Chương trình giáo dục mầm non là văn bản do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, quy định trẻ từ 3 tháng đến 6 tuổi được nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục nhằm đạt những mục tiêu gì, qua những nội dung nào, bằng cách tổ chức hoạt động ra sao và được đánh giá thế nào. Văn bản gốc ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, sau đó được sửa đổi hai lần (năm 2016 và năm 2020); bản dùng để đọc là văn bản hợp nhất mới nhất mà Bộ công bố.
Chương trình chia làm hai phần: chương trình giáo dục nhà trẻ cho trẻ 3–36 tháng và chương trình giáo dục mẫu giáo cho trẻ 3–6 tuổi. Mỗi phần đều có mục tiêu, nội dung nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ, nội dung giáo dục theo lĩnh vực, kết quả mong đợi theo độ tuổi, hướng dẫn tổ chức hoạt động và cách đánh giá sự phát triển. Mọi trường mầm non hợp pháp ở Việt Nam, công lập hay tư thục, đều lấy văn bản này làm khung; phần riêng của từng trường được xây trên khung đó chứ không thay nó.
Một văn bản pháp quy, không phải bộ giáo án
Nhiều phụ huynh nghe chữ "chương trình" thì hình dung ra một cuốn sách có sẵn bài học cho từng ngày. Chương trình giáo dục mầm non không phải như vậy. Nó là văn bản pháp quy, nằm dưới Luật Giáo dục 2019, nói ra cái đích và cái khung: trẻ ở mỗi độ tuổi cần được chăm sóc những gì, cần có cơ hội trải nghiệm những gì, và người lớn nên kỳ vọng thấy ở trẻ những biểu hiện nào khi hết một độ tuổi.
Từ cái khung đó, mỗi trường tự lập kế hoạch năm học, kế hoạch tháng, kế hoạch tuần, rồi giáo viên chọn đề tài, đồ dùng, trò chơi cụ thể cho lớp mình. Vì vậy hai trường cùng "theo chương trình Bộ" vẫn có thể có lịch hoạt động rất khác nhau. Điều không được khác là mục tiêu, các lĩnh vực phát triển phải được phủ đủ, nguyên tắc chăm sóc an toàn và cách đánh giá không chấm điểm trẻ.
Luật Giáo dục 2019 giao cho Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình giáo dục mầm non, và yêu cầu chương trình phải thể hiện mục tiêu giáo dục mầm non, cụ thể hoá yêu cầu nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục ở từng độ tuổi, quy định cách tổ chức hoạt động và hướng dẫn đánh giá sự phát triển. Bốn ý đó cũng chính là bốn khối lớn phụ huynh sẽ gặp khi mở văn bản ra đọc.
Bộ khung gồm những phần nào
Đặt hai phần nhà trẻ và mẫu giáo cạnh nhau sẽ thấy chúng dùng cùng một bộ khung, chỉ khác nội dung bên trong theo tuổi:
| Thành phần | Phần nhà trẻ (3–36 tháng) | Phần mẫu giáo (3–6 tuổi) |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Phát triển hài hoà về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ | Như nhà trẻ, thêm vế chuẩn bị cho trẻ vào học ở tiểu học |
| Nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ | Chế độ sinh hoạt chia nhỏ theo nhóm tháng tuổi, ăn ngủ vệ sinh chiếm phần lớn ngày | Chế độ sinh hoạt một ngày, dinh dưỡng, vệ sinh, an toàn |
| Nội dung giáo dục | Bốn lĩnh vực phát triển | Năm lĩnh vực phát triển |
| Kết quả mong đợi | Theo nhóm tuổi trong 3–36 tháng | Theo từng năm: 3–4, 4–5, 5–6 tuổi |
| Tổ chức hoạt động | Giao lưu cảm xúc, hoạt động với đồ vật, chơi, ăn ngủ vệ sinh | Chơi là hoạt động chủ đạo, kèm hoạt động học, lao động vừa sức, sinh hoạt |
| Đánh giá | Quan sát hằng ngày và theo giai đoạn | Quan sát hằng ngày và theo giai đoạn, không chấm điểm |
Điểm đáng chú ý là phần nuôi dưỡng và chăm sóc sức khoẻ đứng ngang hàng với phần giáo dục. Ở tuổi mầm non, ăn, ngủ, vệ sinh, an toàn không phải "phần phụ" để giữ trẻ; chúng là một nửa của chương trình và cũng là nơi trẻ học tự lập, học giao tiếp.
Mỗi thành phần trả lời một câu hỏi của người lớn
Mục tiêu trả lời câu "để làm gì". Đây là lý do mọi hoạt động trong lớp tồn tại. Nếu một hoạt động không gắn được với mục tiêu nào, giáo viên phải tự hỏi vì sao nó có mặt trong ngày của trẻ.
