết cho biết trẻ đang phát triển thuận lợi trong phạm vi các chỉ số đã chọn, không phải một thứ hạng so với bạn.
Phụ huynh không đồng ý với kết quả đánh giá thì làm gì?
Nên hỏi giáo viên kết quả đó dựa trên quan sát nào, vào lúc nào, rồi kể những gì gia đình thấy ở nhà. Khác biệt giữa lớp và nhà là thông tin có giá trị, giúp hai bên hiểu trẻ đầy đủ hơn, không phải chuyện ai đúng ai sai.