Hồ sơ phát triển của trẻ, hay hồ sơ sản phẩm, là tập tư liệu giáo viên gom lại theo thời gian cho từng trẻ: sản phẩm trẻ làm ra như tranh vẽ, cắt dán, ảnh công trình xếp khối; ảnh trẻ trong hoạt động; lời trẻ kể được ghi lại; những dòng quan sát của giáo viên; đôi khi có cả góp ý của gia đình. Giá trị của nó nằm ở chiều thời gian: đặt tờ tranh tháng chín cạnh tờ tranh tháng năm, ai cũng thấy được trẻ đã đi một quãng đường dài thế nào.
Chương trình giáo dục mầm non nêu phân tích sản phẩm hoạt động của trẻ là một phương pháp đánh giá, và hồ sơ là chỗ những sản phẩm đó được giữ lại có trật tự. Bài này nói về những gì thường có trong một hồ sơ tốt, hai truyền thống quốc tế đã ảnh hưởng tới cách làm hồ sơ ở nhiều trường, cách phụ huynh đọc hồ sơ của con, và những điều cần lưu ý khi hồ sơ chứa ảnh của trẻ.
Một hồ sơ tốt thường có những gì
Không có mẫu hồ sơ chung bắt buộc cho mọi trường. Tuy vậy, những hồ sơ dùng được cho đánh giá thường có đủ các loại tư liệu sau, mỗi loại đều ghi ngày:
- Sản phẩm gốc hoặc ảnh chụp sản phẩm: tranh vẽ, bài cắt dán, đồ nặn, công trình xếp khối, những dấu vết đầu tiên của việc tập cầm bút. Đồ ba chiều thường chỉ giữ ảnh vì không cất được lâu.
- Ảnh trẻ trong hoạt động: không phải ảnh tạo dáng mà ảnh trẻ đang làm việc gì đó, như đang leo, đang rót nước, đang chơi cùng bạn.
- Lời trẻ được ghi lại: câu trẻ nói khi giải thích bức tranh, câu chuyện trẻ tự kể, câu hỏi trẻ đặt ra. Lời nói ghi nguyên văn cho thấy vốn từ và cách nghĩ rõ hơn mọi nhận xét.
- Ghi chép quan sát của giáo viên: những dòng ngắn có bối cảnh về điều trẻ làm được lần đầu, về cách trẻ giải quyết một tình huống.
- Tóm tắt sau mỗi đợt đánh giá theo giai đoạn: trẻ đạt những gì, đang tập gì, kế hoạch hỗ trợ.
- Phần của gia đình: ở một số trường, phụ huynh được mời góp ảnh hoặc vài dòng kể về điều con làm ở nhà.
Một hồ sơ chỉ toàn tranh đẹp được chọn lọc kỹ thì hay để trưng bày nhưng ít giá trị đánh giá. Hồ sơ dùng cho đánh giá cần cả những sản phẩm vụng về, dang dở, vì chính chúng cho thấy trẻ đã bắt đầu từ đâu.
Hai truyền thống đứng sau cách làm hồ sơ hiện nay
Ý tưởng lưu giữ dấu vết học tập của trẻ để hiểu trẻ không mới, nhưng hai truyền thống có ảnh hưởng rõ nhất tới cách làm hồ sơ ở nhiều trường hiện nay đến từ Ý và New Zealand. Ở các trường mầm non của thành phố Reggio Emilia, giáo viên phát triển cách làm gọi là tài liệu hoá sư phạm: ghi lại bằng ảnh, lời nói, sản phẩm quá trình trẻ tìm hiểu một vấn đề, rồi cùng đồng nghiệp, cùng trẻ và cha mẹ đọc lại để hiểu trẻ đang nghĩ gì. Tư liệu ở đây không chỉ để đánh giá mà còn để cả cộng đồng nhìn thấy việc học của trẻ.
Ở New Zealand, nhà nghiên cứu Margaret Carr đề xuất cách đánh giá bằng câu chuyện học tập, trình bày trong cuốn sách năm 2001 về đánh giá trong giáo dục mầm non. Thay vì bảng kiểm các kỹ năng, giáo viên viết những câu chuyện ngắn kể lại một khoảnh khắc trẻ học được điều gì đó, chú ý tới thái độ học tập như sự quan tâm, sự kiên trì khi gặp khó, khả năng diễn đạt ý mình. Cách làm này gắn với khung chương trình quốc gia Te Whāriki của nước này.