Nội dung trả lời câu "trẻ được tiếp xúc với gì". Nội dung được viết theo lĩnh vực và theo tuổi, chẳng hạn trẻ mẫu giáo được làm quen với số lượng, hình dạng, đo lường đơn giản; nghe kể chuyện, đọc thơ; vẽ, nặn, hát, vận động theo nhạc. Nội dung không có nghĩa là bài phải dạy thuộc.
Kết quả mong đợi trả lời câu "nhìn vào đâu để biết trẻ đang phát triển". Đây là những biểu hiện quan sát được, viết bằng động từ: trẻ tự xúc ăn, trẻ nói được câu đơn, trẻ đếm được trong phạm vi nhỏ. Chúng là mốc để người lớn hỗ trợ, không phải chuẩn để xếp hạng.
Tổ chức hoạt động trả lời câu "làm thế nào". Phần này nói về hình thức (cá nhân, nhóm, cả lớp; trong lớp, ngoài trời), về môi trường giáo dục và về các nhóm phương pháp. Đây là chỗ cho thấy chương trình đặt việc chơi và trải nghiệm ở trung tâm.
Đánh giá trả lời câu "điều chỉnh thế nào". Đánh giá trong chương trình mầm non tồn tại để giáo viên sửa kế hoạch cho hợp với trẻ, không để ra con số trên giấy khen.
Vì sao chương trình được sửa mà không thay mới
Văn bản năm 2009 đã đi qua hai lần sửa đổi, bổ sung: Thông tư 28/2016/TT-BGDĐT và Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT. Thay vì ban hành lại từ đầu, Bộ sửa từng phần rồi công bố văn bản hợp nhất, gom phần gốc và phần sửa thành một văn bản liền mạch để tra cứu. Khi cần trích dẫn, giáo viên và phụ huynh nên đọc bản hợp nhất mới nhất, rồi đối chiếu với thông tư sửa đổi nếu muốn biết chữ nào là chữ mới.
Hai lần sửa đổi không đổi khung lớn. Hai phần nhà trẻ và mẫu giáo vẫn giữ nguyên, các lĩnh vực phát triển vẫn giữ nguyên. Thứ thay đổi chủ yếu nằm ở cách diễn đạt mục tiêu, cách tổ chức hoạt động, phần đánh giá và mức độ chủ động trao cho nhà trường trong việc phát triển chương trình riêng. Chi tiết từng lần sửa có bài riêng trong chuyên mục này.
Ngoài văn bản chính, Bộ còn có các tài liệu hướng dẫn thực hiện theo độ tuổi và các chuyên đề trọng tâm theo giai đoạn, ví dụ chuyên đề xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm. Tài liệu hướng dẫn giúp giáo viên làm, nhưng giá trị pháp lý vẫn nằm ở chương trình và các thông tư.
Những điều chương trình không quy định
Đọc kỹ văn bản cũng giúp phụ huynh biết đâu là việc chương trình để cho nhà trường tự quyết, tránh hiểu lầm khi so sánh các trường:
- Không quy định giáo án từng ngày. Chương trình đưa nội dung theo độ tuổi; chọn đề tài nào vào tuần nào là việc của kế hoạch nhà trường.
- Không quy định một bộ sách bắt buộc cho trẻ. Trẻ mầm non không học theo sách giáo khoa; học liệu do trường chọn trong danh mục đồ dùng, đồ chơi phù hợp.
- Không quy định phương pháp mang tên riêng. Chương trình nêu nguyên tắc và nhóm phương pháp, còn trường có thể ghép thêm cách làm riêng miễn không trái mục tiêu và không bỏ lĩnh vực nào.
- Không quy định trẻ phải biết đọc, biết viết trước khi vào lớp 1. Ở tuổi mẫu giáo lớn, chương trình nói đến làm quen với chữ viết, tiền đọc và tiền viết, không phải dạy trước chương trình tiểu học.
- Không quy định ngoại ngữ là bắt buộc. Làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo có văn bản hướng dẫn riêng và là nội dung tự nguyện, không nằm trong phần bắt buộc của chương trình.
Hiểu phần nào là khung cứng, phần nào là chỗ trường được tự chủ là cách nhanh nhất để đọc đúng bất kỳ lời giới thiệu chương trình nào của một trường mầm non.
Đọc văn bản chương trình trong một buổi tối
Bản hợp nhất khá dài và viết theo giọng pháp quy. Phụ huynh không cần đọc hết; đi theo trình tự dưới đây là đủ để hiểu con mình đang ở đâu trong khung:
- Đọc phần mục tiêu chung và nguyên tắc ở đầu văn bản. Chỉ vài trang, nhưng đây là chỗ nói chương trình coi trọng gì: phát triển hài hoà, chơi và trải nghiệm, kết hợp chăm sóc với giáo dục.
- Chọn đúng phần theo tuổi của con. Con dưới 3 tuổi thì đọc phần nhà trẻ, từ 3 tuổi trở lên đọc phần mẫu giáo. Bỏ qua phần kia ở lần đọc đầu.