Trường mầm non ở Việt Nam đánh giá theo chương trình của Bộ, nên hồ sơ ở đây trước hết phục vụ các lĩnh vực và chỉ số của chương trình. Nhưng cách nhìn của hai truyền thống trên vẫn có ích: hồ sơ tốt kể lại quá trình, không chỉ trưng kết quả, và quan tâm tới cách trẻ học cũng nhiều như điều trẻ học được.
Đọc hồ sơ của con theo bốn câu hỏi
Con đã thay đổi thế nào theo thời gian? Đặt các tư liệu theo thứ tự ngày tháng và nhìn từ đầu đến cuối. Nét vẽ từ vòng tròn rối thành hình người có đầu, có tay; câu kể từ hai ba từ thành câu có "rồi", "sau đó". Thay đổi qua thời gian là thông tin chính hồ sơ mang lại.
Con hứng thú với điều gì? Trẻ lặp lại một đề tài, quay về một góc chơi, đặt nhiều câu hỏi về một thứ, là dấu hiệu của mối quan tâm thật. Biết điều con thích giúp gia đình trò chuyện với con dễ hơn và giúp giáo viên chọn chủ đề.
Con học bằng cách nào? Có trẻ quan sát rất lâu rồi mới làm, có trẻ lao vào thử ngay, có trẻ cần bạn làm cùng. Những ghi chép về cách trẻ tiếp cận một việc khó thường quý hơn ghi chép về việc trẻ làm được hay không.
Điều con đang tập là gì? Tóm tắt sau mỗi đợt đánh giá thường nêu rõ phần này. Đọc kỹ để biết ở nhà có thể tạo thêm cơ hội gì, nhẹ nhàng và tự nhiên, không biến thành giờ học thêm.
Hồ sơ được dùng thế nào trong đợt đánh giá
Khi tới đợt đánh giá theo giai đoạn, hồ sơ là nguồn minh chứng đầu tiên giáo viên mở ra. Với chỉ số về vận động tinh, giáo viên xem lại những tờ cắt dán, những nét tô qua các tuần; với chỉ số về ngôn ngữ, giáo viên đọc lại những câu trẻ kể đã được ghi nguyên văn. Nhờ vậy nhiều chỉ số được xác định mà không cần dựng thêm tình huống nào, và kết quả dựa trên cả một quãng thời gian chứ không chỉ một buổi.
Hồ sơ còn có một người dùng ít được nhắc tới: chính đứa trẻ. Ở nhiều lớp mẫu giáo, giáo viên ngồi cùng trẻ lật lại những gì con đã làm, hỏi con nhớ gì về hôm đó, con thích bức nào nhất, bây giờ con sẽ làm khác đi chỗ nào. Trẻ năm tuổi thường rất thích nhìn lại "hồi con còn nhỏ" của mình mấy tháng trước, và cuộc trò chuyện đó vừa cho giáo viên thêm tư liệu về cách trẻ nghĩ, vừa giúp trẻ tập nhận ra sự tiến bộ của bản thân mà không cần ai so mình với ai.
Cuối năm học, hồ sơ là phần bàn giao có giá trị nhất cho giáo viên lớp kế tiếp. Một xấp tư liệu có ngày tháng cho người mới biết trẻ đã đi qua những gì, đang tập gì, hứng thú với điều gì, nhanh hơn nhiều so với việc đọc một bản nhận xét tổng hợp vài dòng.
Những điều không nên làm với hồ sơ của con
Thứ nhất, không so hồ sơ của con với hồ sơ của bạn khác. Hồ sơ được làm để so trẻ với chính trẻ ở những thời điểm khác nhau. Mỗi trẻ có nhịp riêng, và một tờ tranh của bạn cùng lớp vẽ "đẹp hơn" không nói gì về con, ngoài việc hai trẻ đang ở hai chỗ khác nhau trên cùng một con đường.
Thứ hai, không đọc tranh của trẻ như một bản chẩn đoán tâm lý. Chuyện "trẻ vẽ nhiều màu đen là đang buồn" hay "vẽ bố nhỏ hơn mẹ là có vấn đề với bố" xuất hiện nhiều trên mạng nhưng không có cơ sở vững cho việc đọc tranh của một trẻ riêng lẻ. Trẻ chọn màu đen có khi chỉ vì cây bút đó nằm gần tay.
Thứ ba, không biến hồ sơ thành chỗ chấm điểm sự chăm chỉ của gia đình. Ở trường có phần đóng góp của phụ huynh, có gia đình gửi rất nhiều, có gia đình gửi ít vì bận. Hồ sơ của trẻ không phải cuộc thi giữa các nhà, và giáo viên cũng không nên đánh giá trẻ qua độ dày phần gia đình gửi vào.
Ảnh của trẻ trong hồ sơ: quyền riêng tư cần được giữ
Hồ sơ hiện đại thường có nhiều ảnh, và ảnh trẻ trong lớp hiếm khi chỉ có một trẻ. Một tấm ảnh con đang chơi xếp khối có thể có mặt ba bạn khác. Vì thế cách trường lưu, chia sẻ và dùng ảnh là chuyện cần được nói rõ với phụ huynh ngay từ đầu năm học: ảnh lưu ở đâu, ai xem được, có được dùng trên trang của trường hay không, phụ huynh có quyền từ chối không.
Ở Việt Nam, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã có điều riêng cho dữ liệu của trẻ em: việc xử lý cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với trẻ từ đủ bảy tuổi thì cần cả sự đồng ý của trẻ. Sau đó Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, nên khi cần căn cứ chính xác, phụ huynh và nhà trường nên đọc văn bản đang có hiệu lực. Tinh thần chung không đổi: ảnh và thông tin về trẻ là dữ liệu cá nhân cần được bảo vệ, không phải tư liệu muốn dùng sao cũng được.
Với hồ sơ của con, phụ huynh nên được nhận lại bản của mình khi kết thúc năm học hoặc khi trẻ chuyển trường. Khi chia sẻ hồ sơ của con lên mạng xã hội, cũng nên nhớ rằng ảnh có mặt các bạn cùng lớp là ảnh của những gia đình khác, cần che hoặc cắt bớt trước khi đăng.
Câu hỏi nên đặt với trường về hồ sơ
Vào đầu năm học hoặc ở buổi trao đổi đầu tiên, những câu hỏi sau giúp phụ huynh hiểu cách trường làm hồ sơ mà không biến cuộc trò chuyện thành một cuộc kiểm tra:
- Hồ sơ của con được làm bằng giấy, bằng bản số, hay cả hai?
- Bao lâu thì phụ huynh được xem hồ sơ một lần, và xem trong buổi nào?
- Ngoài sản phẩm đẹp, hồ sơ có giữ cả những sản phẩm dang dở, những lần con mới bắt đầu tập không?
- Gia đình có thể góp gì vào hồ sơ, ở dạng nào?
- Ảnh của con được lưu ở đâu, ai xem được, có được đăng ra ngoài không?
- Cuối năm hoặc khi chuyển trường, gia đình được nhận lại phần nào của hồ sơ?
Không trường nào bắt buộc phải làm hồ sơ theo đúng một mẫu, nên câu trả lời mỗi nơi sẽ khác. Điều đáng tìm là sự nhất quán: hồ sơ được làm đều đặn, có ngày tháng, và thật sự được dùng khi giáo viên đánh giá và khi trao đổi với gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Hồ sơ phát triển có bắt buộc theo quy định không?
Chương trình giáo dục mầm non quy định phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động của trẻ, nhưng không bắt buộc một mẫu hồ sơ cụ thể. Mỗi trường tự tổ chức cách lưu sản phẩm và tư liệu, nên hình thức và độ dày hồ sơ khác nhau giữa các trường.
Hồ sơ giấy hay hồ sơ số thì tốt hơn?
Mỗi loại có điểm mạnh riêng. Hồ sơ giấy giữ được sản phẩm thật, trẻ có thể lật xem và kể lại. Hồ sơ số lưu được nhiều ảnh, đoạn ghi âm và chia sẻ với gia đình dễ hơn. Điều quan trọng hơn hình thức là tư liệu có ngày tháng và được dùng thật trong đánh giá.
Trẻ có được tự chọn sản phẩm đưa vào hồ sơ không?
Ở nhiều lớp mẫu giáo, giáo viên mời trẻ chọn một sản phẩm mình thích và kể vì sao thích. Việc chọn và kể lại giúp trẻ tập nhìn lại việc mình làm, và lời giải thích của trẻ là một tư liệu có giá trị cho hồ sơ.
Hồ sơ của con mỏng hơn của bạn có đáng lo không?
Không nên lo vì độ dày. Số tư liệu phụ thuộc vào cách giáo viên chọn lọc, vào những ngày trẻ nghỉ, vào loại hoạt động. Nên hỏi giáo viên về nội dung, nhất là những gì hồ sơ cho thấy về sự thay đổi của con.
Có nên giữ lại hồ sơ mầm non của con lâu dài không?
Nên giữ nếu gia đình có chỗ cất. Ngoài giá trị kỷ niệm, hồ sơ giúp phụ huynh nhớ lại con đã phát triển ra sao, có ích khi trao đổi với giáo viên mới hoặc khi cần nhờ chuyên gia tìm hiểu về con sau này.