- Đọc bảng kết quả mong đợi của độ tuổi con. Đây là phần dễ hình dung nhất, viết bằng hành vi cụ thể. Đánh dấu vài dòng mà ở nhà phụ huynh đã thấy con làm được, vài dòng con chưa làm.
- Lướt phần nội dung để biết con sẽ được tiếp xúc với gì. Đừng biến phần này thành danh sách bắt con thuộc.
- Đọc phần tổ chức hoạt động và đánh giá. Phần này giải thích vì sao lớp mầm non có nhiều thời gian chơi, vì sao không có điểm số, và giáo viên theo dõi con bằng cách nào.
- Ghi lại hai, ba câu hỏi để hỏi giáo viên chủ nhiệm. Ví dụ: tháng này lớp hướng tới kết quả mong đợi nào, con đang cần hỗ trợ ở đâu.
Làm như vậy, cuộc trao đổi với cô chủ nhiệm sẽ dựa trên cùng một ngôn ngữ của chương trình, thay vì cảm nhận chung chung kiểu "con học có tốt không".
Chương trình quốc gia trong học vụ của Global Star School
Theo trang học vụ của nhà trường, Global Star School tổ chức năm lớp theo độ tuổi: Tiny Star (12–24 tháng), Shining Star (24–36 tháng), Rising Star (3–4 tuổi), Glowing Star (4–5 tuổi) và Super Star (5–6 tuổi). Hai lớp đầu nằm trong phần nhà trẻ, ba lớp sau tương ứng ba năm của phần mẫu giáo. Cách chia này khớp với mốc kết quả mong đợi của chương trình, nên mục tiêu của mỗi lớp được viết lại từ mục tiêu của độ tuổi tương ứng.
Trong phương pháp Global Nexus mà nhà trường giới thiệu với sáu trụ cột, chương trình giáo dục mầm non quốc gia được đặt thành phần "cộng một": phần nền mà sáu trụ cột kia phải bám vào chứ không đứng thay. Hiểu đơn giản, các hoạt động riêng của hệ được xếp vào khung năm lĩnh vực và các mốc kết quả mong đợi, không mở thêm một hệ mục tiêu song song. Sáu trụ cột cụ thể là gì, vận hành ra sao, phụ huynh đọc ở trang Global Nexus Education; trang học vụ này chỉ giải thích phần khung quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình giáo dục mầm non có bắt buộc với trường tư thục không?
Có. Trường mầm non tư thục được cấp phép hoạt động trong hệ thống giáo dục quốc dân phải thực hiện chương trình do Bộ ban hành. Trường được phép bổ sung nội dung, phương pháp riêng và phát triển chương trình nhà trường, nhưng không được bỏ mục tiêu hay lĩnh vực phát triển nào của khung chung.
Phụ huynh tìm bản chương trình đầy đủ ở đâu?
Bản chính thức nằm trên cổng thông tin văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo và Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật. Nên tìm theo cụm "văn bản hợp nhất chương trình giáo dục mầm non" để có bản gồm cả nội dung gốc và các lần sửa đổi, rồi kiểm ngày ban hành để chắc đó là bản mới nhất.
Chương trình có quy định số giờ học mỗi ngày không?
Chương trình có chế độ sinh hoạt tham khảo theo độ tuổi, cho biết khoảng thời gian dành cho đón trẻ, chơi, hoạt động học, ăn, ngủ, chơi ngoài trời. Đây là khung để trường bố trí ngày của trẻ cho hợp sức, không phải thời khoá biểu tiết học như ở tiểu học, và trường được điều chỉnh theo điều kiện thực tế.
Trẻ dưới 12 tháng có được chương trình nhắc tới không?
Có. Phần nhà trẻ bắt đầu từ 3 tháng tuổi, với nội dung nghiêng hẳn về chăm sóc, giao lưu cảm xúc và vận động. Việc một trường nhận trẻ từ bao nhiêu tháng là quyết định tuyển sinh của trường; theo trang học vụ, lớp nhỏ nhất của Global Star School bắt đầu từ 12 tháng.
Chương trình có đặt chuẩn đầu ra như kỳ thi không?
Không. Chương trình dùng kết quả mong đợi theo độ tuổi, là những biểu hiện quan sát được để giáo viên theo dõi và hỗ trợ trẻ. Không có bài kiểm tra cuối năm, không có điểm số và không có xếp loại trẻ theo kiểu học sinh phổ thông.
Bộ có đang làm chương trình mầm non mới không?
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có kế hoạch xây dựng và thí điểm chương trình giáo dục mầm non mới. Khi chưa có văn bản ban hành áp dụng đại trà, các trường vẫn thực hiện chương trình hiện hành theo bản hợp nhất. Phụ huynh nên theo dõi thông báo chính thức của Bộ thay vì tin tin đồn về "chương trình mới".